De Volkswagen Schwimmwagen was een lichte Duitse amfibieauto met een waterdichte carrosserie en inschakelbare vierwielaandrijving. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de Wehrmacht en de Waffen-SS het voertuig voor vervoer en verkenning. Het seriemodel Type 166 werd vanaf 1942 geproduceerd. Een neerlaatbare schroef maakte varen mogelijk, met ongeveer 10 km/u op het water tegenover circa 80 km/u op het land.
Ontwikkeling van de Schwimmwagen
Verwantschap met de KdF-Wagen en Kübelwagen
De Schwimmwagen kwam voort uit de voertuigontwikkeling van Ferdinand Porsche voor Volkswagen. De technische basis lag bij de KdF-Wagen, de vooroorlogse personenauto waaruit later de Volkswagen Kever voortkwam. Voor militair gebruik werd deze techniek aangepast aan voertuigen die op onverharde wegen en in moeilijk terrein moesten kunnen rijden. De Kübelwagen was daarvan een uitvoering met een open carrosserie, een achterin geplaatste motor en achterwielaandrijving.
Voor de amfibische uitvoering werd gebruikgemaakt van de motor en aandrijftechniek van het vierwielaangedreven prototype Type 86. Verwante onderdelen werden ook toegepast bij de Type 87, een vierwielaangedreven commandowagen die als Kommandeurswagen bekendstond. Deze verwantschap betekende dat het amfibievoertuig voortbouwde op bestaande Volkswagen-techniek. De carrosserie vereiste daarentegen een afzonderlijk ontwerp, omdat een gewone voertuigbodem geen geschikte romp vormde voor het varen.
De waterdichte carrosserie van Erwin Komenda
Erwin Komenda, de carrosserieontwerper die met Porsche samenwerkte, ontwierp voor de Schwimmwagen een zelfdragende, bootvormige carrosserie. De bestaande Volkswagen-constructie met een vlak platform kon niet rechtstreeks als scheepsromp worden gebruikt. Daarom werden de dragende functie en het waterdichte onderlichaam in één constructie verenigd. Komenda liet zijn ideeën voor deze amfibische carrosserie bij het Duitse octrooibureau vastleggen.
De romp moest aan twee verschillende soorten belasting voldoen. Op het land kwamen krachten via de wielophanging in de carrosserie terecht, terwijl het onderlichaam op het water voor drijfvermogen en waterdichtheid zorgde. Vooral lasnaden en doorvoeren voor onderdelen van de aandrijving vereisten een sluitende afdichting. Een scheur die bij een gewone terreinwagen vooral een constructieprobleem vormde, kon bij een amfibieauto bovendien water laten binnendringen.
Van Type 128 naar Type 166
De ontwikkeling van de eerste amfibische Volkswagen begon in 1940 met het Type 128. Dit prototype had een wielbasis van 2,40 meter, overeenkomstig de langere basis van de Kübelwagen. De proefvoertuigen kregen gelaste carrosserieën die tijdens terreinproeven onvoldoende torsiestijf bleken. Torsiestijfheid is de weerstand van een constructie tegen verdraaiing wanneer bijvoorbeeld de wielen op verschillende hoogten staan.
Bij het Type 128 ontstonden beschadigingen bij de voorste dwarsverbinding en rond de wielkasten. Daardoor voldeed de constructie niet aan de eisen voor een voertuig dat zowel terreinbelasting als waterverplaatsing moest kunnen doorstaan. Voor het daaropvolgende Type 166 werd de wielbasis teruggebracht tot 2,00 meter en werd het voertuig smaller. Deze compactere uitvoering verholp de stijfheidsproblemen en werd de basis voor de serieproductie.
Productie en militaire inzet
Fabrieken en productiejaren
De ontwikkeling en voorserie moeten worden onderscheiden van de latere serieproductie. De Volkswagenfabriek begon op 10 augustus 1942 met de productie van het Type 166. De fabriek stond in Stadt des KdF-Wagens bei Fallersleben, de plaats die na de oorlog Wolfsburg werd genoemd. Porsche bouwde eveneens Schwimmwagens in Stuttgart, terwijl Ambi Budd in Berlijn de stalen carrosserieën leverde.
