Operatie Osoaviakhim was de gedwongen overbrenging van Duitse technische specialisten naar de Sovjet-Unie op 22 oktober 1946. Ongeveer 2.500 deskundigen en circa 4.000 gezinsleden werden vanuit de Sovjetbezettingszone en Berlijn weggevoerd. De Sovjetautoriteiten wilden hun kennis voor de eigen industrie gebruiken. De operatie omvatte ook de verplaatsing van onderzoeksapparatuur en productiemiddelen.
Militaire en Politieke Situatie
Na de Duitse capitulatie in mei 1945 bestuurden de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk elk een bezettingszone. Berlijn kreeg eveneens vier sectoren, hoewel de stad binnen de Sovjetbezettingszone lag. Duitsland beschikte niet meer over een zelfstandig centraal bestuur of eigen strijdkrachten. De bezettingsmachten bepaalden daardoor ook de voorwaarden voor onderzoek, industriële productie en herstelbetalingen.
De oorlog had de Sovjet-Unie naar schatting 27 miljoen mensenlevens gekost. Circa 1.700 steden waren verwoest; ook fabrieken, infrastructuur en landbouwgebieden hadden grote schade geleden. Tijdens de conferentie van Jalta in februari 1945 bespraken de geallieerden Duitse herstelbetalingen in de vorm van goederen, installaties en arbeid. Het voorstel van twintig miljard dollar, waarvan de helft voor de Sovjet-Unie, werd door de Amerikaanse en Sovjetdelegaties als uitgangspunt voor verdere besprekingen aanvaard. Het was geen definitief overeengekomen totaalbedrag.
De afspraken van Potsdam uit augustus 1945 voorzagen in de ontwapening en demilitarisering van Duitsland. De productie van wapens en militaire vliegtuigen moest worden verhinderd, terwijl militaire productie-installaties onder geallieerde controle kwamen of werden verwijderd. Tegelijk wilden alle vier de bezettingsmachten Duitse technische kennis benutten. Hun belangstelling gold onder meer raketten, straalmotoren, kernfysica, radar, chemie en optische instrumenten.
Amerikaanse programma’s zoals Paperclip brachten Duitse specialisten naar de Verenigde Staten. De Alsos-missie onderzocht het Duitse kernenergieprogramma, terwijl Operatie Epsilon tien kerngeleerden in het Britse Farm Hall interneerde. De Sovjet-Unie had al in 1945 onder anderen Gustav Hertz, Nikolaus Riehl, Peter Adolf Thiessen en Manfred von Ardenne voor haar atoomprogramma naar het oosten overgebracht. Deze eerdere verplaatsingen moeten worden onderscheiden van de gezamenlijke deportatieactie van oktober 1946.
Locatie
Osoaviakhim vond plaats in verschillende delen van de Sovjetbezettingszone en in Berlijn. De geselecteerde deskundigen werkten onder meer in Bleicherode, Nordhausen, Dessau, Halle, Jena en Berlijnse industriegebieden. Ook bedrijven en onderzoeksinstellingen rond Leipzig, Dresden, Brandenburg en Rostock behoorden tot het bredere netwerk dat de Sovjetautoriteiten onderzochten. Het ging om een verspreide industriële infrastructuur, waardoor de operatie op veel plaatsen gelijktijdig moest worden uitgevoerd.
Het gebied rond Nordhausen en Bleicherode was van belang voor de Duitse rakettechnologie. Hier bevonden zich de ondergrondse Mittelwerkfabriek en naoorlogse onderzoeksorganisaties die onderdelen en documentatie van de V-2 verzamelden. De V-2, technisch aangeduid als A4, was een ballistische raket met vloeibare brandstof. De voormalige Luftwaffe-testlocatie Rechlin leverde daarnaast luchtvaartmateriaal dat na de verovering door Sovjettroepen in mei 1945 werd onderzocht.
