Home Voertuigen Pantservoertuigen Bison: Britse mobiele betonnen kazemat (1940–1941)

Bison: Britse mobiele betonnen kazemat (1940–1941)

Britse mobiele Bison-kazemat van type 3 met een gesloten betonnen opbouw op een vrachtwagenchassis.
Bij de Bison van type 3 vormden de bestuurderscabine en de gevechtsruimte één gesloten betonnen opbouw.

De Bison was een Britse mobiele kazemat die tijdens de invasiedreiging van 1940–1941 werd gebouwd op vrachtwagenchassis. Een betonnen opbouw beschermde de bemanning en vormde een verplaatsbare gevechtsruimte. De Royal Air Force en de Home Guard gebruikten deze voertuigen voor lokale verdediging, onder meer op vliegvelden. Het ontwerp ontstond bij betonproducent Concrete Limited.

Ontstaan tijdens de invasiedreiging

Materieeltekorten na Duinkerken

De ontwikkeling van de Bison volgde op de Britse materieelverliezen tijdens de veldtocht in Frankrijk. Bij de evacuatie uit Duinkerken, eind mei en begin juni 1940, werden grote aantallen militairen naar Groot-Brittannië overgebracht. Veel tanks, geschut en voertuigen moesten echter worden achtergelaten. Frankrijk ondertekende op 22 juni 1940 een wapenstilstand met Duitsland. De Britse voorbereidingen op een mogelijke invasie vonden daardoor plaats terwijl het leger zijn uitrusting opnieuw moest aanvullen.

Voor de verdediging van vliegvelden bestond behoefte aan beschermde vuurposities die konden worden verplaatst. Tanks en pantserwagens waren voor verschillende verdedigingstaken inzetbaar, maar waren onvoldoende beschikbaar. Bovendien moesten nieuwe voertuigen worden geproduceerd voor de herbewapening van het reguliere leger. Een noodvoorziening op bestaande vrachtwagenchassis bood daarom een andere mogelijkheid. Daarbij kon een groot deel van de beschermende opbouw worden vervaardigd met materialen en werkmethoden uit de betonindustrie.

Verdediging tegen luchtlandingstroepen

Vliegvelden waren kwetsbaar voor aanvallen door Duitse parachutisten en andere luchtlandingstroepen. Een bezet vliegveld kon worden gebruikt om verdere troepen met transportvliegtuigen aan te voeren. De verdediging moest daarom het open terrein kunnen bestrijken en pogingen tot landing kunnen hinderen. Tegelijkertijd bleef het terrein nodig voor Britse vliegtuigen. Een verplaatsbare kazemat maakte het mogelijk een beschermde vuurpositie op te stellen en deze later uit de weg te brengen.

De Bison was bedoeld voor deze plaatselijke verdediging en had slechts een beperkte beweeglijkheid. Het voertuig combineerde een vrachtwagenonderstel met een betonnen ruimte van waaruit militairen konden vuren. De nadruk lag op bescherming op een vooraf gekozen positie. De vlakke ondergrond van een vliegveld paste beter bij het zware voertuig dan heuvelachtig of ongelijk terrein. Het gebruik hing daardoor sterk samen met de omstandigheden op de plaats van inzet.

Ontwerp en ontwikkeling

Charles Bernard Mathews en Concrete Limited

Charles Bernard Mathews, een directeur van Concrete Limited, ontwikkelde het ontwerp voor de mobiele betonnen kazemat. Zijn zakenpartner was John Goldwell Ambrose. Beiden hadden bij de Royal Engineers gediend en hadden tijdens de Eerste Wereldoorlog ervaring opgedaan met betonnen verdedigingswerken. Hun werkzaamheden omvatten onder meer geprefabriceerde kazematten en schuilplaatsen. Deze achtergrond gaf het bedrijf ervaring met het vervaardigen van beschermende constructies die elders konden worden geplaatst.

Mathews hield zich ook vóór de Tweede Wereldoorlog bezig met betonconstructies voor bescherming tegen bombardementen. Begin 1939 experimenteerde hij met betonnen bollen, ongeveer ter grootte van een voetbal, boven op schuilplaatsen. Het voorstel was bedoeld om de energie van een bominslag gedeeltelijk op te nemen door de zware bollen te verplaatsen. Dit was een ander ontwerp dan de latere Bison. Beide projecten betroffen het gebruik van beton voor militaire bescherming.

Van proefmodel naar bestellingen

Mathews kocht aanvankelijk 24 oude vrachtwagenchassis om zijn ontwerp uit te werken. Vervolgens liet hij een proefmodel aan de plaatselijke militaire autoriteiten zien. Hun opmerkingen werden verwerkt in een aangepaste uitvoering die aan de eisen van het leger voldeed. Volgens de berichtgeving uit november 1940 plaatste Northern Command een eerste bestelling. Daarna volgden andere Britse territoriale commando’s, waardoor de mobiele kazematten op verschillende plaatsen beschikbaar kwamen.