Voor het Type 166 wordt een productietotaal van 15.584 voertuigen opgegeven, verdeeld over 14.276 exemplaren uit de Volkswagenfabriek en 1.308 uit Stuttgart. Het aantal van 14.276 heeft dus betrekking op de productie in de hoofdfabriek. Daar eindigde de productie op 12 september 1944, na schade aan de assemblagelijn en een vermindering van de opdrachten. Het productiejaar 1941 behoort tot de ontwikkelings- en voorserieperiode en is geen juiste begindatering voor de serieproductie in Fallersleben.
De Schwimmwagen geldt met deze productieomvang als de meest geproduceerde amfibische personenauto. Die aanduiding heeft betrekking op auto’s en moet worden onderscheiden van de productie van grotere amfibische vrachtwagens. De carrosseriebouw en eindmontage maakten deel uit van de Duitse oorlogsindustrie. In de Volkswagenfabriek werd tijdens de oorlog bovendien op grote schaal dwangarbeid ingezet, waaronder arbeid van krijgsgevangenen en concentratiekampgevangenen.
Taken binnen de Duitse strijdkrachten
De Wehrmacht was de voornaamste gebruiker van de Schwimmwagen; daarnaast werden voertuigen aan de Waffen-SS geleverd. Als lichte personenwagen bood het Type 166 plaats aan vier inzittenden en hun uitrusting. Het werd gebruikt voor verkenning, verbinding en het vervoer van militair personeel. De combinatie van een korte wielbasis, terreinaandrijving en een relatief laag gewicht maakte het geschikt voor verplaatsingen buiten verharde wegen.
De amfibische uitrusting maakte het mogelijk een waterhindernis over te steken zonder het voertuig op een boot te laden. Na een oversteek konden de inzittenden hun verplaatsing over land met dezelfde wagen voortzetten. Daarbij bleef het laadvermogen beperkt tot dat van een kleine personenwagen. De Schwimmwagen was niet gepantserd en bood de inzittenden geen bescherming die vergelijkbaar was met die van een pantserwagen.
Constructie en aandrijving op het land
Motor en voertuigafmetingen
Het Type 166 had een achterin geplaatste, luchtgekoelde viercilinder-boxermotor met een cilinderinhoud van 1.131 cm³. Bij een boxermotor liggen de cilinders horizontaal tegenover elkaar, waardoor de motor een lage bouwhoogte heeft. Het vermogen bedroeg ongeveer 25 pk bij 3.000 omwentelingen per minuut. De luchtkoeling maakte een radiator met vloeistofkoeling overbodig, maar vereiste wel een luchttoevoer naar de motor.
De wagen was ongeveer 3,83 meter lang en 1,48 meter breed. Met het dak opgezet bedroeg de hoogte ongeveer 1,62 meter. Het eigen gewicht lag rond 910 kilogram, tegenover een toegelaten totaalgewicht van ongeveer 1.345 kilogram. Het verschil van circa 435 kilogram omvatte de beschikbare belasting door inzittenden en meegenomen uitrusting, zodat de beperkte afmetingen ook gevolgen hadden voor het vervoer.
Vierwielaandrijving en versnellingsbak
De vierwielaandrijving van de Schwimmwagen was inschakelbaar en werkte niet voortdurend in alle versnellingen. Zij was beschikbaar bij de eerste versnelling en, afhankelijk van de uitvoering, ook bij het achteruitrijden. In de hogere versnellingen werd via de achterwielen gereden. De aandrijving van alle vier de wielen was daarmee bedoeld voor langzaam rijden in terrein waar extra tractie nodig was.
De versnellingsbak beschikte over vier vooruitversnellingen en een achteruitversnelling, met een aanvullende bediening voor de terreinstand en vierwielaandrijving. De bestuurder moest deze functies afzonderlijk bedienen naast de gewone versnellingspook. Een laag gekozen overbrenging maakte langzaam rijden met meer aandrijfkracht aan de wielen mogelijk. Daarmee verschilden de terreineigenschappen van het voertuig van die van een gewone Volkswagen-personenauto met uitsluitend achterwielaandrijving.