In de Sovjet-Unie werden de groepen over verschillende onderzoeks- en productiecentra verdeeld. Raketdeskundigen kwamen onder meer terecht bij onderzoeksinstituut NII-88 bij Moskou en op het eiland Gorodomlja in het Seligermeer. Vliegtuigconstructeurs werden naar Podberesje, tegenwoordig onderdeel van Dubna, gebracht, terwijl motoreningenieurs rond Koejbysjev, het huidige Samara, werkten. Deskundigen uit de glas- en optische industrie werden onder meer in Klin, Lytkarino en Krasnogorsk ingezet.
Militaire Leiders
De politieke verantwoordelijkheid lag bij de Sovjetregering onder Jozef Stalin. Ivan Serov organiseerde en coördineerde de deportatie vanuit het Sovjetveiligheidsapparaat. Hij was tevens plaatsvervangend hoofd van de Sovjetmilitaire administratie in Duitsland, de SMAD. De leiding van de SMAD berustte in oktober 1946 bij maarschalk Vasili Sokolovski.
De uitvoering vereiste samenwerking tussen de veiligheidsdiensten, het leger en de betrokken industrieministeries. Sokolovski’s militaire administratie stelde vervoermiddelen, personeel en andere ondersteuning beschikbaar. Het ministerie van Binnenlandse Zaken, het MVD, verzorgde bewaking en beveiliging. Dit ministerie was in maart 1946 ontstaan uit het eerdere volkscommissariaat NKVD, waardoor beide afkortingen in beschrijvingen van de operatie voorkomen.
Sergej Koroljov was als Sovjetraketdeskundige betrokken bij het onderzoek naar de Duitse A4-technologie. Hij werkte in Duitsland samen met andere Sovjetingenieurs en militairen die technische kennis verzamelden. Aan Duitse zijde leidde Helmut Gröttrup een groep raketdeskundigen die onder Sovjettoezicht werkte. Deze technische leiding moet worden onderscheiden van Serovs verantwoordelijkheid voor de deportatie en de bewaking.
Doelstelling en planning
De Sovjetautoriteiten wilden Duitse kennis samen met de daarvoor benodigde apparatuur naar hun eigen grondgebied overbrengen. Machines en tekeningen waren op zichzelf onvoldoende om ingewikkelde productiemethoden te reproduceren. Daarom werden ook ontwerpers, technici, voormannen en gespecialiseerde arbeiders geselecteerd. Zij moesten bestaande technologie reconstrueren, productieprocessen opzetten en Sovjetmedewerkers opleiden.
Aanvankelijk gebeurde een deel van dit werk nog in Duitsland. Sovjetgeleide ontwerpbureaus en instituten onderzochten raketten, vliegtuigen en motoren met Duitse medewerkers. Rond Bleicherode werden raketactiviteiten samengebracht in het Institut Nordhausen en vervolgens in de Zentralwerke. In deze organisatie werkten enkele duizenden mensen, maar alleen een geselecteerd deel van het personeel werd naar de Sovjet-Unie overgebracht.
Het Sovjetbesluit nummer 1017-419 van 13 mei 1946 vormde een bestuurlijke basis voor de uitbreiding van het raketprogramma. Het voorzag tevens in de overbrenging van Duitse ontwerpbureaus en ongeveer tweeduizend specialisten vóór het einde van dat jaar. Voor de afzonderlijke industrietakken volgden aanvullende besluiten en uitvoeringsopdrachten. Een besluit van 9 juli 1946 bepaalde dat de demontage van Zeiss en Schott op 22 oktober moest beginnen. De voorbereidingen waren daardoor onderdeel van een beleid dat al maanden eerder was vastgesteld.
Het verplaatsen van militair onderzoek naar Sovjetgebied verminderde bovendien de spanning met de geallieerde beperkingen op Duitse wapenontwikkeling. Daarnaast wilden de Sovjetautoriteiten voorkomen dat geselecteerde deskundigen naar westelijke bezettingszones vertrokken. Voor de operatie werden namen, woonadressen, gezinsgegevens en technische functies verzameld. Vrachtwagens, spoorwagons, bewaking en bevoorrading moesten gereedstaan voordat de betrokkenen werden ingelicht.
