Home Militaire organisatie 1st Air Fleet Japan 1941: vliegdekschipmacht

1st Air Fleet Japan 1941: vliegdekschipmacht

Grove houtskooltekening van een grote Japanse vliegdekschipvloot op ruwe zee onder een bewolkte lucht.
Illustratie: Grove houtskooltekening van een grote Japanse vloot met meerdere vliegdekschepen op open zee.

De 1st Air Fleet, ook bekend als Kidō Butai, was vanaf april 1941 een geconcentreerde vliegdekschipformatie van de Keizerlijke Japanse Marine. De vloot bracht meerdere carrierdivisies en hun luchtgroepen onder één bevel samen. Tijdens de eerste maanden van de oorlog in de Stille Oceaan voerde zij aanvallen uit van Hawaï tot de Indische Oceaan. Na Midway werd de formatie in juli 1942 opgeheven.

Ontstaan en maritieme luchtvaartdoctrine

De Japanse marine ontwikkelde haar maritieme luchtvaart vanuit ervaringen die al vóór de Tweede Wereldoorlog waren opgedaan. Japan volgde Britse ontwikkelingen op het gebied van marine vliegdiensten en nam in 1913 de Wakamiya als watervliegtuigschip in gebruik. Tijdens operaties voor de Chinese kust werd vervolgens ervaring opgedaan met aanvallen vanaf vliegdekschepen en met het inzetten van meerdere luchtgroepen tegen één doelgebied. Deze ontwikkeling leidde tot een doctrine waarin concentratie van luchtmacht een vaste plaats kreeg.

Op 10 april 1941 werd de 1st Air Fleet, Dai-ichi Kōkū Kantai, gevormd binnen de Combined Fleet. De Japanse marine wilde de luchtgroepen van verschillende vliegdekschepen niet alleen afzonderlijk gebruiken, maar ook in gezamenlijke aanvalsgolven laten optreden. Carrierdivisies konden zelfstandig worden ingezet, terwijl meerdere divisies voor grotere operaties onder één tactisch bevel konden samenwerken. Daarmee ontstond een organisatorisch systeem waarin vliegdekschepen, vliegtuigen, bemanningen en escorte-eenheden als een samenhangende aanvalsmacht konden worden gebruikt.

De concentratie van vliegdekschepen leverde tegelijk verdedigingsproblemen op. Japanse carriers beschikten over luchtafweergeschut en vuurleidingsmiddelen die minder doeltreffend waren dan voor een langdurige verdediging tegen zware luchtaanvallen gewenst was. Ook ontbrak in 1941 een goed ontwikkeld radargeleid vroegtijdig waarschuwingssysteem, terwijl de verbindingen met jagers in de lucht beperkingen kenden. De escorte voer bovendien vaak op grotere afstand als uitkijk- en beveiligingsscherm, waardoor de carriers minder directe luchtafweersteun van begeleidende schepen kregen.

Organisatie als vliegdekschipvloot

Carrierdivisies

Bij de oprichting bestond de 1st Air Fleet uit de 1st Carrier Division met Akagi en Kaga, de 2nd Carrier Division met Sōryū en Hiryū en de 4th Carrier Division met Ryūjō. In september 1941 kwam daar de 5th Carrier Division met Shōkaku en Zuikaku bij. Kasuga Maru, later Taiyō genoemd, werd eveneens binnen de organisatie gebruikt, maar vooral voor het vervoer van vliegtuigen en niet als volwaardig frontlinieschip. De 3rd Carrier Division behoorde in deze periode niet tot de 1st Air Fleet.

Elke carrierdivisie beschikte over de luchtgroepen van de toegewezen schepen en kon afhankelijk van de opdracht afzonderlijk of samen met andere divisies opereren. Grote vlootvliegdekschepen vervoerden doorgaans jagers, duikbommenwerpers en torpedo- of horizontale bommenwerpers. Kleinere carriers konden minder toestellen en soms minder vliegtuigtypen meenemen. De organisatie maakte het mogelijk om voor een operatie een groot aantal toestellen in opeenvolgende aanvalsgolven te concentreren zonder dat elk vliegdekschip volledig zelfstandig hoefde te handelen.

