Fritz Todt, Duits ingenieur en minister van Hitler

Fritz Todt was een Duits bouwkundig ingenieur en van 1940 tot 1942 rijksminister voor Bewapening en Munitie in nazi-Duitsland. Hij leidde vanaf 1933 de aanleg van de Reichsautobahnen. In 1938 vormde hij de Organisation Todt, die militaire bouwwerken aanlegde en dwangarbeiders inzette. Hij kwam op 8 februari 1942 om bij een vliegtuigongeluk.

Vroege leven en opleiding

Fritz Todt werd op 4 september 1891 geboren in Pforzheim, in het toenmalige groothertogdom Baden. Zijn vader, Emil Todt, bezat een fabriek die ringen maakte. Todt behaalde in 1910 zijn einddiploma aan het Reuchlin-Gymnasium in Pforzheim en vervulde daarna als eenjarig vrijwilliger zijn militaire dienst in Karlsruhe. In 1911 begon hij aan de Technische Hochschule in München aan een opleiding tot bouwkundig ingenieur.

Deelname aan de Eerste Wereldoorlog

De Eerste Wereldoorlog onderbrak Todts ingenieursopleiding. Vanaf augustus 1914 diende hij als officier bij de infanterie aan het westfront. In januari 1916 stapte hij over naar de Duitse luchtstrijdkrachten, waar hij als vliegtuigwaarnemer vanuit de lucht informatie verzamelde over vijandelijke posities en bewegingen. Vanaf juni 1917 voerde hij het bevel over een zelfstandige vliegeenheid aan het westfront. In augustus 1918 raakte hij tijdens een luchtgevecht ernstig gewond.

Todt hervatte zijn studie in 1919 en behaalde begin 1920 in Karlsruhe zijn ingenieursdiploma. Daarna werkte hij bij Grün & Bilfinger aan de bouw van waterkrachtinstallaties. Hij stapte over naar het bouwbedrijf Sager & Woerner, waar hij zich specialiseerde in de aanleg van wegen. In 1927 werd hij er hoofdingenieur en vanaf 1928 maakte hij als technisch directeur deel uit van de bedrijfsleiding. Hij bleef tot 1933 bij het bedrijf.

Interbellum: Wegenbouw en politieke loopbaan

Werk in de wegenbouw en de NSDAP

Todt promoveerde in 1931 aan de Technische Hochschule in München op onderzoek naar gebreken bij de aanleg van wegdekken met teer en asfalt. Zijn onderzoek ging over de uitvoering van het werk en de fouten die daarbij konden ontstaan. Op 5 januari 1923 werd hij lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij, de NSDAP. Na de heroprichting van de partij sloot hij zich in 1925 opnieuw aan. In 1931 trad hij toe tot de Sturmabteilung, de SA, en werd hij technisch adviseur bij het partijbureau voor economische techniek en werkverschaffing.

Aanleg van de Reichsautobahnen

Hitler benoemde Todt op 28 juni 1933 tot inspecteur-generaal voor het Duitse wegwezen. Todt kreeg de leiding over de aanleg van de Reichsautobahnen en hield toezicht op andere wegenprojecten, waaronder de Deutsche Alpenstraße. Hij beschikte over een eigen dienst die in november 1933 de status van hoogste rijksinstantie kreeg. Doordat die dienst rechtstreeks onder Hitler viel, kon Todt projecten coördineren buiten de gebruikelijke ministeriële hiërarchie.

De plannen voor Duitse autosnelwegen gingen terug tot de Weimarrepubliek. De route tussen Keulen en Bonn was in 1932 al geopend en het samenwerkingsverband HaFraBa had in de jaren twintig routes tussen Noord- en Zuid-Duitsland voorbereid. In september 1933 gaf Hitler bij Frankfurt met een officiële ceremonie het startsein voor de aanleg van de Reichsautobahnen. In mei 1935 ging het eerste traject van dit programma open tussen Frankfurt am Main en Darmstadt.

Het naziregime gebruikte de aanleg van de snelwegen om zijn beleid voor werkgelegenheid zichtbaar te maken. Foto’s van bouwterreinen en ceremonies maakten deel uit van de propaganda, terwijl ingenieurs, bouwbedrijven en overheidsdiensten het werk uitvoerden. De aanleg leverde werk op, maar het aantal banen bleef onder de verwachtingen die de propaganda had gewekt. Ondertussen breidde Todt zijn invloed binnen de partij uit door in 1934 de leiding over het technische partijbureau en de nationaalsocialistische organisatie voor Duitse technici over te nemen.