De uitvoering begon kort na de verkiezingen van 20 oktober 1946 in Berlijn en de Sovjetbezettingszone. De gebruikelijke benaming Osoaviakhim verwijst naar een Sovjetorganisatie voor ondersteuning van defensie, luchtvaart en chemische ontwikkeling. De naam verspreidde zich via westerse berichtgeving, maar is niet overtuigend vastgesteld als officiële Sovjetcodenaam voor deze actie. De gelijknamige organisatie mag daarom niet als uitvoerende instantie van de deportatie worden beschouwd.
Militaire eenheden
De operatie werd uitgevoerd door personeel van het Sovjetministerie van Binnenlandse Zaken en Sovjetlegereenheden in Duitsland. Officieren, gewapende militairen en tolken bezochten de woningen van de geselecteerde deskundigen. Andere groepen regelden het vervoer naar stations, het laden van goederen en de bewaking van de treinen. De beschikbare overzichten leveren geen volledige indeling naar regimenten of divisies op.
De betrokken Sovjetministeries namen de specialisten vervolgens voor verschillende werkterreinen in ontvangst. Een sectoroverzicht dat samen 2.552 deskundigen telt, geeft de volgende verdeling. Het betreft administratieve toewijzingen en geen militaire eenheden. De aantallen hebben uitsluitend betrekking op specialisten, niet op hun meereizende gezinsleden.
- Luchtvaartindustrie: 1.385 specialisten.
- Bewapening: 515 specialisten.
- Communicatie-industrie: 358 specialisten.
- Lichte industrie: 107 specialisten.
- Chemische industrie: 81 specialisten.
- Scheepsbouw: 62 specialisten.
- Landbouwmachine-industrie: 27 specialisten.
- Film- en fotografische industrie: 14 specialisten.
- Aardolie-industrie: 3 specialisten.
Het verloop van de operatie Osoaviakhim
De nacht van 21 op 22 oktober 1946
In de nacht van 21 op 22 oktober verschenen Sovjetofficieren en militairen bij de woningen van de geselecteerde specialisten. Tolken deelden mee dat hun werk naar de Sovjet-Unie werd verplaatst en dat zij moesten vertrekken. De betrokkenen kregen slechts beperkte tijd om kleding, persoonlijke bezittingen en huishoudelijke goederen in te pakken. Veel gezinsleden reisden mee, waardoor ook kinderen door de maatregel werden getroffen.
De technische deskundigen hadden doorgaans geen mogelijkheid om de overplaatsing te weigeren. De aanwezigheid van gewapende bewakers en de gereedstaande vervoermiddelen maakten het gedwongen karakter duidelijk. Elektronica-ingenieur Fritz Karl Preikschat beschreef later hoe zijn woning werd bewaakt en vluchtmogelijkheden werden gecontroleerd. Zijn herinneringen passen bij andere getuigenissen over onverwachte huisbezoeken en vertrek onder militair toezicht.
De families werden met vrachtwagens naar verzamelpunten en stations gebracht. Voor de gezamenlijke transporten waren 92 treinen beschikbaar, met ruimte voor personen en goederen. De afvoer begon op 22 oktober en liep voor sommige groepen door op de volgende dag. De reis naar de verschillende bestemmingen nam meer tijd in beslag dan de huisbezoeken en het eerste vertrek.
Een in de literatuur gebruikte telling noemt 2.552 specialisten en 4.008 gezinsleden, samen 6.560 personen. Andere studies geven lagere of afgeronde aantallen, mede door verschillen in registratie en afbakening. Ongeveer 2.500 deskundigen en circa 6.500 personen inclusief gezinnen vormen daarom een bruikbare aanduiding van de omvang. Veel hogere vroege ramingen mogen niet zonder meer als vastgestelde aantallen worden overgenomen.
