Walter Friedrich Schellenberg (1910–1952) was een Duitse SS-officier die tijdens de Tweede Wereldoorlog een sleutelrol speelde binnen de inlichtingendiensten van het Derde Rijk. Als hoofd van het Amt VI van het Reichssicherheitshauptamt (RSHA) kreeg hij in 1944 de leiding over de buitenlandse inlichtingendienst van Nazi-Duitsland. Zijn carrière verliep in nauwe samenwerking met Heinrich Himmler en Reinhard Heydrich. Na de oorlog werd hij veroordeeld wegens oorlogsmisdaden, maar kwam voortijdig vrij wegens een slechte gezondheid. Zijn levensloop weerspiegelt de ontwikkeling van de nazi-inlichtingendiensten en hun rol in zowel onderdrukking als buitenlandse operaties.
Vroege leven en opleiding
Walter Schellenberg werd op 16 januari 1910 geboren in Saarbrücken als zevende kind van een pianofabrikant. Na de Franse bezetting van het Saargebied verhuisde het gezin in 1918 naar Luxemburg. Deze periode van economische en politieke onzekerheid liet een diepe indruk achter op de jonge Schellenberg. Hij begon in 1929 aan een studie geneeskunde aan de Universiteit van Marburg, maar stapte al snel over naar rechten aan de Universiteit van Bonn. Tijdens zijn studententijd sloot hij zich aan bij het Corps Guestphalia. In 1933 behaalde hij zijn doctoraat in de rechtswetenschappen.
Zijn studieperiode viel samen met de machtsgreep van Adolf Hitler. Schellenberg raakte steeds sterker betrokken bij nationaalsocialistische netwerken. Hij liet zich in 1933 inschrijven als lid van de NSDAP en de SS. Deze vroege keuzes zouden zijn verdere loopbaan bepalen, vooral omdat hij al tijdens zijn studie in contact kwam met medewerkers van de Sicherheitsdienst (SD), de inlichtingendienst van de SS.
Interbellum: opkomst binnen de SS en SD
In de jaren dertig maakte Schellenberg snel carrière binnen de SS. Hij viel op door zijn juridische kennis en talenkennis. In 1935 kwam hij in contact met Reinhard Heydrich, het hoofd van de SD. Heydrich herkende zijn organisatorische talent en liet hem meewerken aan de uitbouw van het inlichtingenapparaat. Al voor het uitbreken van de oorlog was Schellenberg betrokken bij buitenlandse opdrachten, onder meer in Frankrijk en Italië. Hij werd ingezet bij veiligheidsoperaties rond bezoeken van Benito Mussolini en bij spionageonderzoeken.
Schellenberg speelde ook een rol in de politieke machtsuitbreiding van de SS. In 1939 leverde hij een memorandum dat pleitte voor centralisatie van politie en inlichtingendiensten. Dat jaar werd het Reichssicherheitshauptamt opgericht, waarin de Gestapo, de Kriminalpolizei en de SD werden samengebracht. Schellenberg had aandeel in de plannen die tot dit nieuwe orgaan leidden. Kort daarna nam hij deel aan acties rond de Anschluss van Oostenrijk en de inlijving van Tsjechoslowakije.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Venlo-incident en vroege operaties
Na het uitbreken van de oorlog groeide de invloed van Schellenberg. In november 1939 leidde hij het Venlo-incident, waarbij twee Britse inlichtingenofficieren in Nederland in een val werden gelokt en gevangen genomen. Dit succes leverde hem het vertrouwen van Hitler en een onderscheiding op. Het incident verzwakte het Britse spionagenetwerk op het vasteland en gaf Duitsland propaganda-voordelen.