Westwall en oprichting van de Organisation Todt

In 1938 belastte Hitler Todt met de uitbreiding van de Westwall, ook wel de Siegfriedlinie genoemd. Het stelsel van bunkers en versperringen lag langs de westgrens van Duitsland. De Wehrmacht was al in 1936 met de aanleg begonnen. Todt bracht overheidsdiensten, particuliere bouwbedrijven en personeel van de Reichsarbeitsdienst samen in een organisatie met een militaire inrichting. Uit die samenwerking ontstond de Organisation Todt, afgekort OT, die mensen, machines en bouwmaterialen voor grote projecten kon samenbrengen.

In december 1938 benoemde Hermann Göring Todt binnen het Vierjarenplan tot gevolmachtigde voor de bouweconomie. Het Vierjarenplan moest de Duitse economie voorbereiden op oorlog en de beschikbaarheid van grondstoffen vergroten. Todts nieuwe functie omvatte de afstemming van bouwprojecten op de herbewapening en de verdeling van personeel en materialen. Daarmee kreeg hij invloed op een groter deel van de Duitse bouwsector dan met zijn eerdere functie in de wegenbouw.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Rijksminister voor Bewapening en Munitie

Op 17 maart 1940 benoemde Hitler Todt tot rijksminister voor Bewapening en Munitie. De productie van wapens, munitie en ander materieel was verspreid over verschillende instanties en bedrijven. Todt richtte comités op waarin industriëlen meewerkten aan de coördinatie van bestellingen en productie. Zijn ministerie had vooral invloed op de bewapening van het landleger, terwijl onder meer de luchtmacht en marine eigen bevoegdheden behielden.

De hervormingen veranderden de verhouding tussen de Wehrmacht en de fabrikanten. Het leger hield invloed op de eisen waaraan wapens en ander materieel moesten voldoen, terwijl de industrie meer zeggenschap kreeg over de inrichting van de productie. Over de verdeling van bevoegdheden ontstonden conflicten met militaire instanties en met Göring, die via het Vierjarenplan invloed op de economie behield. Hitler breidde Todts bevoegdheden op 29 juli 1941 verder uit door hem ook te benoemen tot inspecteur-generaal voor Water en Energie. Daarmee kreeg Todt zeggenschap over de opwekking en verdeling van energie en over het waterbeheer.

Militaire bouwwerken en dwangarbeid

Tijdens de oorlog werkte de Organisation Todt ook buiten Duitsland. In bezet Frankrijk bouwde zij betonnen bunkers voor Duitse onderzeeboten aan de Atlantische kust. De bunkers beschermden de vaartuigen tegen luchtaanvallen en boden ruimte om ze te bevoorraden en te herstellen. In december 1941 gaf Hitler opdracht tot uitbreiding van de kustverdediging aan de Atlantische Oceaan. De Organisation Todt voerde het grootste deel van de werkzaamheden aan de Atlantikwall na Todts dood uit.

De Organisation Todt zette al tijdens Todts leven dwangarbeiders in. In het najaar van 1941 werden ongeveer 350 Joodse mannen uit dwangarbeidskampen in het industriegebied Zagłębie Dąbrowskie in bezet Polen ingezet voor het herstel van spoorlijnen in bezet Sovjetgebied. Zij werkten onder de Organisation Todt, die voor deze inzet samenwerkte met de Duitse instantie die de kampen beheerde, de Organisation Schmelt. De mannen kregen uniformen van de OT en werkten dicht bij het front onder zware omstandigheden.

Onder Speer groeide het aantal dwangarbeiders verder. Tot de mensen die de organisatie inzette, behoorden gedeporteerde burgers uit bezette gebieden, krijgsgevangenen en gevangenen uit concentratiekampen. In 1942 werden bijvoorbeeld Joodse mannen uit Antwerpen naar werkkampen in Noord-Frankrijk gebracht. Zij werkten aan Duitse kustverdedigingen, terwijl in België de vervolging en deportatie van hun achtergebleven gezinsleden doorging.