De naam Bison was ontleend aan het handelsmerk van Concrete Limited. De bizon in het bedrijfsbeeldmerk werd daarmee ook de naam van de mobiele kazemat. Vervolgens werd Bison gebruikt als algemene aanduiding voor dergelijke betonnen voertuigen. De naam verwees dus naar de fabrikant en niet naar een afzonderlijk vrachtwagenmerk. De onderstellen waren afkomstig van verschillende producenten en verschilden onderling in leeftijd, afmetingen en technische uitvoering.

Constructie en productie

Oude vrachtwagenchassis als basis

Voor de bouw gebruikte Concrete Limited de vrachtwagenchassis die het bedrijf kon verkrijgen. Veel onderstellen waren oud en sommige stamden uit de periode van de Eerste Wereldoorlog. Tot de gebruikte voertuigen behoorde ook een voormalige brandweerwagen. Een deel had nog massieve banden in plaats van luchtbanden. Door deze uiteenlopende uitgangspunten ontstond geen volledig gestandaardiseerd voertuig, maar een reeks kazematten met verschillen in onderstel, cabine en betonnen opbouw.

Het gewicht van de betonconstructie stelde grenzen aan de bruikbaarheid van de beschikbare chassis. Een onderstel moest niet alleen de opbouw dragen, maar ook de bemanning en haar uitrusting. Vooral zware vrachtwagenchassis kwamen daarvoor in aanmerking. De keuze voor gebruikte voertuigen betekende bovendien dat motorvermogen en technische toestand uiteenliepen. Het resultaat was dat de rijprestaties niet voor iedere Bison hetzelfde waren en dat de aandrijving vaak onvoldoende was voor het toegevoegde gewicht.

Bekisting, wapening en beton

De vrachtwagens werden onder meer omgebouwd in de Stourton Works van Concrete Limited in Leeds. Daar werd de oorspronkelijke metalen carrosserie verwijderd en werd een houten bekisting voor de nieuwe opbouw gemaakt. Binnen deze vorm bracht men drie lagen strekmetaal aan als wapening. Vervolgens werd snel verhardend beton met aluminiumrijk cement gestort. Waar een betonnen dak was voorzien, werd dit als geprefabriceerd onderdeel vervaardigd en op de constructie geplaatst.

De betonnen wanden waren ongeveer zes inch, ofwel circa 150 millimeter, dik. Afdrukken van de houten bekistingsplanken bleven aan het oppervlak zichtbaar. Ook de naden tussen de planken konden herkenbare richels vormen. Deze sporen zijn terug te vinden op bewaard gebleven onderdelen. De constructie gebruikte nog steeds metaal voor onder meer het chassis, de wapening en de bevestiging, maar vereiste minder pantserplaat dan een op vergelijkbare wijze met staal beschermde opbouw.

Ook de vorm van de betonnen bescherming verschilde tussen de voertuigen. Bij vroege exemplaren kon één rechthoekige opbouw zowel de cabine als de gevechtsruimte omsluiten. Afzonderlijke opbouwen met schuine wanden boden een manier om de hoeveelheid beton en daarmee het gewicht te verminderen. Sommige Bisons hadden bovendien een onbeschermde bestuurderscabine. Bij deze uitvoeringen concentreerde de bescherming zich op de achterste gevechtsruimte en bleef de bestuurder tijdens een verplaatsing buiten die betonnen bescherming.

Productieaantal en eigentijdse berichtgeving

Het totale aantal gebouwde Bisons is niet precies vastgesteld. In de literatuur worden schattingen van ongeveer 200 tot 300 voertuigen genoemd. Deze aantallen vormen dus geen vastgesteld productietotaal. De verschillen tussen de gebruikte vrachtwagens en de verschillende vormen van de opbouw behoren tot de kenmerken van het ontwerp. Een beschrijving van één exemplaar kan daardoor niet zonder meer op alle gebouwde voertuigen worden toegepast.

De mobiele kazematten kregen tijdens de oorlog aandacht in de Britse pers. Commercial Motor publiceerde op 29 november 1940 een bericht over het ontwerp en stelde dat de voertuigen met normale vrachtwagensnelheden konden rijden. The Times behandelde de kazematten op 10 december 1940. Deze publicaties beschreven de Bison als een aanvullende verdediging die betrekkelijk eenvoudig kon worden vervaardigd. In de praktijk beperkte het hoge gewicht echter de beweeglijkheid van veel voertuigen.