Zelfsperrende differentiëlen
De voor- en achteras waren voorzien van zelfsperrende differentiëlen van ZF. Een differentieel laat de wielen van één as met verschillende snelheden draaien, wat nodig is bij het nemen van een bocht. Een zelfsperrende uitvoering beperkt daarbij het doorslippen van een wiel ten opzichte van het andere. Dit hielp de beschikbare aandrijfkracht te benutten wanneer de wielen op een ondergrond met ongelijke grip stonden.
Vierwielaandrijving en differentieelsperring vervulden dus verschillende functies binnen dezelfde aandrijflijn. De eerste maakte aandrijving via beide assen mogelijk, terwijl de tweede het verschil in wielbeweging binnen een as begrensde. Beide voorzieningen waren gericht op het behouden van tractie bij lage snelheid. Zij namen de grenzen van bandencontact, bodemgesteldheid en motorvermogen echter niet weg.
Portaalconstructie en rijsnelheid
Zoals bij de Kübelwagen waren de achterwielen voorzien van een portaalconstructie met tandwielreductie. Daarbij lag de aandrijfas hoger dan het middelpunt van het wiel, zodat meer ruimte onder de aandrijving beschikbaar kwam. De tandwielen bij de wielen vergrootten het koppel en beperkten de belasting die verder terug in de aandrijflijn moest worden opgenomen. Op de weg bereikte de Schwimmwagen een maximumsnelheid van ongeveer 80 km/u, terwijl terreinrijden lagere snelheden vereiste.
Voortbeweging op het water
Neerlaatbare schroefaandrijving
De Schwimmwagen verplaatste zich op het water met een driebladige schroef aan de achterzijde. Tijdens het rijden over land was deze installatie omhooggeklapt boven het achterste deel van de carrosserie. Voor het varen werd zij naar beneden gebracht, zodat de schroef onder water kwam te liggen. In die positie sloot de aandrijving aan op een koppeling aan het uiteinde van de motorkrukas.
De schroefinstallatie gebruikte een kettingoverbrenging en werd door dezelfde motor aangedreven als de wielen. De krachtoverdracht voor het varen verliep buiten de gewone versnellingsbak voor de wielaandrijving om. Tijdens normaal varen stond die versnellingsbak in de neutrale stand en regelde de bestuurder de snelheid met het gaspedaal. De maximumsnelheid op het water bedroeg ongeveer 10 km/u, aanzienlijk minder dan de snelheid op een verharde weg.
Sturen met de voorwielen
De voorwielen hadden op het water een tweede functie als roeren. Door het stuur te draaien veranderde de bestuurder hun stand, waardoor het voertuig tijdens het varen van richting kon veranderen. Er was daarvoor geen afzonderlijke roerbediening nodig. De bestuurder gebruikte dus hetzelfde stuurwiel voor de beweging over land en voor de besturing tijdens een oversteek.
Bij het voertuig behoorde ook een peddel die door de inzittenden kon worden gebruikt. Daarmee konden zij de beweging ondersteunen of de richting bij lage snelheid corrigeren. De peddel bood daarnaast een mogelijkheid om het voertuig zonder schroefaandrijving beperkt te verplaatsen. Deze handmatige bediening was aanvullend op de motorische voortstuwing en de besturing met de voorwielen.
Achteruit bewegen op het water
De schroef kon het voertuig alleen vooruit aandrijven, omdat de installatie geen achteruitoverbrenging had. Voor achterwaartse beweging op het water kon de bemanning daarom de peddel gebruiken. Een andere mogelijkheid was de wielaandrijving in achteruit te zetten en de draaiende wielen als beperkte voortstuwing te benutten. Het voertuig bewoog op die manier langzaam achterwaarts, zonder dat de draairichting van de schroef werd omgekeerd.
De toegang tot en het verlaten van het water bleven afhankelijk van de oevers. De wagen moest een plaats kunnen bereiken waar de banden voldoende grip kregen om de carrosserie weer uit het water te trekken. Vervolgens nam de wielaandrijving de voortbeweging volledig over en kon de schroefinstallatie worden opgeklapt. De waterdichte romp en schroef maakten het voertuig amfibisch, maar veranderden het niet in een transportvaartuig met een laaddek of grote laadruimte.