Raketonderzoek
De raketgroep omvatte medewerkers die ervaring hadden opgedaan in Peenemünde en bij de naoorlogse reconstructie van de A4. Helmut Gröttrup werkte aan besturing en andere technische vraagstukken. Kurt Magnus en Werner Albring brachten kennis van mechanica, gyroscopen en aerodynamica mee, terwijl Erich Apel uit de raketindustrie afkomstig was. Ook wiskundige en astronoom Alfred Klose werd overgebracht. De groep bestond daardoor uit specialisten met verschillende, elkaar aanvullende vakgebieden.
Na aankomst werkte een deel van de Duitse raketdeskundigen aanvankelijk bij Moskou, terwijl een andere groep naar Gorodomlja ging. Gröttrup verhuisde zelf pas in 1948 naar het eiland. Daar werkten de Duitsers in een afdeling van NII-88 aan berekeningen, ontwerpvoorstellen en technische onderzoeken. Hun contact met de omliggende bevolking en met andere onderzoekscentra was beperkt.
De Duitse bijdrage omvatte reconstructie van bestaande technologie, beoordeling van onderdelen en voorstellen voor verdere ontwikkeling. Sovjetingenieurs bepaalden welke kennis zij gebruikten binnen hun eigen programma. Koroljov en zijn medewerkers hielden de leiding over de ontwikkeling van Sovjetraketten. De Duitse groepen kregen geen onbeperkte toegang tot alle nieuwe Sovjetprojecten.
Luchtvaart en motoren
De luchtvaartindustrie leverde de grootste afzonderlijke groep specialisten. Veel van hen kwamen uit Junkers in Dessau, de Siebel-vliegtuigfabrieken in Halle en motorenbedrijven die onder Sovjetcontrole werkten. Brunolf Baade, Hans Wocke en Siegfried Günter behoorden tot de betrokken vliegtuigontwerpers. Zij brachten ervaring mee met straalvliegtuigen, aerodynamica en experimentele vliegtuigconstructies.
Motoreningenieurs werkten aan de verdere ontwikkeling van Duitse straalmotoren en aan nieuwe motorconcepten. Ferdinand Brandner behoorde tot de deskundigen die in de Sovjet-Unie bij deze werkzaamheden betrokken waren. Voormalige Duitse ingenieurs droegen ook bij aan de ontwikkeling van de NK-12-propellerturbine, die later in de Tupolev Tu-95 werd gebruikt. De technische resultaten ontstonden binnen Sovjetorganisaties met zowel Duitse als Sovjetmedewerkers.
Optiek, elektronica en chemie
In Jena trof de operatie medewerkers van Carl Zeiss en het glasbedrijf Schott. Hun kennis omvatte optische instrumenten, precisiebewerking en de productie van bijzondere glassoorten. Naast onderzoekers werden productiespecialisten meegenomen die de dagelijkse fabricageprocessen beheersten. Zij werkten in de Sovjet-Unie aan productie en aan de opleiding van plaatselijke medewerkers.
De elektrotechnische groepen kwamen onder meer uit AEG-Oberspree, GEMA, Siemens en Askania. Hun werkzaamheden betroffen radar, hoogfrequentietechniek, meetapparatuur, communicatie en navigatie. Bij de chemische industrie waren onder andere Leuna, Bitterfeld, Buna en de Agfa-filmfabriek in Wolfen betrokken. Friedrich Asinger en Alfred Rieche behoorden tot de chemici die in de Sovjet-Unie werkten, terwijl Karl-Hermann Geib kennis van zwaarwaterproductie meebracht.
Ook wapenconstructeurs Hugo Schmeisser en Werner Gruner werden overgebracht. Zij hadden tijdens de oorlog gewerkt aan respectievelijk het StG 44 en de MG 42. Hun aanwezigheid toont dat de operatie naast luchtvaart en raketten ook andere delen van de bewapeningsindustrie omvatte. De geselecteerde deskundigen vormden geen uniforme groep van uitsluitend natuurwetenschappers.
Verblijf en terugkeer
De werkomstandigheden verschilden per instelling en per periode. Sommige deskundigen kregen relatief hoge salarissen en betere voedselvoorziening dan veel Sovjetburgers. Tegelijk stonden hun verblijfplaats, bewegingsvrijheid en contacten onder toezicht. Deze materiële voorzieningen veranderden niets aan het gedwongen vertrek of hun beperkte mogelijkheid om zelfstandig terug te keren.
