Adolf Hitler werd geboren op 20 april 1889 in Braunau am Inn, een grensplaats in Oostenrijk-Hongarije. Zijn vader, Alois Hitler, was een ambtenaar bij de Oostenrijkse douane. Zijn moeder, Klara Pölzl, was zowel zijn echtgenote als zijn nicht in de derde graad. De opvoeding binnen het gezin werd grotendeels bepaald door de autoritaire houding van de vader, die van Adolf verwachtte dat hij eveneens ambtenaar zou worden. Deze wens stond haaks op de artistieke ambities van de jonge Hitler, die zich geroepen voelde tot een loopbaan als kunstschilder.
Twee keer werd Hitler afgewezen door de Weense Academie voor Beeldende Kunsten wegens onvoldoende talent. Deze afwijzingen, gecombineerd met het overlijden van zijn moeder in 1908 aan borstkanker, leidden tot een periode van armoede en isolement in Wenen. Hitler leefde van een klein weeskindpensioen en incidentele inkomsten uit het schilderen van ansichtkaarten. In deze periode ontwikkelde hij een wereldbeeld dat gekenmerkt werd door antisemitisme, Duits nationalisme en afkeer van het marxisme.
Verhuizing naar Duitsland en Militaire Dienst
In 1913 verhuisde Hitler naar München, Duitsland, waar hij zijn Oostenrijkse militaire dienstplicht trachtte te ontlopen. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 meldde hij zich vrijwillig aan bij het Beierse leger. Hij diende als ordonnans bij een infanterieregiment aan het westfront. Hitler werd tijdens de oorlog meerdere keren onderscheiden, waaronder met het IJzeren Kruis eerste klasse – een zeldzame eer voor een soldaat van zijn rang.
Ondanks zijn langdurige inzet en gewondenstatus, bereikte Hitler nooit een hogere rang dan korporaal. Zijn ervaringen in de loopgraven, gecombineerd met de ineenstorting van het Duitse Keizerrijk in 1918, vormden de basis voor zijn radicalisering en politieke bewustwording. De nederlaag in de oorlog werd door hem niet als een militaire, maar als een politieke mislukking beschouwd, waarbij hij onder andere de schuld gaf aan socialisten en joden.
Politieke Ontwaking in München
Na de oorlog bleef Hitler in München, waar hij als verbindingsman werd ingezet door het leger. In deze rol kreeg hij de taak om opkomende politieke bewegingen te observeren. In deze hoedanigheid kwam hij in contact met de Deutsche Arbeiterpartei (DAP), een kleine partij die antimarxistische en nationalistische ideeën uitdroeg. Hitler trad in 1919 toe tot deze partij, die in 1920 werd omgedoopt tot de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP).
Onder invloed van ideologen als Gottfried Feder ontwikkelde Hitler zich tot een begaafd redenaar met een groeiende aanhang. De partij verzette zich tegen het Verdrag van Versailles, tegen het parlementaire systeem van de Weimarrepubliek, en tegen het kapitalisme en marxisme, die beide als uitingen van vermeende joodse invloed werden beschouwd. Hitler was in deze vroege fase vooral actief als propagandist en organisator.
Begin van de NSDAP en Oprichting van Partijorganisaties
De NSDAP groeide gestaag onder leiding van Hitler, mede dankzij de oprichting van paramilitaire organisaties. In 1921 werd de Sturmabteilung (SA) opgericht, bedoeld om partijbijeenkomsten te beschermen en tegenstanders te intimideren. De SA trok veel voormalige soldaten aan en speelde een belangrijke rol in het straatgeweld dat de Weimarrepubliek kenmerkte. Later werd ook de Schutzstaffel (SS) opgericht, aanvankelijk als persoonlijke lijfwacht van Hitler, maar geleidelijk aan uitgegroeid tot een invloedrijke organisatie binnen het nazi-apparaat.
De vroege jaren twintig stonden in het teken van partijopbouw en politieke confrontatie. De hyperinflatie van 1923 en het ongenoegen over de herstelbetalingen aan de geallieerden boden een vruchtbare voedingsbodem voor de retoriek van de NSDAP. Hitler en zijn medestanders probeerden van deze onvrede gebruik te maken om de macht te grijpen.
De Bierkellerputsch en Gevangenschap
Op 8 en 9 november 1923 ondernam Hitler een poging om met geweld de macht over te nemen in Beieren. De zogenoemde Bierkellerputsch vond plaats in München, waar Hitler samen met generaal Erich Ludendorff trachtte de lokale regering omver te werpen. De opstand werd snel neergeslagen door de politie. Bij de confrontatie kwamen zestien nazi’s en vier politiemensen om het leven. Hitler werd gearresteerd en aangeklaagd wegens hoogverraad.