Kidō Butai

Kidō Butai was geen formele naam van de 1st Air Fleet, maar een tactische aanduiding voor een mobiele aanvalsmacht van vliegdekschepen binnen de Combined Fleet. Voor de aanval op Pearl Harbor bestond deze strijdmacht uit Akagi, Kaga, Sōryū, Hiryū, Shōkaku en Zuikaku, aangevuld met slagschepen, kruisers, torpedobootjagers, tankers en onderzeeboten. Viceadmiraal Chūichi Nagumo voerde het bevel over de carrierformatie. De zes vliegdekschepen vervoerden samen meer dan vierhonderd vliegtuigen en vormden daarmee een geconcentreerde maritieme luchtmacht.

De benamingen 1st Air Fleet en Kidō Butai worden daarom vaak naast elkaar gebruikt, maar zij betekenen niet precies hetzelfde. De 1st Air Fleet was een formele vlootorganisatie met carrierdivisies, staf en toegewezen eenheden. Kidō Butai beschreef de mobiele strijdmacht die voor een bepaalde operatie uit carriers en begeleidende schepen werd samengesteld. Dit onderscheid is vooral van belang bij latere operaties, omdat niet elke Japanse vliegdekschipformatie automatisch de formele 1st Air Fleet vertegenwoordigde.

Operaties in 1941 en 1942

Pearl Harbor

De aanval op Pearl Harbor was de eerste grote oorlogsinzet van de geconcentreerde Japanse carrierformatie. De Kidō Butai vertrok op 26 november 1941 vanuit Hitokappu Bay en naderde Hawaï vanuit het noorden. Op 7 december 1941 lanceerden de zes vliegdekschepen twee grote aanvalsgolven tegen de Amerikaanse Pacific Fleet en militaire vliegvelden op Oahu. De aanval beschadigde of vernietigde talrijke schepen en vliegtuigen en bracht de Verenigde Staten rechtstreeks in oorlog met Japan.

De Japanse luchtmacht gebruikte bij Pearl Harbor jagers, duikbommenwerpers, torpedobommenwerpers en horizontale bommenwerpers. De operatie toonde hoe een geconcentreerde carrierformatie op grote afstand een gecoördineerde aanval kon uitvoeren zonder voorafgaande beheersing van nabijgelegen landbases. Tegelijk werd de Amerikaanse carrierstrijdmacht niet uitgeschakeld, omdat de Amerikaanse vliegdekschepen niet in Pearl Harbor aanwezig waren. Daardoor bleef een belangrijk deel van de Amerikaanse maritieme luchtmacht beschikbaar voor de daaropvolgende strijd in de Stille Oceaan.

Darwin en de Indische Oceaan

Op 19 februari 1942 namen Japanse carrierluchtgroepen deel aan de grote aanval op Darwin in Noord-Australië. De aanval was gericht op schepen, havenfaciliteiten en vliegvelden die de geallieerden konden gebruiken voor operaties richting Nederlands-Indië en Timor. De carrierstrijdmacht die eerder Pearl Harbor had aangevallen, vormde een belangrijk deel van de eerste aanvalsgolf, terwijl andere Japanse vliegtuigen eveneens deelnamen. Darwin liep zware schade op en geallieerde scheepvaart en luchtmachtmiddelen werden getroffen.

Tussen eind maart en begin april 1942 opereerde de Japanse carrierstrijdmacht vervolgens in de Indische Oceaan. De hoofdmacht onder Nagumo bestond daar uit vijf grote vliegdekschepen: Akagi, Sōryū, Hiryū, Shōkaku en Zuikaku. Japanse vliegtuigen vielen doelen op Ceylon aan en brachten onder meer de Britse carrier HMS Hermes, de zware kruisers HMS Cornwall en HMS Dorsetshire en verschillende andere schepen tot zinken. De operatie dwong de Britse Eastern Fleet haar optreden in het gebied voorzichtig te organiseren en vergrootte tijdelijk de Japanse bewegingsvrijheid.

Slag in de Koraalzee

In mei 1942 werd de 5th Carrier Division met Shōkaku en Zuikaku ingezet bij de operatie tegen Port Moresby. De lichte carrier Shōhō maakte deel uit van een afzonderlijke Japanse dekkingseenheid en werd op 7 mei door Amerikaanse vliegtuigen tot zinken gebracht. Een dag later vielen de Amerikaanse en Japanse carrierstrijdkrachten elkaar aan zonder dat de oppervlakteschepen elkaar rechtstreeks zagen. USS Lexington ging verloren, USS Yorktown raakte beschadigd en Shōkaku liep zware schade op.