Inspectie aan het oostfront

In het najaar van 1941 bezocht Todt het oostfront en constateerde hij tekorten aan uitrusting en voorraden bij de Duitse strijdkrachten. De lange aanvoerroutes bemoeilijkten de bevoorrading van de legers die diep in de Sovjet-Unie waren doorgedrongen. Op 29 november 1941 bracht hij zijn beoordeling bij Hitler ter sprake. Volgens de latere verklaring van industrieel Walter Rohland achtte Todt een Duitse militaire overwinning onder die omstandigheden onhaalbaar en drong hij aan op een politieke oplossing. Hitler zette de oorlog tegen de Sovjet-Unie voort.

Todt bleef na het gesprek verantwoordelijk voor de uitbreiding van de bewapeningsproductie. In december 1941 werden zijn bevoegdheden uitgebreid om de productie verder te vereenvoudigen en te verhogen. Voor de Duitse industrie ging het onder meer om het verminderen van het aantal verschillende modellen en uitvoeringen. Die aanpak moest het mogelijk maken langere reeksen van hetzelfde materieel te produceren.

Vliegtuigongeluk en opvolging

Fritz Todt kwam op 8 februari 1942 om toen zijn Heinkel He 111 kort na het opstijgen neerstortte bij Rastenburg, in het toenmalige Oost-Pruisen. Hij was vertrokken vanaf het vliegveld bij Hitlers hoofdkwartier Wolfsschanze. Alle vijf inzittenden kwamen om en het onderzoek van de Luftwaffe stelde geen precieze oorzaak vast. Hitler benoemde Albert Speer tot opvolger als rijksminister en droeg ook de leiding over de Organisation Todt aan hem over.

Op 12 februari 1942 hield het regime een staatsbegrafenis voor Todt in Berlijn. Na de plechtigheid in de Rijkskanselarij werd hij begraven op het Invalidenfriedhof. In bezet Noord-Frankrijk kreeg de voormalige Batterie Siegfried bij Cap Gris-Nez de naam Batterie Todt. De kustbatterij beschikte over vier kanonnen van 380 millimeter en maakte deel uit van de Duitse verdediging van de kust aan het Kanaal.

Na de oorlog

Na 1945 verdwenen in Duitsland de straatnamen waarmee het naziregime Todt had geëerd. Dat gebeurde onder meer in zijn geboorteplaats Pforzheim, waar tijdens de dictatuur een straat zijn naam had gekregen. Zijn graf op het Invalidenfriedhof in Berlijn werd in de jaren vijftig vernietigd. De naam Batterie Todt bleef in Noord-Frankrijk verbonden aan het voormalige kustgeschut bij Cap Gris-Nez, waar in een van de bunkers een museum werd ingericht.

Militaire Rangen

Todt diende in de Eerste Wereldoorlog als luitenant bij de infanterie en werd later officier bij de Duitse luchtstrijdkrachten. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 kreeg hij bij de Luftwaffe de honoraire rang van generaal-majoor. Binnen de SA bereikte hij in 1938 de rang van Obergruppenführer. De SA was een paramilitaire partijorganisatie van de NSDAP en stond los van zijn militaire dienst bij de Duitse luchtstrijdkrachten.

Onderscheidingen

Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontving Todt het IJzeren Kruis 1914 in de tweede en eerste klasse. Op 6 september 1938 maakte het naziregime bekend dat Todt de Nationale Duitse Prijs voor Kunst en Wetenschap kreeg. Hitler reikte de prijzen op 30 januari 1939 in Berlijn uit. De prijs was in 1937 ingesteld als Duits alternatief voor de Nobelprijs en er was 100.000 rijksmark aan verbonden. Hitler verleende Todt tijdens de staatsbegrafenis op 12 februari 1942 postuum de Duitse Orde, de hoogste onderscheiding van de NSDAP.

• Gouden Ereteken van de NSDAP, 1934.
• Duits Olympisch Ereteken, eerste klasse, 1936.
• Ereteken van de Duitse Verdedigingswal, 23 november 1939.
• Gouden Ereteken van de Hitlerjeugd met Eikenloof, 20 april 1940.

Het naziregime verbond Todts naam ook aan een prijs voor technische uitvindingen. De Dr.-Fritz-Todt-Preis werd op 8 februari 1944, twee jaar na zijn overlijden, voor het eerst uitgereikt. De prijs beloonde onder meer verbeteringen aan wapens, munitie en militair materieel. Ook uitvindingen die arbeid, grondstoffen of energie bespaarden, kwamen ervoor in aanmerking.

