Operatie Barthold en de Duitse linies rond Breslau

Operatie Barthold (Unternehmen Barthold) was de Duitse aanleg van verdedigingslinies in Silezië vanaf augustus 1944. De antitankgrachten en loopgraven moesten de opmars van het Rode Leger naar de Oder en Breslau, het huidige Wrocław, vertragen. Burgers, jongeren en concentratiekampgevangenen werden voor het werk ingezet. In januari 1945 doorbraken Sovjettroepen de linie bij Namslau, het huidige Namysłów.

Militaire en Politieke Situatie

In de zomer van 1944 verschoof het oostfront in hoog tempo naar het westen. Tijdens Operatie Bagration bracht het Rode Leger de Duitse Legergroep Midden in Wit-Rusland zware verliezen toe. Verder naar het zuiden staken Sovjeteenheden eind juli de Weichsel over en vormden zij bij Baranów en Sandomierz een bruggenhoofd op de westelijke oever. Van daaruit konden zij een nieuw offensief beginnen in de richting van het Duitse grondgebied van vóór de oorlog.

Op 25 augustus 1944 kreeg Breslau de status van vesting, in het Duits Festung Breslau. De stad was de hoofdstad van Neder-Silezië en een knooppunt van wegen en spoorlijnen aan de Oder. De voorbereiding omvatte zowel veldstellingen op het platteland als verdedigingswerken in de stad en aan de stadsrand. Bij een omsingeling moest een garnizoen Breslau blijven verdedigen, terwijl de buitenste linies de opmars naar de stad en de Oder moesten vertragen.

Locatie

Het zwaartepunt van Operatie Barthold lag ten oosten en noordoosten van Breslau, bij Namslau en Groß Wartenberg, het huidige Syców. Bij Namslau volgden de graafploegen over ongeveer 24 kilometer de Duits-Poolse grens van vóór september 1939. Ook in de bossen bij Syców en op de wegen tussen de dorpen kwamen stellingen. Ten zuidoosten van Breslau liep de buitenste gordel door Brieg, het huidige Brzeg, waar de verdediging aansloot op de Oder.

De Duitse legerleiding liet tegelijkertijd elders in Silezië veldstellingen bouwen. Een afzonderlijk stelsel, de B2-linie, liep onder meer bij Imielin, Bielsko-Biała en Żywiec. Dat tracé lag verder naar het zuidoosten, in de omgeving van het industriegebied van Opper-Silezië en ten zuiden daarvan. De versterkingen bij Namslau en Syców dekten de toegangen tot Neder-Silezië vanaf de oude grens.

Militaire Leiders

Karl Hanke was als gauleiter, de regionale leider van de nazipartij, en rijksverdedigingscommissaris betrokken bij de mobilisatie van arbeidskrachten in Neder-Silezië. Hanke gaf de graafactie de naam Unternehmen Bartold. In het Duitse militaire register van Georg Tessin staat de spelling Unternehmen Barthold. In Festenberg, het huidige Twardogóra, gaf een plaatselijke staf aanwijzingen aan de genie voor de stellingen in het district Groß Wartenberg.

Het militaire bevel over de vesting Breslau berustte tijdens het beleg achtereenvolgens bij de generaals Hans von Ahlfen en Hermann Niehoff. Aan Sovjetzijde leidde maarschalk Ivan Konev het 1e Oekraïense Front, de legergroep die vanuit het bruggenhoofd bij Sandomierz naar Silezië oprukte. Generaal Pavel Rybalko voerde binnen die legergroep het bevel over het 3e Gardetankleger. Tijdens het latere beleg leidde generaal Vladimir Gloezdovski het Sovjetleger dat Breslau aanviel.

Doelstelling en planning

De Duitse legerleiding wilde de Sovjetopmars op afstand van Breslau vertragen en tijd winnen om terugtrekkende troepen te hergroeperen. Een antitankgracht moest pantservoertuigen tot stilstand brengen of naar een doorgang dwingen. Loopgraven en mitrailleurstellingen gaven de infanterie dekking en maakten het mogelijk de doorgangen onder vuur te houden. Op delen van het tracé vulden prikkeldraad, mijnen en betonnen versperringen de grachten aan.