Zuikaku werd niet rechtstreeks getroffen, maar haar luchtgroep verloor veel vliegtuigen en ervaren bemanningsleden. Shōkaku moest voor herstel naar Japan, terwijl Zuikaku tijd nodig had om haar luchtgroep weer op sterkte te brengen. Daardoor namen beide carriers niet deel aan de volgende grote operatie bij Midway. De strijd in de Koraalzee verhinderde bovendien dat de geplande Japanse aanval op Port Moresby via zee volgens het oorspronkelijke plan werd voortgezet.

Slag bij Midway

De Slag bij Midway in juni 1942 betekende het einde van de oorspronkelijke carrierkern van de 1st Air Fleet. Japan wilde Midway innemen en Amerikaanse vliegdekschepen tot een gevecht dwingen, maar Amerikaanse codebrekers hadden belangrijke delen van het Japanse operatieplan achterhaald. Hierdoor konden USS Enterprise, USS Hornet en de herstelde USS Yorktown ten noordoosten van Midway een hinderlaag voorbereiden. Op 4 juni vielen Amerikaanse duikbommenwerpers de Japanse carriers aan.

Akagi, Kaga en Sōryū werden in korte tijd zwaar getroffen en gingen verloren. Hiryū bleef aanvankelijk operationeel en lanceerde twee tegenaanvallen die Yorktown zwaar beschadigden, waarna de carrier later door de Japanse onderzeeboot I-168 tot zinken werd gebracht. Amerikaanse vliegtuigen vonden Hiryū later die dag en brachten ook dit schip fataal schade toe. De aanwezigheid van vliegtuigen, vliegtuigbrandstof en munitie in de Japanse hangars vergrootte na de treffers de branden en interne schade.

Het verlies van vier grote vliegdekschepen en veel ervaren vliegend personeel kon niet snel worden hersteld. Shōkaku en Zuikaku bleven beschikbaar voor latere operaties, maar de organisatie van de Japanse carrierstrijdkrachten werd na Midway gewijzigd. Op 14 juli 1942 werd de 1st Air Fleet als carrierformatie opgeheven en werden de frontliniecarriers onder de opnieuw gevormde 3rd Fleet gebracht. De oorspronkelijke 2nd en 5th Carrier Division werden in deze reorganisatie eveneens opgeheven.

Heroprichting als landgebonden luchtvloot

De naam 1st Air Fleet werd op 1 juli 1943 opnieuw gebruikt, maar nu voor een landgebonden marineluchtmacht. Deze tweede organisatie was dus geen voortzetting van de carrierformatie uit 1941 in dezelfde vorm. Het Japanse plan voorzag uiteindelijk in een macht van ongeveer 1.600 vliegtuigen, maar de verslechterende oorlogssituatie verhinderde dat deze sterkte werd bereikt. Bij de oprichting waren onder meer de 261st Naval Air Group met jagers en de 761st Naval Air Group met bommenwerpers aanwezig.

In september 1943 werd de 1st Air Fleet opgenomen in de Japanse plannen voor een zogeheten Absolute National Defense Zone. Eilandengroepen zoals de Marianen en Carolinen moesten als vooruitgeschoven luchtbases en verdedigingsgebieden functioneren. Landgebonden marinevliegtuigen moesten geallieerde vlootbewegingen aanvallen voordat deze de binnenste Japanse verdedigingszone konden bereiken. Het concept was afhankelijk van voldoende vliegtuigen, getrainde bemanningen, brandstof, reserveonderdelen en goed beschermde vliegvelden.

Marianen en Filipijnen

Tijdens de gevechten rond de Marianen in 1944 verloor de landgebonden Japanse marineluchtmacht grote aantallen vliegtuigen en vliegers. Eenheden van de 1st Air Fleet werden naar onder meer Saipan en Guam verplaatst, maar voortdurende geallieerde aanvallen, operationele verliezen en logistieke problemen verminderden hun inzetbaarheid. De Slag in de Filipijnenzee in juni 1944 bracht daarnaast zware verliezen toe aan de Japanse maritieme luchtstrijdkrachten als geheel. Daardoor werd het steeds moeilijker om conventionele grootschalige luchtaanvallen met ervaren bemanningen uit te voeren.