Tijdens zijn proces gebruikte Hitler de rechtszaal als politiek podium om zijn ideeën te verspreiden. Hij werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf, maar zat uiteindelijk slechts acht maanden uit in de vesting Landsberg. Tijdens deze periode dicteerde hij het eerste deel van zijn boek “Mein Kampf” aan zijn medegevangene Rudolf Hess. In dit werk legde Hitler zijn wereldbeeld en politieke doelstellingen vast, waaronder antisemitisme, het streven naar Lebensraum in het oosten, en de vernietiging van het verdrag van Versailles.
Heropbouw van de NSDAP
Na zijn vrijlating in december 1924 werd de NSDAP heropgericht. Hitler besloot voortaan via legale weg de macht te veroveren. De partij werd opnieuw opgebouwd en uitgebreid met nieuwe organisatiestructuren, waaronder jeugd-, vrouwen- en arbeidersafdelingen. Ook werd geïnvesteerd in propagandamiddelen en in het opbouwen van een massabeweging.
Gedurende de tweede helft van de jaren twintig bleef de NSDAP politiek marginaal. De partij slaagde er niet in om een brede electorale basis te creëren, mede vanwege de relatieve economische stabiliteit onder het Dawes-plan. Pas met het uitbreken van de wereldwijde economische crisis in 1929 veranderde de situatie.
De Grote Depressie en Politieke Doorbraak
De economische crisis die volgde op de beurskrach van oktober 1929 trof Duitsland bijzonder zwaar. Miljoenen mensen raakten werkloos, het vertrouwen in de parlementaire democratie daalde, en radicale partijen wonnen aanhang. De NSDAP profiteerde van deze omstandigheden en wist bij de Rijksdagverkiezingen van 1930 107 zetels te behalen. Hiermee werd de partij de op een na grootste in het parlement.
Hitler wist zijn boodschap van herstel, nationale trots en orde op overtuigende wijze te presenteren. Hij speelde in op het ongenoegen over het Verdrag van Versailles, de angst voor het communisme, en de behoefte aan een sterke leider. Zijn redevoeringen trokken grote menigten en werden ondersteund door een uitgekiende propaganda, geleid door Joseph Goebbels.
Verkiezingen van 1932 en Machtsovername
In 1932 stelde Hitler zich kandidaat voor het presidentschap, waarbij hij het opnam tegen de zittende president Paul von Hindenburg. Ondanks dat Hitler de verkiezing verloor, verkreeg hij miljoenen stemmen en bevestigde hij zijn status als nationale leider van formaat. De NSDAP werd in juli 1932 de grootste partij in de Rijksdag met 230 zetels.
Politieke instabiliteit, straatgeweld en de onmacht van de zittende regeringen leidden ertoe dat er gezocht werd naar een oplossing buiten de normale parlementaire kanalen. Conservatieve politici, onder leiding van Franz von Papen, zagen in Hitler een bruikbare bondgenoot die gecontroleerd kon worden. Op 30 januari 1933 benoemde president Hindenburg Hitler tot Rijkskanselier in een kabinet waarin de NSDAP slechts drie ministers leverde.
De Vestiging van de Dictatuur
Na zijn benoeming begon Hitler onmiddellijk met het ontmantelen van het democratisch bestel. De Rijksdagbrand van 27 februari 1933 werd aangegrepen om een noodverordening uit te vaardigen die burgerrechten opschortte en massale arrestaties van communisten mogelijk maakte. Bij de verkiezingen van maart 1933 behaalde de NSDAP geen absolute meerderheid, maar met steun van conservatieve partijen en door intimidatie wist Hitler het Ermächtigungsgesetz door het parlement te krijgen. Deze wet gaf hem volmachten om zonder parlement te regeren.
Daarmee begon de gelijkschakeling (Gleichschaltung) van het politieke, sociale en culturele leven in Duitsland. Alle andere partijen werden verboden of hielden op te bestaan. Vakbonden werden opgeheven en vervangen door het Deutsche Arbeitsfront. De persvrijheid verdween, en de deelstaten werden onder centrale controle geplaatst. Met de dood van Hindenburg in augustus 1934 nam Hitler ook het staatshoofdschap op zich en voerde hij de titel Führer en Rijkskanselier.
