Tijdlijn 1939 – Aanloop naar de Tweede Wereldoorlog

Het jaar 1939 markeert een beslissende periode in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. In dit jaar lopen de spanningen tussen Europese grootmachten hoog op, worden nieuwe allianties gesmeed en vinden gebeurtenissen plaats die de loop van de geschiedenis voorgoed veranderen. De bezetting van Tsjecho-Slowakije, de ondertekening van het Molotov-Ribbentrop-pact en de Duitse inval in Polen zijn directe aanleidingen voor het uitbreken van de oorlog. Ook buiten Europa zijn er belangrijke ontwikkelingen, zoals het einde van de Spaanse Burgeroorlog en de brief van Einstein aan Roosevelt over een mogelijke atoombom. Deze gebeurtenissen vormen samen een complex web van oorzaken en gevolgen dat de wereld uiteindelijk in oorlog stort. Onderstaande chronologische tijdlijn geeft per maand een beknopt overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen van 1939, met toelichting en historische context.

Januari 1939

• 30 januari 1939: Adolf Hitler bedreigt de Joden tijdens een toespraak in de Reichstag (Duitse parlement). Hij waarschuwt dat als er een nieuwe wereldoorlog uitbreekt, dit zal leiden tot de “vernietiging van het Jodendom in Europa”. Deze dreigende voorspelling wordt later gezien als een vroege verwijzing naar de geplande uitroeiing van de Joden (Holocaust) door het naziregime.

Februari 1939

• 27 februari 1939: Het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk erkennen het regime van generaal Francisco Franco als de wettige regering van Spanje. Hiermee aanvaarden de westerse mogendheden de overwinning van de Nationalisten in de Spaanse Burgeroorlog, die op het punt staat te eindigen.

Maart 1939

• 15 maart 1939: Duitsland bezet de rest van Tsjecho-Slowakije, in strijd met de afspraken van het Verdrag van München (1938). De Tsjechische gebieden Bohemen en Moravië worden onder Duits gezag geplaatst als het “Protectoraat Bohemen en Moravië”, terwijl Slowakije onder druk een vazalstaat van Nazi-Duitsland wordt. Deze agressie maakt duidelijk dat de appeasementpolitiek van Groot-Brittannië en Frankrijk heeft gefaald.
• 23 maart 1939: Hitler dwingt buurland Litouwen om het Memel-gebied (Klaipėda) aan Duitsland af te staan. Duitse troepen marcheren de havenstad Memel binnen zonder tegenstand. Zo breidt Hitler zijn grondgebied verder uit langs de Oostzeekust, vlak na de inlijving van Tsjecho-Slowakije.
• 28 maart 1939: De Spaanse Burgeroorlog (1936–1939) eindigt met een beslissende overwinning van generaal Franco. Na de val van Madrid en de overgave van de laatste Republikeinse troepen vestigt Franco een autoritair bewind in Spanje. Deze bloedige burgeroorlog diende als oefenterrein voor de legers van Hitler en Mussolini; nu hebben zij een ideologische bondgenoot in West-Europa (hoewel Spanje in de komende wereldoorlog formeel neutraal zal blijven).
• 31 maart 1939: Groot-Brittannië en Frankrijk geven garanties aan Polen dat zij het land militair zullen bijstaan bij een eventuele Duitse aanval. Deze belofte is bedoeld om Hitler af te schrikken en markeert het einde van de Britse en Franse pogingen om via diplomatie de vrede te bewaren.

April 1939

• 7 april 1939: Italië, onder leiding van Benito Mussolini, valt Albanië binnen. Binnen enkele dagen is het kleine buurland volledig bezet en vlucht de Albanese koning Zog I naar het buitenland. Mussolini lijft Albanië in bij zijn Italiaanse rijk, wat de expansiedrang van de As-mogendheden bevestigt. Een maand later zal Italië zijn band met Duitsland verder formaliseren via het Staalpact.