In 1940 was Schellenberg betrokken bij Operatie Willi, een poging om de voormalige Britse koning Edward VIII en zijn vrouw te winnen voor samenwerking met Duitsland. De operatie mislukte, maar toont hoe de SD probeerde internationale politieke invloed te verwerven. Eveneens in 1940 stelde Schellenberg het “Informationsheft G.B.” samen, een gids voor een eventuele bezetting van Groot-Brittannië, aangevuld met de Sonderfahndungsliste G.B., een lijst van duizenden Britten die direct gearresteerd zouden worden na een invasie.
Uitbouw van de buitenlandse inlichtingendienst
Na de moord op Heydrich in 1942 wist Schellenberg zijn positie te versterken. Hij kreeg leiding over Amt VI van het RSHA, de buitenlandse inlichtingendienst. Daarmee werd hij de belangrijkste verantwoordelijke voor spionage en contraspionage buiten Duitsland. Hij zette operaties op tegen de Sovjet-Unie, waaronder Operatie Zeppelin, waarin Sovjet-krijgsgevangenen werden ingezet als spionnen. De verliezen onder deze agenten waren hoog en de resultaten beperkt.
Schellenberg had ook een rol bij de strijd tegen verzetsbewegingen. Hij was betrokken bij de ontmanteling van de Sovjet-spionagering “Rote Kapelle”. Daarbij werden honderden verdachten gearresteerd en tientallen geëxecuteerd. Dit werd beschouwd als een groot succes van de RSHA, dat de concurrentie met de militaire Abwehr versterkte.
Samenwerking met Himmler en internationale contacten
Door zijn directe toegang tot Himmler kreeg Schellenberg meer invloed dan andere officieren binnen het RSHA. Hij werd diens vertrouweling en bemiddelaar bij geheime contacten met buitenlandse vertegenwoordigers. Tijdens de oorlog onderhield hij kanalen naar Zwitserland, onder meer met kolonel Roger Masson, hoofd van de Zwitserse inlichtingendienst. Deze contacten dienden om zowel informatie uit te wisselen als mogelijke politieke openingen te verkennen.
Schellenberg speelde een rol bij operaties met een politieke dimensie. Hij werd in verband gebracht met Operatie Modellhut, waarbij de Franse modeontwerpster Coco Chanel werd ingezet om via haar connecties een afzonderlijke vrede met Groot-Brittannië te bewerkstelligen. Dit plan mislukte, maar illustreert hoe de SD probeerde diplomatieke en persoonlijke netwerken te benutten.
Eindfase van de oorlog
Naarmate de oorlog zich tegen Duitsland keerde, probeerde Schellenberg zich te positioneren als bemiddelaar. In 1945 adviseerde hij Himmler om met de westerse geallieerden afzonderlijke vredesonderhandelingen te voeren. Via de Zweedse graaf Folke Bernadotte werden gesprekken aangeknoopt, waarbij de vrijlating van gevangenen werd gebruikt als onderhandelingsmiddel. Hoewel dit enkele duizenden gevangenen het leven redde, leverde het voor Duitsland geen politieke voordelen op. In mei 1945 werd Schellenberg in Denemarken door de Britten gearresteerd.
Na de oorlog
Na zijn arrestatie werd Schellenberg uitgebreid verhoord door Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten. Hij werd gezien als waardevolle bron vanwege zijn kennis van het RSHA en internationale netwerken. Tijdens de Neurenbergse processen trad hij op als getuige en probeerde zijn eigen rol te minimaliseren. In 1949 werd hij in het Wilhelmstraßen-proces veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf wegens oorlogsmisdaden, vooral in verband met Operatie Zeppelin.
Door een ernstige leverziekte werd hij in 1950 al vrijgelaten. Hij vestigde zich in Zwitserland en later in Italië, waar hij in 1952 op 42-jarige leeftijd overleed. Tijdens zijn gevangenschap schreef hij zijn memoires, gepubliceerd onder de titel Das Labyrinth, waarin hij zichzelf neerzette als een pragmatische inlichtingenofficier. Historici hebben de betrouwbaarheid van dit werk echter in twijfel getrokken.