Conclusie

Fritz Todt ontwikkelde zich van wegenbouwingenieur tot rijksminister met bevoegdheden op het gebied van bewapening, water en energie. Zijn bouworganisatie kreeg vanaf 1938 opdrachten voor de Duitse verdediging en breidde haar werkzaamheden tijdens de oorlog uit naar bezette gebieden, waar zij dwangarbeiders inzette. Als minister gaf Todt industriële comités een grotere rol bij de productie van wapens en munitie. Albert Speer nam na Todts dood in 1942 zowel het ministerie als de Organisation Todt over en zette die werkwijze voort.

Bronnen en meer informatie

1. Afbeelding: Todt, Fritz Dr, Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Germany via wiki commons
2. Hachtmann, Rüdiger (2016). Todt, Fritz. Neue Deutsche Biographie, deel 26, pp. 318–319. Duncker & Humblot. ISBN 978-3-428-11207-4.
3. Seidler, Franz W. (1988). Fritz Todt. Baumeister des Dritten Reiches. Ullstein. ISBN 978-3-548-33095-2.
4. Guse, John C. (2023). Nazi Volksgemeinschaft Technology. Gottfried Feder, Fritz Todt, and the Plassenburg Spirit. Palgrave Macmillan. DOI 10.1007/978-3-031-32056-9.
5. Taylor, Blaine (2010). Hitler’s Engineers. Fritz Todt and Albert Speer, Master Builders of the Third Reich. Casemate Publishers. ISBN 978-1-932033-68-7.
6. Milward, Alan S. (1966). Fritz Todt als Minister für Bewaffnung und Munition. Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, 14(1), pp. 40–58. Oldenbourg. JSTOR 30196761.
7. Busch, Andreas (2002). Die Geschichte des Autobahnbaus in Deutschland bis 1945. Verlag Rockstuhl. ISBN 978-3-936030-40-2.
8. Schütz, Erhard en Eckhard Gruber (2000). Mythos Reichsautobahn. Bau und Inszenierung der Straßen des Führers 1933–1941. Tweede druk. Ch. Links Verlag. ISBN 978-3-86153-117-3.
9. Tooze, Adam (2007). Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus. Siedler Verlag. ISBN 978-3-88680-857-1.
10. Overy, Richard J. (1988). Mobilization for Total War in Germany 1939–1941. The English Historical Review, 103(408), pp. 613–639. Oxford University Press. DOI 10.1093/ehr/CIII.CCCCVIII.613.
11. Dick, Charles (2021). Builders of the Third Reich. The Organisation Todt and Nazi Forced Labour. Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-350-18266-0.
12. Lemmes, Fabian (2010). Zwangsarbeit im besetzten Europa. Die Organisation Todt in Frankreich und Italien, 1940–1945. In Rüstung, Kriegswirtschaft und Zwangsarbeit im Dritten Reich, pp. 219–252. Oldenbourg Wissenschaftsverlag. DOI 10.1524/9783486709780.219.
13. Gutermann, Bella (2001). Jews in the Service of Organisation Todt in the Occupied Soviet Territories, October 1941–March 1942. Yad Vashem Studies, deel 29, pp. 65–109. Yad Vashem. ISSN 0084-3296.
14. Miller, Michael D. en Andreas Schulz (2017). Leaders of the Storm Troops. Deel 2. Helion & Company. ISBN 978-1-910777-84-8.
15. Angolia, John R. (1978). For Führer and Fatherland. Political & Civil Awards of the Third Reich. R. James Bender Publishing. ISBN 978-0-912138-16-9.
16. Ludwig, Karl-Heinz (1982). Todt, Fritz. Badische Biographien, Neue Folge, deel 1, pp. 254–257. Kohlhammer. ISBN 978-3-17-007118-6.
17. Styven, Dorien en Veerle Vanden Daelen (2023). Craving News from Dear Ones. The Impact of Organisation Todt Forced Labour on the Survival Chances of the Families of the Jewish Workers from Antwerp. In New Microhistorical Approaches to an Integrated History of the Holocaust, pp. 345–360. De Gruyter Oldenbourg. DOI 10.1515/9783110733860-019.
18. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946