Het Derde Rijk en de Weg naar Oorlog
Buitenlandse Politiek en Territoriale Uitbreiding
Na de consolidatie van zijn macht richtte Hitler zijn aandacht op het herzien van het Verdrag van Versailles en het uitbreiden van het Duitse territorium. In 1933 trok Duitsland zich terug uit de Volkenbond, waarmee het zich losmaakte van internationale diplomatieke verplichtingen. In 1935 werd de dienstplicht opnieuw ingevoerd, in strijd met het verdrag. Een jaar later volgde de hermilitarisatie van het Rijnland, dat volgens het verdrag gedemilitariseerd moest blijven.
Het buitenlandse beleid van Hitler werd gekenmerkt door een combinatie van diplomatie, intimidatie en militaire druk. In 1938 vond de Anschluss plaats: Oostenrijk werd zonder noemenswaardige tegenstand ingelijfd bij Duitsland. Kort daarna volgde de inlijving van het Sudetenland, een Duitstalige regio in Tsjechoslowakije, na de Conferentie van München. De westerse mogendheden, met name Groot-Brittannië en Frankrijk, stelden zich verzoenend op in de hoop een nieuwe oorlog te voorkomen.
In maart 1939 bezette Duitsland de rest van Tsjecho-Slowakije, wat het einde betekende van de appeasementpolitiek. Hitler richtte zijn blik vervolgens op Polen, waar hij eiste dat de stad Danzig (Gdańsk) en de Poolse Corridor aan Duitsland werden afgestaan. De weigering van Polen en de garanties van Groot-Brittannië en Frankrijk aan de Poolse regering leidden tot een diplomatieke crisis.
De Aanval op Polen en Uitbraak van de Oorlog
Op 23 augustus 1939 sloot Duitsland een niet-aanvalsverdrag met de Sovjet-Unie: het Molotov-Ribbentrop Pact. In een geheime clausule werd de verdeling van Oost-Europa afgesproken. Op 1 september 1939 viel Duitsland Polen binnen. Twee dagen later verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog aan Duitsland. Hiermee begon de Tweede Wereldoorlog.
De Duitse inval in Polen werd uitgevoerd volgens de Blitzkrieg-tactiek: een snelle, geconcentreerde aanval met tanks, luchtmacht en infanterie. De Poolse strijdkrachten konden hier niet tegen op. Op 17 september viel ook de Sovjet-Unie Oost-Polen binnen. Binnen enkele weken was het land verdeeld.
Vroege Overwinningen
Na de inval in Polen volgde een relatief rustige periode aan het westfront, de zogenaamde Sitzkrieg. In het voorjaar van 1940 hervatte Duitsland de offensieven. Denemarken en Noorwegen werden in april bezet. In mei vielen Duitse troepen Nederland, België en Frankrijk binnen. De geallieerde troepen werden omsingeld bij Duinkerke, waar een groot deel geëvacueerd werd naar Groot-Brittannië.
Parijs werd op 14 juni 1940 ingenomen. Frankrijk capituleerde kort daarna. De noordelijke helft werd bezet, terwijl in het zuiden een collaborerende regering werd gevestigd in Vichy. Hiermee bereikte Duitsland het hoogtepunt van zijn territoriale controle in West-Europa.
Oorlog in het Oosten: Operatie Barbarossa
In juni 1941 lanceerde Hitler Operatie Barbarossa, de grootschalige invasie van de Sovjet-Unie. Ondanks initiële successen en enorme verliezen aan Sovjetzijde, mislukte het plan om Moskou voor de winter in te nemen. De Sovjet-Unie mobiliseerde haar reserves en begon een langdurige strijd, waarbij het front zich vastzette.
De oorlog in het oosten nam een ideologisch en genocidaal karakter aan. Naast de militaire operaties werden grootschalige executies van joden, communisten en andere groepen uitgevoerd door Einsatzgruppen en andere eenheden. De oorlog werd voorgesteld als een existentiële strijd tegen het bolsjewisme en het jodendom.
Keerpunt van de Oorlog
Vanaf 1942 begonnen de Duitse militaire successen af te nemen. De Slag om Stalingrad (1942–1943) betekende een zwaar keerpunt. Het Duitse Zesde Leger werd omsingeld en gaf zich over. Tegelijkertijd verloren de Duitsers terrein in Noord-Afrika. In 1943 volgde de geallieerde landing op Sicilië en later op het Italiaanse vasteland. Italië capituleerde, hoewel Duitse troepen het land grotendeels bezet hielden.
In juni 1944 vond de geallieerde landing in Normandië plaats, waarmee een westelijk front werd geopend. Tegelijkertijd stootte het Rode Leger op vanuit het oosten. Duitsland raakte steeds meer ingesloten.