Later werd de 1st Air Fleet naar de Filipijnen verplaatst om de luchtverdediging en aanvallen op geallieerde schepen voort te zetten. Na verdere verliezen bij gevechten rond Formosa en de Filipijnen nam de beschikbare conventionele slagkracht verder af. Onder viceadmiraal Takijirō Ōnishi werd vanaf oktober 1944 de georganiseerde inzet van kamikaze-eenheden vanuit de Filipijnen ontwikkeld. De landgebonden 1st Air Fleet speelde daarmee een andere rol dan de vroegere carrierformatie, hoewel beide organisaties deel uitmaakten van de Japanse marineluchtvaart.

De carrierstrijdmacht die tijdens de Slag in de Golf van Leyte als afleidingsmacht optrad, behoorde niet tot deze landgebonden 1st Air Fleet. De Japanse carriers stonden toen onder een andere vlootorganisatie en werden onder viceadmiraal Jisaburō Ozawa naar het noorden gestuurd om Amerikaanse carriers weg te lokken. Tijdens deze operatie ging onder meer Zuikaku verloren, het laatste van de zes grote vliegdekschepen die in december 1941 aan de aanval op Pearl Harbor hadden deelgenomen. Dit maakt duidelijk waarom de formele organisatie en de bredere geschiedenis van Kidō Butai van elkaar moeten worden onderscheiden.

Bevelhebbers en einde van de vloot

Viceadmiraal Chūichi Nagumo was van 10 april 1941 tot de opheffing op 14 juli 1942 bevelhebber van de eerste 1st Air Fleet. Schout-bij-nacht Ryūnosuke Kusaka diende in dezelfde periode als chef-staf. Nagumo voerde daardoor het centrale carriercommando tijdens Pearl Harbor, Darwin, de operaties in de Indische Oceaan en Midway. Onder hem bleven de afzonderlijke carrierdivisies echter eigen commandanten en operationele verantwoordelijkheden houden.

De tweede 1st Air Fleet kende achtereenvolgens viceadmiraals Kakuji Kakuta, Kinpei Teraoka, Takijirō Ōnishi en Kiyohide Shima als bevelhebbers. Kakuta leidde de vloot vanaf juli 1943, waarna Teraoka hem in augustus 1944 opvolgde. Ōnishi nam in oktober 1944 het bevel over en bleef tot mei 1945, waarna Shima de laatste commandant werd. Op 15 juni 1945 werd de landgebonden 1st Air Fleet opgeheven, twee maanden voor het einde van de oorlog tegen Japan.

Conclusie

De 1st Air Fleet bestond tijdens de Tweede Wereldoorlog in twee verschillende vormen. De eerste organisatie bracht vanaf april 1941 meerdere Japanse vliegdekschepen en hun luchtgroepen onder één vlootcommando en werd ingezet bij Pearl Harbor, Darwin, de Indische Oceaan, de Koraalzee en Midway. Het verlies van Akagi, Kaga, Sōryū en Hiryū bij Midway leidde tot een reorganisatie en opheffing in juli 1942.

Vanaf juli 1943 werd dezelfde naam gebruikt voor een landgebonden marineluchtmacht die deel uitmaakte van de Japanse verdediging van de westelijke en centrale Stille Oceaan. Deze vloot verloor in 1944 veel vliegtuigen en bemanningen rond de Marianen, Formosa en de Filipijnen en werd later betrokken bij kamikaze-operaties. De tweede 1st Air Fleet werd op 15 juni 1945 opgeheven. Daarmee eindigde een organisatiegeschiedenis die begon als carrierformatie en eindigde als landgebonden luchtvloot.

Bronnen en meer informatie

  1. Hata, Ikuhiko; Izawa, Yasuho; Shores, Christopher (2011). Japanese Naval Air Force Fighter Units and Their Aces 1932–1945. Grub Street. ISBN 978-1-906502-84-3.
  2. Parshall, Jonathan; Tully, Anthony (2005). Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway. Dulles, Virginia: Potomac Books. ISBN 1-57488-923-0.
  3. Prange, Gordon W.; Goldstein, Donald M.; Dillon, Katherine V. (1981). At Dawn We Slept: The Untold Story of Pearl Harbor. Penguin Books Ltd. ISBN 0-14-00-6455-9.
  4. Thorpe, Donald W. (1977). Japanese Naval Air Force Camouflage and Markings World War II. Fallbrook, California: Aero Publishers. ISBN 0-8168-6583-3; ISBN 0-8168-6587-6.
  5. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946