Militaire rangen
Walter Schellenberg doorliep verschillende rangen binnen de SS. Hij begon als Untersturmführer en klom gestaag op. Op 21 juni 1944 werd hij benoemd tot SS-Brigadeführer en Generalmajor der Polizei. Daarmee bereikte hij een positie die hem in rang gelijktijdig stelde met generaals binnen de Wehrmacht. Deze bevorderingen weerspiegelden zowel zijn lange dienstverband als zijn nauwe samenwerking met Himmler.
Onderscheidingen
Tijdens zijn carrière ontving Schellenberg meerdere onderscheidingen. Hij kreeg het IJzeren Kruis tweede en eerste klasse, het Oorlogsverdienstkruis tweede en eerste klasse met zwaarden, evenals de SS-Ehrenring en de SS-Ehrendegen. Deze decoraties waren bedoeld als erkenning voor zijn activiteiten in de inlichtingendienst en zijn loyaliteit aan de SS-leiding.
Conclusie
Walter Schellenberg groeide uit tot de hoogste verantwoordelijke voor buitenlandse inlichtingen van Nazi-Duitsland. Zijn loopbaan illustreert de verwevenheid van spionage, contraspionage en politieke macht binnen het Derde Rijk. Hoewel hij door zijn intellectuele achtergrond afweek van de stereotiepe SS-officier, was hij diep betrokken bij de onderdrukkings- en moordpolitiek van het regime. Na de oorlog probeerde hij zijn rol te relativeren, maar zijn positie binnen het RSHA maakt hem tot een centrale speler in het nazistische veiligheidsapparaat. Zijn vroege overlijden ontnam historici verdere directe getuigenissen, maar zijn memoires en processtukken bieden inzicht in de werking van de nazi-inlichtingendiensten.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: US Army photographers on behalf of the OUSCCPAC or its successor organisation, the OCCWC, Public domain, via Wikimedia Commons
Biddiscombe, Perry. (2000). “Unternehmen Zeppelin: The Deployment of SS Saboteurs and Spies in the Soviet Union, 1942–1945”. Europe-Asia Studies. 52 (6): 1115–1142. doi:10.1080/09668130050143851. JSTOR 153592. S2CID 144885216.
Breitman, Richard; Goda, Norman J.W.; Naftali, Timothy; Wolfe, Robert (2005). U.S. Intelligence and the Nazis. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-52161-794-9.
Browder, George C. (1996). Hitler’s Enforcers: The Gestapo and the SS Security Service in the Nazi Revolution. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19820-297-4.
Buchheim, Hans (1968). “The SS – Instrument of Domination”. In Krausnick, Helmut; Buchheim, Hans; Broszat, Martin Z; Jacobsen, Hans-Adolf (eds.). Anatomy of the SS State. New York: Walker and Company. ISBN 978-0-00211-026-6.
Delarue, Jacques (2008). The Gestapo: A History of Horror. New York: Skyhorse. ISBN 978-1-60239-246-5.
Doerries, Reinhard R. (2003). Hitler’s Last Chief of Foreign Intelligence: Allied interrogations of Walter Schellenberg. Portland: Frank Cass Publishers. ISBN 0-7146-5400-0.
Doerries, Reinhard R.; Weinberg, Gerhard L. (2009). Hitler’s Intelligence Chief: Walter Schellenberg. New York: Enigma Books. ISBN 978-1-92963-177-3.
Evans, Richard (2006). The Third Reich in Power. New York: Penguin. ISBN 978-0-14303-790-3.
Evans, Richard (2010). The Third Reich at War. New York: Penguin. ISBN 978-0-14311-671-4.
Fischer, Klaus (1995). Nazi Germany: A New History. New York: Continuum. ISBN 978-0-82640-797-9.
Fleming, Gerald (1994). Hitler and the Final Solution. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-520-06022-9.