In het district Syców is een wigvormig profiel beschreven met een breedte van ongeveer vijf meter en een diepte van drie meter. Bij wegen moesten openingen beschikbaar blijven voor verkeer zolang de bouw doorging. Op zulke kruisingen voorzagen de bouwers versperringen die de verdedigers bij een aanval konden sluiten. Tussen Komorów en Kraszów stond daarvoor een blok gewapend beton van ongeveer vijf meter lang dat met een springlading op de weg kon worden gekanteld.

Militaire eenheden

Voor de verdediging van het gebied bij Namslau waren drie Duitse divisies voorzien. Toen het Rode Leger naderde, beschikte het district over ongeveer duizend Wehrmachtsoldaten en vier bataljons van de Volkssturm. Bij de gevechten in de streek waren onderdelen van de Duitse 269e Infanteriedivisie betrokken. De Volkssturm was een in het najaar van 1944 opgerichte militie, waarvoor mannen van zestien tot zestig jaar konden worden opgeroepen als zij nog buiten de strijdende eenheden vielen.

Aan Sovjetzijde bereikten onderdelen van het 3e Gardetankleger de linie bij Włochy. Bij de gevechten om Namslau werkte de 91e Tankbrigade samen met infanterie van het 52e Leger. Verder naar het zuiden rukte het 5e Gardeleger op in de richting van de Oder bij Brieg. De verschillende legers konden daardoor tegelijk de Duitse stellingen aan de oude grens en de toegangen tot de rivier onder druk zetten.

Het verloop van de operatie

Aanleg vanaf augustus 1944

Op 10 augustus 1944 bracht een speciale trein volgens een naoorlogse getuigenis ongeveer duizend mannen uit het district Bystrzyca Kłodzka naar Starościn bij Namslau. Zij groeven er schuttersloopgraven en antitankgrachten. In de omgeving van Namslau duurde het werk ongeveer vijf maanden en werden duizenden mensen ingezet. Een Duits militair register vermeldt daarnaast afzonderlijke commando’s voor het inrichten van versterkingen in Silezië tussen december 1944 en april 1945.

De Duitse autoriteiten riepen ook inwoners van Breslau op voor graafwerk buiten de stad. Bij Syców zetten zij leden van de Hitlerjugend in, naast krijgsgevangenen en Poolse dwangarbeiders. De zestienjarige Janina Goś werd van een landgoed naar de graafploegen bij Smogorzów en later bij Dalborowice gestuurd. Zij verbleef met andere arbeiders in een houten barak zonder verwarming. In brieven aan de krijgsgevangen Poolse officier Marian Wichrowski meldde zijn familie dat zijn zus Helena aan de stellingen buiten Breslau werkte.

Dwangarbeid in de buitenkampen van Gross-Rosen

Vanaf oktober 1944 bracht de SS ongeveer vijfduizend Joodse vrouwen uit Auschwitz naar vijf buitenkampen van het concentratiekamp Gross-Rosen. Drie kampen lagen bij Birnbäumel, Hochweiler en Kurzbach, in de omgeving van het huidige Milicz. De twee andere kampen lagen bij Schlesiersee, het huidige Sława. De Organisation Todt, de Duitse bouworganisatie die de vrouwen voor de versterkingen inzette, organiseerde de werkzaamheden. De SS beheerde de kampen en bij Birnbäumel hielden ook Wehrmachtsoldaten toezicht tijdens het werk.

In Kurzbach, het huidige Bukołowo, werden de vrouwen ondergebracht in voormalige schaapskooien. Bij Schlesiersee I moesten gevangenen met eenvoudig gereedschap grachten graven die ongeveer vier meter diep waren. Hun voedsel en winterkleding waren ontoereikend voor het zware werk in de buitenlucht. Voor de werkzaamheden bij Birnbäumel en Hochweiler zat de plaatselijke leiding in Kraschnitz, het huidige Krośnice.