Uitvoeringen van de Bison

Type 1

Type 1 was de lichtste van de drie doorgaans onderscheiden uitvoeringen. Deze variant had een volledig met beton beschermde bestuurderscabine en een kleine gevechtsruimte achter op het onderstel. De gevechtsruimte werd afgedekt met canvas in plaats van een betonnen dak. De bescherming aan de bovenzijde verschilde daardoor van die van geheel gesloten uitvoeringen. Het ontbreken van een zwaar betonnen dak verminderde de massa, maar veranderde niets aan het karakter als verplaatsbare kazemat.

Type 2

Type 2 had een afzonderlijke cabine en een volledig gesloten betonnen gevechtsruimte op de laadplaats. De bestuurderscabine was met beton beschermd, maar had een afdekking van canvas. De achterste ruimte leek daardoor op een kleine, zelfstandige kazemat die op een vrachtwagen was geplaatst. Bestuurder en bezetting bevonden zich in gescheiden compartimenten. Het onderscheid tussen de twee delen van de opbouw is ook zichtbaar bij het gereconstrueerde exemplaar in het Tank Museum.

Type 3

Type 3 was de grootste en zwaarste uitvoering binnen deze indeling. De bestuurderscabine en de gevechtsruimte vormden hierbij één aaneengesloten constructie. Zowel de wanden als de bovenzijde waren met beton afgesloten. Daarmee verschilde deze uitvoering van de varianten met afzonderlijke compartimenten of een canvas afdekking. De grotere betonconstructie voegde ook meer gewicht toe, zodat de draagkracht en de aandrijving van het gebruikte onderstel de praktische inzetbaarheid bleven begrenzen.

Inzet en beperkingen

Bescherming en bewapening

De gevechtsruimte had schietopeningen waardoor de bezetting haar wapens kon gebruiken vanuit een beschermde positie. De betonnen opbouw vormde de bescherming rond deze ruimte. Een eigentijds bericht vermeldde beschietingsproeven met een Bren-mitrailleur en pantserdoorborende kogels, waarbij het beton volgens de berichtgeving goed standhield. Dat bericht geeft geen volledige technische beschrijving van de proefomstandigheden. Het levert daarom geen algemene garantie voor bescherming tegen iedere soort munitie of tegen zwaar geschut.

De verwachte tegenstanders op vliegvelden waren in de eerste plaats luchtlandingstroepen met lichte bewapening. Voor deze verdediging bood een betonnen gevechtsruimte een beschermde plaats voor de bezetting. De Bison beschikte echter niet over de combinatie van beweeglijkheid, bewapening en bescherming van een reguliere tank. Betonbescherming tegen klein kaliber vuur was bovendien iets anders dan bescherming tegen zware wapens. De militaire functie bleef daardoor verbonden aan plaatselijke verdediging vanuit een opgestelde vuurpositie.

Beweeglijkheid en technische problemen

Het hoge gewicht beperkte de beweging van veel Bisons. Daarnaast bemoeilijkten slecht zicht vanuit de cabine en verminderde koeling van de radiator het rijden. Motor en onderstel waren oorspronkelijk niet ontworpen voor de volledige massa van een betonnen kazemat. Sommige voertuigen konden slechts moeizaam bewegen en andere vielen geheel uit. In dergelijke gevallen werden ze naar een positie gesleept of bleven ze staan op de plaats waar ze waren achtergelaten.

Ook onderstellen van stoomvrachtwagens werden gebruikt voor betonnen kazematten. Dergelijke zware chassis konden de toegevoegde constructie dragen, maar na verwijdering van de ketel hadden zij geen eigen aandrijving meer. Deze exemplaren functioneerden daarom als te slepen verdedigingswerken. Bij zelfrijdende varianten bleef de verplaatsbaarheid eveneens afhankelijk van de staat van het oorspronkelijke voertuig. Een Bison kon dus op wielen staan zonder in de praktijk als een zelfstandig rijdend gevechtsvoertuig te functioneren.

Gebruik door RAF en Home Guard

De Royal Air Force en de Home Guard gebruikten Bisons voor de verdediging van onder meer vliegvelden. Een voertuig kon naar een gekozen plaats worden gereden of gesleept om het omliggende terrein te bestrijken. Wanneer de positie het gebruik door eigen vliegtuigen belemmerde, kon de kazemat worden verplaatst. Deze mogelijkheid was onderdeel van het ontwerp. De praktische uitvoering ervan bleef echter afhankelijk van een bruikbare aandrijving of van beschikbaar materieel om het voertuig te slepen.

Naast vliegveldverdediging kwamen Bisons ook bij wegversperringen terecht. Daar bood de betonnen opbouw een beschermde vuurpositie langs een verkeersroute. De toepassing paste binnen de bredere Britse noodmaatregelen voor de landsverdediging van 1940. Andere geïmproviseerde voertuigen uit die periode waren de Armadillo, de Bedford OXA en de Standard Beaverette. Deze ontwerpen verschilden in constructie, maar behoorden eveneens tot het materieel waarmee plaatselijke verdedigingseenheden werden uitgerust.