De terugkeer begon voor grotere groepen vanaf 1950 en verliep in verschillende fasen. Veel luchtvaart- en motorenspecialisten kwamen tussen 1950 en 1954 terug, terwijl talrijke optiekdeskundigen in 1952 vertrokken. Gröttrup keerde in 1953 terug en Baade in 1954. Binnen de bredere groep Duitse specialisten liepen de laatste terugkeertrajecten door tot 1958.
Voor vertrek golden beperkingen op het meenemen van technische stukken en verplichtingen tot geheimhouding. Een deel van de teruggekeerde deskundigen kreeg functies in de industrie, het onderwijs of het bestuur van de DDR. Werner Albring en Werner Gruner werkten aan de Technische Hochschule Dresden, terwijl Erich Apel later een bestuursfunctie in de DDR kreeg. Andere terugkeerders, onder wie Gröttrup, Magnus en Preikschat, vertrokken naar het Westen.
Resultaat
Op uitvoeringsniveau bereikte de operatie haar directe doel: geselecteerde deskundigen en hun gezinnen werden naar de Sovjet-Unie overgebracht. De Sovjetindustrie kreeg daarmee toegang tot kennis die niet volledig in tekeningen of handleidingen was vastgelegd. Vooral ervaring met ontwerp, productieproblemen en kwaliteitscontrole kon via de medewerkers worden overgedragen. De verdere benutting van deze kennis vergde echter onderzoek, aanpassing en samenwerking met Sovjetpersoneel.
Bij Kapustin Jar vond op 18 oktober 1947 de eerste Sovjetlancering van een Duitse A4 plaats. De Sovjet-R-1, die op de V-2 was gebaseerd, begon haar eerste testserie in september 1948. Op 10 oktober 1948 volgde een succesvolle vlucht. Deze ontwikkeling toont de betekenis van Duitse technologie, maar de latere Sovjetraketbouw kan niet uitsluitend aan de gedeporteerde specialisten worden toegeschreven.
De deportatie veroorzaakte protesten bij Duitse werknemersvertegenwoordigers en bij de Berlijnse SPD. Britse en Amerikaanse vertegenwoordigers brachten de kwestie binnen het geallieerde bestuursapparaat ter sprake. De Sovjetautoriteiten presenteerden het vertrek als contractueel of vrijwillig, terwijl westerse rapporten dwang vaststelden. De discussie leverde geen snelle terugkeer van de betrokkenen op.
Voor de Duitse bedrijven betekende het vertrek verlies van technische ervaring en een onderbreking van bestaande onderzoeksactiviteiten. Na terugkeer vonden de deskundigen een veranderd industrieel en politiek landschap. Baade ging werken aan het Oost-Duitse verkeersvliegtuig 152, terwijl anderen hun kennis in verschillende onderzoeksinstellingen toepasten. De opname van terugkeerders verliep niet overal eenvoudig, onder meer door verschillen tussen hun specialisatie en de beschikbare functies.
Miltaire en burger slachtoffers
Osoaviakhim was geen veldslag, maar een gewapend afgedwongen verplaatsing van burgers. Een overzicht van militaire gevechtsverliezen is daarom niet van toepassing. De directe burgerlijke gevolgen betroffen duizenden deskundigen en gezinsleden die hun woonplaats moesten verlaten. Daar kwamen jaren van beperkte bewegingsvrijheid en scheiding van achtergebleven familieleden bij.
De geraadpleegde overzichten geven geen betrouwbaar, volledig aantal doden of gewonden voor de uitvoering en de transporten. De Zeissconstructeur Walter Kabisius kreeg bij het bericht van zijn deportatie een hartaanval en overleed kort daarna. De gedeporteerde specialisten moeten daarnaast worden onderscheiden van Duitse krijgsgevangenen in Sovjetkampen. Hun juridische positie, huisvesting en werkzaamheden verschilden van die van de algemene krijgsgevangenenbevolking.