Verwante amfibievoertuigen
Voertuigen uit de Tweede Wereldoorlog
De Schwimmwagen was niet de enige amfibieauto die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt. De Duitse Trippel SG6 vormde een andere ontwikkeling voor vervoer over land en water. Aan geallieerde zijde vervulde de Ford GPA een vergelijkbare functie als lichte amfibieauto op basis van Jeep-techniek. Deze voertuigen behoorden tot dezelfde algemene categorie, maar waren afzonderlijke ontwerpen met een eigen carrosserie en aandrijving.
De Amerikaanse DUKW en de Japanse Su-Ki waren daarentegen amfibische vrachtwagens. Bij deze voertuigen lag de nadruk op het vervoer van grotere hoeveelheden materieel dan een lichte personenauto kon meenemen. De Su-Ki had eveneens een bootvormige romp, maar behoorde tot een andere gewichtsklasse dan de Volkswagen. Het onderscheid tussen personenwagens en vrachtwagens is ook van belang bij het vergelijken van productietotalen en militaire taken.
Latere amfibische ontwerpen
Tot de latere amfibievoertuigen behoren de Sovjet-GAZ-46, ook aangeduid als MAV, en de LuAZ-967. De Amphicar vertegenwoordigde daarnaast een civiele toepassing van het combineren van autorijden en varen. Deze voertuigen plaatsen de Schwimmwagen binnen de bredere geschiedenis van het amfibische wegvoertuig. Zij waren echter geen uitvoeringen van het Volkswagen Type 166 en moeten als afzonderlijke voertuigtypen worden behandeld.
Bewaarde voertuigen en beeldmateriaal
Register en museumexemplaren
Een oudere opgave van het Schwimmwagen-register vermeldde 189 bewaarde exemplaren, waarvan 13 zonder restauratiewerk. Deze cijfers beschrijven een historische registratiestand en vormen geen actuele telling van alle overgebleven voertuigen. Het register verzamelt gegevens en foto’s van voertuigen die bij de samenstellers bekend zijn. Een registratieaantal moet daarom worden onderscheiden van het totale aantal bewaarde Schwimmwagens, inclusief niet-geregistreerde exemplaren.
Schwimmwagens zijn bewaard in particuliere verzamelingen en museumcollecties. Tot de gedocumenteerde museumexemplaren behoren voertuigen in het Imperial War Museum in Duxford en het militaire museum in Dresden. Foto’s tonen zowel de buitenzijde als het eenvoudige interieur en de schroefinstallatie. Ook een demonstratie uit 2004 is fotografisch vastgelegd, waardoor het voertuig naast een statisch museumobject ook in gebruik is gedocumenteerd.
Conclusie
De Volkswagen Schwimmwagen Type 166 combineerde bestaande Volkswagen-aandrijftechniek met een speciaal ontworpen waterdichte carrosserie. De verkorting van de wielbasis ten opzichte van het Type 128 maakte een stijvere uitvoering mogelijk voor terreinrijden en varen. Inschakelbare vierwielaandrijving, zelfsperrende differentiëlen en wielreductie ondersteunden het gebruik op het land, terwijl de neerlaatbare schroef voor voortstuwing op het water zorgde. Het voertuig werd tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikt als lichte verkennings- en personenwagen, met een beperkte vervoerscapaciteit en zonder bepantsering.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Bundesarchiv, Bild 101I-721-0372-13A / Koll / CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 DE, via Wikimedia Commons
- Baxter, Ian (2014). Waffen-SS on the Eastern Front 1941-1945: Rare Photographs from Wartime Archives. Barnsley: Pen & Sword Military. ISBN 978-1-78159-186-4.
- Pohl, René; Haack, Rüdiger (1998). Mit dem Auto baden gehen: Entwicklung, Geschichte und Technik der Schwimmwagen. Königswinter: Heel Verlag. ISBN 3-89365-702-9.
- Lupa, Markus (2008). Volkswagen Chronicle: Becoming a Global Player. Historical Notes, deel 7. Wolfsburg: Volkswagen AG. ISBN 978-3-935112-11-6. ISSN 1615-1593.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