Mei 1939

• 11–16 mei 1939: In het Verre Oosten botst Japan met de Sovjet-Unie in de Slag bij Halhin Gol, aan de grens van Mongolië. In deze grensoorlog boeken de Sovjets onder leiding van generaal Georgi Zjoekov uiteindelijk (in augustus 1939) een beslissende overwinning. Er wordt een wapenstilstand gesloten die een einde maakt aan de gevechten. Als gevolg hiervan ziet Japan af van verdere agressie tegen de Sovjet-Unie. Op termijn leidt dit tot een Japans-Sovjet niet-aanvalsverdrag, waardoor Japan zijn focus verlegt naar Zuidoost-Azië en de Stille Oceaan.
• 22 mei 1939: Duitsland en Italië ondertekenen het “Staalpact” (Pact of Steel), een militair bondgenootschap tussen de twee fascistische regimes. In dit verdrag beloven Hitler en Mussolini elkaar te steunen in geval van oorlog. Het Staalpact verstevigt de as Rome-Berlijn en legt de basis voor nauwe samenwerking tijdens de komende oorlog.

Juni 1939

(Geen opvallende oorlogsgerelateerde gebeurtenissen deze maand.)

Juli 1939

(Geen opvallende oorlogsgerelateerde gebeurtenissen deze maand.)

Augustus 1939

• 9 augustus 1939: De beroemde natuurkundige Albert Einstein stuurt een brief aan de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt. In deze brief waarschuwt Einstein dat Nazi-Duitsland mogelijk werkt aan het ontwikkelen van een atoombom. Hij dringt erop aan dat de Verenigde Staten zelf een dergelijk wapenprogramma opzetten. Einsteins waarschuwing zorgt ervoor dat de VS de suggestie serieus nemen – later leidt dit tot het opzetten van het Manhattanproject, dat de basis legt voor de uiteindelijke ontwikkeling van een Amerikaanse atoombom.
• 23 augustus 1939: Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie sluiten een wederzijds niet-aanvalsverdrag, bekend als het Molotov-Ribbentrop-pact (genoemd naar de ministers Von Ribbentrop en Molotov). Publiekelijk beloven de twee ideologische aartsrivalen elkaar niet aan te vallen, maar in een geheim protocol verdelen ze Oost-Europa in invloedssferen. Zo krijgt Hitler vrije hand om Polen aan te vallen zonder Sovjet-interventie, terwijl Stalin onder andere het oosten van Polen en de Baltische staten kan inlijven.
• 25 augustus 1939: Het Verenigd Koninkrijk en Polen tekenen een formeel wederzijds bijstandsverdrag (Mutual Assistance Treaty). Hiermee garandeert Groot-Brittannië dat het Polen militair te hulp zal komen bij een Duitse aanval (een uitbreiding van de toezegging die in maart was gedaan). Deze overeenkomst is een duidelijk signaal aan Hitler dat een aanval op Polen vrijwel zeker tot een grote oorlog met de westelijke mogendheden zal leiden.
• 31 augustus 1939: In Groot-Brittannië wordt de volledige marine (Royal Navy) gemobiliseerd en begint men uit voorzorg met de grootschalige evacuatie van kinderen uit Londen. Nu de diplomatie heeft gefaald en een Duitse aanval op Polen op handen is, treft de Britse regering verregaande maatregelen om de bevolking te beschermen. Het land maakt zich op voor de oorlog die op uitbreken staat.