De doorbraak en de opmars naar de Oder

Op 12 januari 1945 begon Konevs aanval vanuit het bruggenhoofd bij Sandomierz. Na de doorbraak aan de Weichsel trokken Sovjetpantserformaties voor de infanterie uit naar de volgende Duitse verdedigingsgordel. Op 19 januari passeerden onderdelen van het 3e Gardetankleger de Barthold-linie bij Włochy met weinig tegenstand. Bij Smarchowice Śląskie raakten Sovjeteenheden in gevecht met terugtrekkende Duitse militairen. Op 21 januari namen Sovjettanks en infanterie Namslau na straatgevechten in.

Na de inname van Namslau draaide Rybalko met zijn tankleger naar het zuidoosten om de Duitse verdediging van het industriegebied van Opper-Silezië in de rug aan te vallen. Het 5e Gardeleger zette intussen de opmars naar de Oder voort. Bij Brieg blies de Duitse Volkssturm op 23 januari de brug over de rivier op. In de nacht van 23 op 24 januari staken Sovjettroepen de Oder in de omgeving van de stad over. Het garnizoen van Brieg capituleerde op 6 februari.

Resultaat

De Sovjetdoorbraak bij Namslau maakte het de Duitse troepen onmogelijk de voorbereide stellingen daar als samenhangende linie te blijven gebruiken. De Duitse eenheden weken uit naar het achterland, terwijl het Rode Leger bruggenhoofden aan de overzijde van de Oder vormde. Brieg hield nog stand nadat Sovjettroepen de rivier in de omgeving waren overgestoken. De gevechten bij de stad en de oversteek van de rivier verliepen daardoor naast elkaar.

De Sovjettroepen omsingelden Breslau midden februari tijdens een volgend offensief. Het Duitse garnizoen verdedigde de stad vanuit gebouwen, barricades en stellingen aan de stadsrand, terwijl het Sovjet-6e Leger de stad aanviel. De Luftwaffe onderhield vanaf 15 februari een luchtbrug om onder meer munitie en versterkingen aan te voeren. Niehoff capituleerde op 6 mei 1945. Later dat jaar kwam de stad onder Pools bestuur en werd Wrocław de officiële naam.

Miltaire en burger slachtoffers

Voor de gevechten langs de volledige Barthold-linie zijn geen afzonderlijke verliescijfers voor de Duitse en Sovjettroepen vastgesteld. Na de oorlog werden bij Smarchowice Śląskie de stoffelijke resten van 172 Duitse militairen opgegraven. Voor de verdediging van Breslau werden in de daaropvolgende weken wel versterkingen ingevlogen, waaronder ongeveer 1.200 militairen van de 9e Duitse Parachutistendivisie. De luchtbrug voerde daarnaast ruim vijfduizend gewonde militairen uit de stad af.

De evacuatie van burgers uit Breslau kwam op gang nadat op 17 januari 1945 gevechtsalarm was afgekondigd. Onder de mensen die te voet of per trein probeerden te vertrekken waren veel vrouwen, kinderen en ouderen. De winterkou en de drukte op wegen en stations bemoeilijkten hun vertrek. Bij de omsingeling waren naar schatting nog ongeveer tweehonderdduizend burgers in de stad. Ook onder de achtergebleven bevolking vielen doden en gewonden toen tijdens het beleg woonwijken onder vuur kwamen te liggen.

In de buitenkampen vielen al slachtoffers voordat het front de stellingen bereikte. In Birnbäumel werd de Joodse gevangene Irene Scheer op 17 november 1944 na een vluchtpoging opgehangen. Toen de SS de kampen in januari 1945 ontruimde, moesten groepen gevangenen te voet naar het hoofdkamp Gross-Rosen, waarna velen naar Bergen-Belsen werden vervoerd. Ongeveer twintig vrouwen ontkwamen bij de ontruiming van Birnbäumel aan de mars en werden later in het kamp bevrijd. Bij de ontruiming van Kurzbach vermoordden bewakers gevangenen die de mars niet konden volhouden. Het totale aantal doden onder de dwangarbeiders van Operatie Barthold is onbekend.

Materiele verliezen

Voor de gevechten bij de veldstellingen is geen volledig overzicht van verloren tanks, geschut en voertuigen beschikbaar. Bij Brieg vernielde de Duitse verdediging de Oderbrug, waardoor die overgang voor het wegverkeer wegviel. In Breslau was de munitievoorraad bij het begin van het beleg beperkt. De Luftwaffe voerde nieuwe voorraden aanvankelijk aan met Junkers Ju 52-transportvliegtuigen. Na het verlies van het vliegveld Klein Gandau in april daalde de hoeveelheid aangevoerde voorraden sterk.