Materiele verliezen
De materiële gevolgen bestonden vooral uit het verwijderen van apparatuur en productiecapaciteit. Machines, laboratoriuminstallaties, technische tekeningen, prototypes en onderdelen werden naar de Sovjet-Unie vervoerd. De personeelsdeportatie en de demontage van bedrijven waren met elkaar verbonden, maar verliepen niet volledig op dezelfde dag. De afbraak en verzending van installaties gingen bij verschillende ondernemingen daarna verder.
Carl Zeiss en Schott in Jena verloren naast medewerkers ook middelen om hun producten te vervaardigen. In de luchtvaart- en raketindustrie verdwenen eveneens onderzoeksapparatuur en installaties uit Duitsland. Dit bemoeilijkte de hervatting van productie en de opleiding van nieuw personeel. De overgebleven bedrijven moesten met resterende machines, vervangende apparatuur en een kleinere groep ervaren werknemers verder werken.
Voor de Sovjet-Unie betekende de ontvangst van machines geen onmiddellijke productiestart. Installaties moesten worden vervoerd, opnieuw opgebouwd en aangesloten op plaatselijke voorzieningen. De Duitse specialisten hielpen bij het inrichten en gebruiken van de overgebrachte middelen. Munitie- en brandstofverliezen zoals bij een gevechtsoperatie vormen hierbij geen passende maatstaf; het ging vooral om industriële capaciteit en technische kennis.
Conclusie
Operatie Osoaviakhim bracht op 22 oktober 1946 ongeveer 2.500 technische specialisten en circa 4.000 gezinsleden vanuit Duitsland naar de Sovjet-Unie. De operatie droeg kennis over op het gebied van raketten, luchtvaart, motoren, optiek, elektronica en chemie. Tegelijk verloren Duitse bedrijven medewerkers en productiemiddelen, terwijl de betrokken gezinnen jarenlang onder Sovjettoezicht verbleven. De Sovjetindustrie benutte de verkregen expertise binnen eigen ontwikkelingsprogramma’s; de terugkeer van de deskundigen verliep vervolgens over meerdere jaren.
Bronnen en meer informatie
- Uhl, Matthias (2001). Stalins V-2. Der Technologietransfer der deutschen Fernlenkwaffentechnik in die UdSSR und der Aufbau der sowjetischen Raketenindustrie 1945 bis 1959. Bonn: Bernard & Graefe. ISBN 978-3-7637-6214-9.
- Mick, Christoph (2000). Forschen für Stalin. Deutsche Fachleute in der sowjetischen Rüstungsindustrie 1945–1958. München: Oldenbourg. ISBN 978-3-486-29003-5.
- Siddiqi, Asif A. (2000). Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974. Washington, D.C.: National Aeronautics and Space Administration. ISBN 978-0-16-061305-0.
- Siddiqi, Asif A. (2009). Germans in Russia: Cold War, Technology Transfer, and National Identity. Osiris, 24(1), 120–143. DOI 10.1086/605972. ISSN 0369-7827.
- Ciesla, Burghard (1993). Der Spezialistentransfer in die UdSSR und seine Auswirkungen in der SBZ und DDR. Aus Politik und Zeitgeschichte, 49–50, 24–31. ISSN 0479-611X.
- Steiner, Jürgen (1996). Deportation – dismantling – expropriation: Jenaer Glaswerk under Soviet command (1945 to 1948). Glastechnische Berichte Glass Science and Technology, 69(11), 368–375. ISSN 0946-7475.
- Naimark, Norman M. (1995). The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-78405-5.
- Sobolev, Dmitri A.; Khazanov, Dmitri B. (2001). The German Imprint on the History of Russian Aviation. Moskou: Rusavia. ISBN 978-5-900078-08-3.
- Mühlfriedel, Wolfgang; Hellmuth, Edith (2004). Carl Zeiss in Jena 1945–1990. Köln, Weimar, Wien: Böhlau. ISBN 978-3-412-11196-0.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