September 1939

• 1 september 1939: Duitsland valt Polen binnen zonder formele oorlogsverklaring. In de vroege ochtend steken Duitse troepen de grens over en voeren ze met tanks, gemotoriseerde infanterie en luchtaanvallen een bliksemsnelle aanval uit (Blitzkrieg). Vanuit meerdere richtingen (waaronder vanuit het noorden en westen en vanuit het inmiddels ingelijfde Tsjechië in het zuiden) dringt het Duitse leger diep Polen binnen. De Poolse verdediging, die kampt met verouderde uitrusting en onderbezetting, wordt al snel overlopen. De inval in Polen markeert het begin van de Tweede Wereldoorlog in Europa.
• 3 september 1939: Omdat Hitler weigert zijn troepen terug te trekken uit Polen, verklaren Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog aan Duitsland, conform hun verbintenis aan Polen. Ook landen uit het Britse Gemenebest, zoals Australië en Nieuw-Zeeland, sluiten zich aan bij deze oorlogsverklaring. Hiermee is de Tweede Wereldoorlog officieel begonnen. Toch blijft het westelijk front in de eerste maanden relatief rustig, een periode die bekendstaat als de ‘Schemeroorlog’ (Phoney War).
• 4 september 1939: De Britse Royal Air Force (RAF) voert haar eerste aanval op Duits grondgebied uit door marinehavens bij Wilhelmshaven te bombarderen. De directe schade is gering en verschillende Britse bommenwerpers gaan verloren, maar het is wel de eerste Britse offensieve actie tegen Duitsland.
• 5 september 1939: De Verenigde Staten kondigen officieel hun neutraliteit af in het Europese conflict. President Roosevelt houdt vast aan een isolationistische koers en wil niet betrokken raken bij de oorlog (hoewel de sympathie voor de Geallieerden groeit). Ondertussen boeken de Duitse troepen in Polen verder terreinwinst: het Duitse leger steekt de rivier de Weichsel over en rukt op richting Warschau.
• 7 september 1939: Het Franse leger begint een beperkt grondoffensief in de Duitse Saar-regio, bedoeld om druk weg te nemen van de Polen aan het oostfront. Franse troepen steken de grens over en bezetten enkele dorpen bij Saarbrücken, vrijwel zonder tegenstand omdat het gros van de Duitse strijdkrachten nog in Polen is. Het offensief komt echter al snel tot stilstand en na enkele weken trekken de Fransen zich weer terug. Dit zogenaamde Saar-offensief heeft nauwelijks effect en illustreert de afwachtende houding van de westelijke Geallieerden in de beginfase van de oorlog.
• 10 september 1939: Canada, een dominion binnen het Britse Gemenebest, verklaart de oorlog aan Duitsland en schaart zich daarmee achter de Geallieerden. Op zee is inmiddels de Slag om de Atlantische Oceaan in volle gang. Duitse U-boten (onderzeeërs) vallen vanaf de eerste oorlogsweek geallieerde vrachtschepen en passagiersschepen aan, in een poging de aanvoerroutes naar Groot-Brittannië af te snijden. Deze strijd om de Atlantische vaarroutes zal uitgroeien tot de langstdurende campagne van de oorlog.
• 17 september 1939: De Sovjet-Unie valt vanuit het oosten Polen binnen, in overeenstemming met de geheime verdeling in het Molotov-Ribbentrop-pact. Terwijl de Polen nu van twee kanten worden overlopen, is hun situatie uitzichtloos. Sovjettroepen bezetten Oost-Poolse gebieden (delen van het huidige Wit-Rusland en Oekraïne) en nemen tienduizenden Poolse militairen krijgsgevangen. Gezamenlijk maken Duitsland en de USSR een einde aan het Pools verzet.
• 27 september 1939: Na bijna vier weken strijd valt de Poolse hoofdstad Warschau. De belegerde stad capituleert onder hevig Duits artillerievuur en bombardementen. De restanten van het Poolse leger leggen elders in het land massaal de wapens neer. Polen houdt de facto op te bestaan als onafhankelijke staat; de Poolse regering en legerleiding zijn het land al ontvlucht en vestigen zich in ballingschap eerst in Frankrijk en later in Londen.
• 27 september 1939: Reinhard Heydrich, een hooggeplaatste SS-officier, wordt benoemd tot hoofd van het nieuw opgerichte Reichssicherheitshauptamt (RSHA), het overkoepelende veiligheidsapparaat van Nazi-Duitsland. Onder Heydrich vallen nu de Gestapo (geheime staatspolitie), de inlichtingendienst SD en andere politiediensten. Als trouwe handlanger van SS-leider Heinrich Himmler zal Heydrich uitgroeien tot een van de hoofdarchitecten van de latere Holocaust.
• 29 september 1939: Duitsland en de Sovjet-Unie sluiten een akkoord waarin ze Polen formeel onder elkaar verdelen. De grens tussen beide bezettingszones wordt vastgelegd langs de lijnen die eerder in het Molotov-Ribbentrop-pact waren afgesproken. Het westen en centrum van Polen komen onder Duitse bezetting, terwijl de Sovjet-Unie de oostelijke gebieden annexeert. Polen is daarmee van de kaart geveegd. Wel ontstaan direct ondergrondse verzetsbewegingen en vormen de Polen een regering-in-ballingschap, eerst in Parijs en later in Londen.