De verliezen bij de luchtbrug behoren tot het latere beleg van Breslau. Voor die bevoorradingsoperatie becijfert historicus Tomasz Głowiński 147 verloren en 61 zwaar beschadigde Duitse vliegtuigen. De vluchten vergden bovendien brandstof uit de slinkende Duitse voorraden. Van de veldwerken zelf bleven bij Syców delen van de grachten in de bossen herkenbaar, terwijl grachten op landbouwgrond na de oorlog werden dichtgegooid.

Conclusie

Met Operatie Barthold legden de Duitse autoriteiten vanaf augustus 1944 een buitenste verdedigingsgordel aan om tijd te winnen voor de verdediging van Neder-Silezië. Bij Namslau hielden de stellingen de Sovjetopmars maar kort op. De bezetting bleef ver onder de geplande sterkte en Sovjettroepen bereikten twee dagen na de doorbraak de stad. De maandenlange aanleg steunde op verplichte arbeid en op de inzet van Joodse kampgevangenen, die ook tijdens de ontruiming van de buitenkampen werden blootgesteld aan geweld en uitputting.

Bronnen en meer informatie

1. Tomczyk, Damian (1975). Wyzwolenie Śląska Opolskiego w 1945 roku. Studia Śląskie, 27, 63–130. Opole: Instytut Śląski w Opolu. ISSN 0039-3355.
2. Tessin, Georg (2002). Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939–1945. Deel 17, Register der Namensverbände, Volkssturm, Hitlerjugend, Verbündete. Bewerkt door Brün Meyer. Bissendorf: Biblio Verlag. ISBN 3-7648-1746-1.
3. Kołodrubiec, Anna Barbara (2017). W obronie ojczyzny i wiary. Żołnierze Armii Krajowej na terenie powiatu oleśnickiego i sycowskiego w latach 1942–1956. Katowice: Edycja, Książki Naukowe i Specjalistyczne. ISBN 978-83-64534-11-9.
4. Chorowska, Małgorzata, Krzysztof Demidziuk, Rafał Eysymontt, Mateusz Goliński en Radosław Gliński (2023). Atlas historyczny miast polskich. Tom IV, Śląsk. Zeszyt 18, Brzeg. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu. ISBN 978-83-67689-20-5.
5. Kasprzak, Dominik en Marcin Kasprzak (2013). Niemieckie fortyfikacje linii b2 z lat 1944–45. Imielin, Bielsko-Biała, Żywiec, Zwardoń. Gliwice: INFORT Jerzy Sadowski. ISBN 978-83-62952-12-0.
6. Dick, Charles (2021). Builders of the Third Reich: The Organisation Todt and Nazi Forced Labour. Londen: Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-3501-8266-0.
7. Megargee, Geoffrey P. (red.) (2009). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945. Deel I. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35328-3.
8. Glantz, David M. en Jonathan M. House (2015). When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler. Herziene en uitgebreide editie. Lawrence: University Press of Kansas. ISBN 978-0-7006-2121-7.
9. Głowiński, Tomasz (2022). Zaopatrzenie lotnicze Festung Breslau w 1945 roku. Przegląd Historyczno-Wojskowy, 23(2), 126–161. Warschau: Wojskowe Biuro Historyczne. DOI 10.32089/WBH.PHW.2022.2(280).0006.
10. Głowiński, Tomasz (2025). Festung Breslau 1945. Anatomia bitwy. Warschau: Bellona. ISBN 978-83-1117-231-9.
11. Chylińska, Dagmara (2006). Obiekty militarno-wojskowe z czasów II wojny światowej na Dolnym Śląsku jako produkt turystyczny: aktualne wykorzystanie i szanse rozwoju. Turyzm, 16(1), 5–19. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. DOI 10.18778/0867-5856.16.1.01.
12. Sächsisches Staatsarchiv: 40048 Bergrevier Görlitz.
13. Muzeum Gross-Rosen: Nebenlager.
14. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946