Gerwarth, Robert (2012). Hitler’s Hangman: The Life of Heydrich. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-30018-772-4.
Gilbert, Martin (1989). The Second World War: A Complete History. New York: Henry Holt and Company. ISBN 0-8050-0534-X.
Grunberger, Richard (1993). Hitler’s SS. New York: Dorset Press. ISBN 978-1-56619-152-4.
Halbrook, Stephen (2010). The Swiss and the Nazis. Philadelphia, PA: Casemate Publishing. ISBN 978-1-93514-934-7.
Hamilton, Charles (1996). Leaders & Personalities of the Third Reich, Vol. 2. R. James Bender Publishing. ISBN 0-912138-66-1.
Hassell, Agostino von; MacRae, Sigrid; Ameskamp, Simone (2006). Alliance of Enemies: The Untold Story of the Secret American and German Collaboration to End World War II. New York: Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-31237-482-2.
Hastings, Max (2016). The Secret War: Spies, Ciphers, and Guerrillas, 1939–1945. New York: Harper. ISBN 978-0-06225-927-1.
Höhne, Heinz (1979). Canaris: Hitler’s Master Spy. New York: Doubleday. ISBN 0-385-08777-2.
Höhne, Heinz (2001). The Order of the Death’s Head: The Story of Hitler’s SS. New York: Penguin Press. ISBN 978-0-14139-012-3.
Horvitz, Leslie Alan; Catherwood, Christopher (2006). Encyclopedia of War Crimes and Genocide. New York: Facts on File. ISBN 978-1-43811-029-5.
Infield, Glenn B. (1981). Skorzeny: Hitler’s Commando. New York: St. Martin’s. ISBN 978-0-312-72777-2.
Kahn, David (1978). Hitler’s Spies: German Military Intelligence in World War II. New York: MacMillan. ISBN 0-02-560610-7.
Kershaw, Ian (2008). Hitler: A Biography. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-06757-6.
Longerich, Peter (2012). Heinrich Himmler. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 978-0199592326.
Manvell, Roger; Fraenkel, Heinrich (1987). Heinrich Himmler. New York: Skyhorse Publishing. ISBN 978-1-85367-740-3.
Mayer, Arno (2012). Why Did the Heavens Not Darken?: The “Final Solution” in History. New York: Verso Publishing. ISBN 978-1-84467-777-1.
Read, Anthony (2005). The Devil’s Disciples: Hitler’s Inner Circle. New York: Norton. ISBN 978-039332-697-0.
Rhodes, Richard (2003). Masters of Death: The SS-Einsatzgruppen and the Invention of the Holocaust. New York: Vintage. ISBN 978-0-37570-822-0.
Richelson, Jeffrey (1995). A Century of Spies: Intelligence in the Twentieth Century. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511390-X.
Schellenberg, Walter (1956). The Schellenberg Memoirs. Translated by Louis Hagen. New York: André Deutsch.
Schellenberg, Walter (2000) [1956]. The Labyrinth: Memoirs of Walter Schellenberg, Hitler’s Chief of Counterintelligence. Da Capo Press. ISBN 978-0306809279.
Shirer, William (1990). The Rise and Fall of the Third Reich. New York: MJF Books. ISBN 978-1-56731-163-1.
Toland, John (1966). The Last 100 Days. New York: Random House.
Vaughan, Hal (2011). Sleeping with the Enemy: Coco Chanel’s Secret War. New York: Knopf. ISBN 978-0-307-59263-7.
Waller, John H. (1996). The Unseen War in Europe: Espionage and Conspiracy in the Second World War. New York: Random House. ISBN 978-0-67944-826-6.
Weale, Adrian (2012). Army of Evil: A History of the SS. New York: Caliber Printing. ISBN 978-0-451-23791-0.
Wistrich, Robert (1995). Who’s Who in Nazi Germany. New York: Routledge. ISBN 978-0-41511-888-0.