Bewaarde exemplaren

Het Tank Museum in Bovington

Het Tank Museum in Bovington bewaart een reconstructie van een Bison van type 2. Het voertuig combineert een Thornycroft Tartar-vrachtwagen met een afzonderlijke betonnen kazemat. Volgens de museumregistratie dateren zowel de vrachtwagen als de achterste kazemat uit 1940. Zij werden echter pas na de oorlog door het Museum of Army Transport samengevoegd. De bescherming rond de bestuurderscabine is een reproductie, zodat het geheel geen ongewijzigd origineel oorlogsvoertuig is.

De Thornycroft Tartar was een vrachtwagen met een nominale laadcapaciteit van drie ton en een 6×4-aandrijving. Bij deze aanduiding hebben de twee achterassen aandrijving. De oorspronkelijke toegang tot de achterste Bison-kazemat verliep via een opening in de laadvloer. Het museum vermeldt dat deze opening in de reconstructie ontbreekt. Voor het tentoongestelde voertuig geeft het museum een gewicht van vijftien ton op; deze waarde geldt niet automatisch voor de andere uitvoeringen.

Het Lincolnshire Aviation Heritage Centre

Het Lincolnshire Aviation Heritage Centre in East Kirkby bewaart betonnen resten van een andere Bison. Dit voertuig was door de Home Guard gebruikt bij de verdediging van RAF Digby. Zijn latere geschiedenis omvat opslag in Ferrybridge in Yorkshire en inzet bij een wegversperring op de A15 bij Sleaford. Tegen het einde van de oorlog werd het voertuig achtergelaten in een bosje bij de weg. In de daaropvolgende jaren werd het gestript en beschadigd.

Het onderstel werd uiteindelijk hergebruikt als landbouwaanhanger, terwijl de betonnen onderdelen bewaard bleven. In 1988 vernam de Lincolnshire Aircraft Recovery Group van de overblijfselen en werd hun herkomst onderzocht. Op 22 maart 1991 werden de resten naar het luchtvaartmuseum overgebracht. Bij de berging waren nog sporen van camouflageverf aanwezig en behield een onderdeel zijn oorspronkelijke houten bekisting. Deze resten bewaren daarmee zowel delen van de bescherming als sporen van het productieproces.

Conclusie

De Bison ontstond als Britse noodvoorziening tijdens de invasiedreiging van 1940–1941. Oude vrachtwagenchassis werden voorzien van betonnen bescherming om lokale verdedigingseenheden een verplaatsbare vuurpositie te geven. Het ontwerp gebruikte de ervaring en productiemiddelen van de betonindustrie, maar het zware gewicht beperkte de beweeglijkheid. De inzet bij vliegvelden en wegversperringen paste bij deze eigenschappen. De reconstructie in Bovington en de resten in Lincolnshire bewaren verschillende onderdelen van deze geïmproviseerde vorm van landsverdediging.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: Bison, Public Domain, via wiki commons
  2. Alanbrooke, Alan Brooke (2002). War Diaries 1939–1945. Onder redactie van Alex Danchev en Daniel Todman. Londen: Phoenix Press. ISBN 1-84212-526-5.
  3. Fletcher, David (z.j.). Bisons and Beaver-Eels. Vintage Commercial Vehicle Magazine, 6(31). ISSN 0958-3718.
  4. Livesey, Jack (2007). Armoured Fighting Vehicles of World Wars I and II. Southwater, Anness Publishing, p. 38. ISBN 978-1-84476-370-2.
  5. Mace, Martin F. (2001). Vehicles of the Home Guard. Historic Military Press, p. 13. ISBN 1-901313-08-5.
  6. Smithers, A. J. (1989). Rude Mechanicals. Grafton. ISBN 0-586-20305-2.
  7. Anoniem (1939). Air Raid Posts: Circular to Local Authorities. The Times, 10 februari, p. 11, kolom B. ISSN 0140-0460.
  8. Anoniem (1940). Mobile Concrete Pill Boxes: Easy Construction. The Times, 10 december, p. 2, kolom E. ISSN 0140-0460.
  9. Anoniem (1940). Pill-boxes on Wheels: Another Concrete Obstacle to Invasion. The Commercial Motor, 72(1863), 29 november, p. 15. Londen: Temple Press. ISSN 0010-3063.
  10. Anoniem (1992). Concrete Armoured Vehicles. Wheels & Tracks, 41, pp. 42–44. Battle of Britain Prints International. ISSN 0263-7081.
  11. Anoniem (2002). Cube Strength. Classic Military Vehicle, mei, pp. 20–21. ISSN 1473-7779.
  12. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946