Oktober 1939

• 1 oktober 1939: Het naziregime start onder de codenaam Aktion T4 een geheim euthanasieprogramma. In Duitse ziekenhuizen en psychiatrische inrichtingen worden duizenden mensen met mentale en fysieke beperkingen systematisch omgebracht, vaak met gas, onder het mom van “genadedoding”. De nazi-ideologie van rassenzuiverheid en eugenetica ligt aan dit beleid ten grondslag. Hoewel het programma aanvankelijk in het diepste geheim verloopt, sijpelen er gaandeweg berichten over de massamoorden uit. Dit leidt tot protesten, met name van kerkelijke leiders. Hitler laat zich daardoor echter niet van koers brengen. Aktion T4 wordt pas in 1941 – officieel althans – stopgezet, maar geldt als voorbode van de methodische massamoord op ongewenste groepen tijdens de Holocaust.
• 14 oktober 1939: De Duitse onderzeeboot U-47 dringt ’s nachts de zwaar beveiligde Britse marinebasis Scapa Flow (Schotland) binnen en torpedeert het daar voor anker liggende slagschip HMS Royal Oak. Het slagschip kapseist en zinkt, waarbij meer dan 800 Britse matrozen omkomen. Deze gewaagde aanval, uitgevoerd door commandant Günther Prien, schokt de Britse bevolking en toont aan hoe groot de dreiging van Duitse U-boten is voor de Royal Navy.

November 1939

• 8 november 1939: Op de jaarlijkse nazi-bijeenkomst ter herdenking van de Bierkellerputsch (de mislukte staatsgreep van 1923) in München ontsnapt Adolf Hitler ternauwernood aan een bomaanslag. Enkele minuten nadat Hitler de bierhal (Bürgerbräukeller) heeft verlaten, ontploft een verborgen tijdbom vlak bij het spreekgestoelte. De explosie is dodelijk: acht aanwezigen komen om het leven en tientallen raken gewond. De dader, de Duitse timmerman Georg Elser, wordt kort daarna gearresteerd. Deze mislukte aanslag toont aan dat er binnen Duitsland individuen bereid zijn hun leven te wagen om het regime te stoppen. Hitler zelf beschouwt zijn nauwe ontsnapping als een teken van het noodlot en gebruikt het incident propagandistisch in zijn voordeel.
• 30 november 1939: De Sovjet-Unie valt zonder waarschuwing Finland binnen, waarmee de Winteroorlog begint. Stalin had gebied van Finland geëist (om de strategische veiligheid van Leningrad te vergroten), maar de Finnen weigerden die eisen in te willigen. Nu reageert Moskou met militair geweld. Het kleine Finland biedt echter onverwacht fel verzet: in de barre winterkou lijden de slecht voorbereide Sovjettroepen zware verliezen door de slimme tactieken van het gemotiveerde Finse leger. De internationale gemeenschap spreekt schande van deze aanval. De Winteroorlog duurt drieënhalve maand en eindigt in maart 1940 met een vredesverdrag, waarbij Finland gedwongen wordt wat grensgebied aan de Sovjet-Unie af te staan maar zijn onafhankelijkheid behoudt.

December 1939

• 14 december 1939: De Duitse kruiser Admiral Graf Spee, die door Britse oorlogsschepen is beschadigd in de Zeeslag bij de Río de la Plata, wordt door de eigen bemanning tot zinken gebracht in de haven van Montevideo (Uruguay). Het zwaar toegetakelde schip was naar deze neutrale haven gevlucht, maar om te voorkomen dat de Graf Spee zou moeten overgeven, besluit kapitein Hans Langsdorff het schip te vernietigen. Enkele dagen later pleegt Langsdorff zelfmoord.
• 14 december 1939: Op dezelfde dag wordt de Sovjet-Unie vanwege haar aanval op Finland uit de Volkenbond gezet. De uitsluiting van de USSR uit deze voorloper van de Verenigde Naties onderstreept de internationale veroordeling van Stalins agressie, al heeft het in de praktijk weinig effect.