Ondergang van het Derde Rijk
De Laatste Oorlogsmaanden
In de loop van 1944 en begin 1945 kwam Duitsland steeds verder in het defensief. De geallieerde troepen rukten op vanuit het westen, na de succesvolle landing in Normandië en de bevrijding van Frankrijk. In het oosten heroverde het Rode Leger grote delen van Oost-Europa, waaronder Polen, Roemenië en Hongarije. De Duitse militaire capaciteit was zwaar verzwakt door voortdurende verliezen aan het front en bombardementen op de binnenlandse industrie.
In december 1944 volgde nog een laatste offensief in de Ardennen, dat tijdelijk voor verwarring zorgde bij de geallieerden, maar uiteindelijk mislukte. Vanaf januari 1945 begon het Rode Leger aan de eindfase van haar opmars richting Berlijn.
Zelfmoord in de Führerbunker
Adolf Hitler verbleef sinds januari 1945 in de Führerbunker onder de Rijkskanselarij in Berlijn. De situatie in de stad verslechterde snel. Terwijl Sovjettroepen Berlijn naderden, tekende zich de onvermijdelijke nederlaag af. Op 29 april 1945 trouwde Hitler met Eva Braun, zijn levensgezellin sinds het einde van de jaren twintig. De volgende dag pleegden beiden zelfmoord. Hitler schoot zichzelf door het hoofd; Braun nam vergif in. Hun lichamen werden volgens aanwijzingen van Hitler verbrand in de tuin van de Rijkskanselarij.
Op 2 mei 1945 capituleerde Berlijn. Kort daarop volgde op 7 mei de officiële Duitse overgave in Reims, gevolgd door een tweede ondertekening in Berlijn op 8 mei. Dit betekende het formele einde van de oorlog in Europa.
Conclusie
Adolf Hitler leidde van 1933 tot 1945 een totalitaire staat waarin politieke tegenstanders werden uitgeschakeld, burgerlijke vrijheden verdwenen en ideologische vervolgingen plaatsvonden. Zijn opkomst was het resultaat van sociale, economische en politieke onvrede, die hij met propaganda en geweld wist te kanaliseren tot een autoritair regime. Het nationaalsocialisme dat hij aanvoerde was geworteld in antisemitisme, nationalisme en expansionisme.
De Tweede Wereldoorlog, mede ontketend door zijn buitenlandse politiek en militaire agressie, resulteerde in tientallen miljoenen doden en de verwoesting van grote delen van Europa. De Holocaust, uitgevoerd onder zijn bewind, leidde tot de systematische vernietiging van zes miljoen Europese joden, naast vele andere slachtoffers van vervolging.
Hitlers nalatenschap is die van een destructieve ideologie die diepe wonden heeft geslagen in de geschiedenis van Europa. Zijn leven en beleid vormen een blijvend studieobject voor de mechanismen van dictatuur, propaganda, racisme en massavernietiging. Het Derde Rijk eindigde in militair, moreel en maatschappelijk bankroet, met Berlijn als symbool van de totale ineenstorting.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Bundesarchiv, Bild 183-H1216-0500-002 / CC-BY-SA, CC BY-SA 3.0 DE , via Wikimedia Commons
- Evans, Richard J. (2005). The Third Reich in Power, 1933–1939: How the Nazis Won Over the Hearts and Minds of a Nation. London: Penguin. ISBN 978‑1‑59420‑074‑8.
- Evans, Richard J. (2008). The Third Reich at War: How the Nazis Led Germany from Conquest to Disaster. London: Penguin. ISBN 978‑0‑7139‑9742‑2. Review‑DOI: 10.1017/S000893891000052X
- Kershaw, Ian (2008). Hitler: A Biography. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978‑0‑393‑06757‑6.
- Browning, Christopher R. (1992). Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland. New York: HarperCollins. ISBN 0‑06‑019013‑2.
- Evans, Richard J., The Third Reich in Power (Penguin, 2005). ISBN 978‑1‑59420‑074‑8
- Evans, Richard J., The Third Reich at War (Penguin, 2008). ISBN 978‑0‑7139‑9742‑2; Review‑DOI: 10.1017/S000893891000052X
- Kershaw, Ian, Hitler: A Biography (W.W. Norton, 2008). ISBN 978‑0‑393‑06757‑6
- Browning, Christopher R., Ordinary Men (HarperCollins, 1992). ISBN 0‑06‑019013‑2
- Bronnen Mei1940
