Reinhard Gehlen was een Duitse officier van de Wehrmacht en later een sleutelfiguur in de opbouw van de westerse inlichtingendiensten tijdens de Koude Oorlog. Hij werd vooral bekend als hoofd van de Abteilung Fremde Heere Ost tijdens de Tweede Wereldoorlog en als oprichter van de naoorlogse Gehlenorganisatie. Deze organisatie vormde de basis van de Bundesnachrichtendienst (BND), de federale inlichtingendienst van West-Duitsland. Zijn carrière overspant drie politieke tijdperken: het Duitse Keizerrijk, het Derde Rijk en de Bondsrepubliek Duitsland. Zijn invloed op het naoorlogse inlichtingenlandschap blijft onderwerp van historisch onderzoek.
Vroege leven en opleiding
Reinhard Gehlen werd geboren op 3 april 1902 in Erfurt als zoon van Walther Gehlen, een gepensioneerd artillerieofficier en later uitgever. Het gezin verhuisde naar Breslau, waar Gehlen zijn schoolopleiding voltooide aan het König-Wilhelms-Gymnasium. Hij legde in 1920 het Abitur af en trad daarna toe tot de Reichswehr, waar hij begon als officier in het 6e lichte artillerieregiment. Na enkele jaren werd hij overgeplaatst naar de kavallerieschool in Hannover, waar hij als bereiter werd opgeleid. Zijn vroege militaire carrière kenmerkte zich door diverse opdrachten binnen de artillerie en stafdiensten.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Reinhard Gehlen was te jong om deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog. Hij trad pas na de oorlog in militaire dienst, in 1920, toen Duitsland bezig was met het herstructureren van zijn strijdkrachten onder de beperkingen van het Verdrag van Versailles.
Interbellum: Opkomst in de Reichswehr
Vorming en loopbaanontwikkeling
Tijdens het interbellum werkte Gehlen zich gestaag omhoog binnen de beperkte structuur van de Reichswehr. In 1923 werd hij bevorderd tot Leutnant en in 1928 tot Oberleutnant. Tussen 1933 en 1935 volgde hij geheime stafopleidingen, onder meer bij de Kriegsakademie. Zijn talent voor organisatie en planning werd opgemerkt, wat leidde tot opdrachten in de Generale Staf van het leger. Hij diende onder hogere officieren zoals Kurt von Hammerstein-Equord en later Erich von Manstein. Door zijn sterke analytische vaardigheden kreeg hij strategische functies binnen de operationele afdelingen van het Oberkommando des Heeres (OKH).
Relatie tot de nationaalsocialistische staat
Gehlen had geen aantoonbare ideologische binding met het nationaalsocialisme, maar werkte loyaal binnen de structuren van het Derde Rijk. Hij profiteerde van de militaire herbewapening onder Hitler en steeg verder in rang. Tijdens deze periode legde hij contacten met andere militaire specialisten die later een rol zouden spelen in de wederopbouw van het Duitse leger na 1945.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Beginfase en werkzaamheden in het OKH
Bij het uitbreken van de oorlog in 1939 was Gehlen majoor en hoofd operaties van de 213e Infanteriedivisie. Hoewel zijn eenheid geen directe gevechten voerde in Polen, ontving hij wel het IJzeren Kruis. Kort daarna werd hij overgeplaatst naar het OKH, waar hij deelnam aan de operationele planning voor de campagnes in Frankrijk, Joegoslavië en Griekenland. Hij werd vervolgens betrokken bij de voorbereidingen voor Operatie Barbarossa, de aanval op de Sovjet-Unie.
Hoofd van Fremde Heere Ost
Op 1 april 1942 werd Gehlen benoemd tot hoofd van de afdeling Fremde Heere Ost (FHO), die verantwoordelijk was voor het analyseren van het Rode Leger. Hij reorganiseerde de dienst grondig en stelde specialisten aan voor linguïstiek, geografie en militaire analyse. De afdeling was succesvol in het verzamelen van gegevens, maar slaagde er niet in om belangrijke offensieven zoals bij Stalingrad en Koersk accuraat te voorspellen.
Controverses en fouten
Zijn inschattingen van de Sovjetmacht waren vaak onjuist. Voorafgaand aan de slag bij Stalingrad dacht Gehlen dat de Sovjetreserves uitgeput waren. Ook de omvang van het Sovjetpantser bij Koersk en het begin van Operatie Bagration in 1944 werden verkeerd beoordeeld. Deze fouten ondermijnden zijn positie, hoewel hij tot eind 1944 in functie bleef.
Einde van de oorlog en ontslag
In april 1945 werd Gehlen door Hitler ontslagen vanwege vermeend defaitisme. Hij voorzag echter al een nieuwe machtsverdeling na de oorlog en begon met voorbereidingen om zijn kennis en archieven aan te bieden aan de geallieerden. Zijn materiaal werd op microfilm gezet en begraven in de Oostenrijkse Alpen.
Na de oorlog
Gevangenschap en samenwerking met de VS
Na zijn overgave aan het Amerikaanse leger in mei 1945 wist Gehlen de interesse van de Amerikaanse inlichtingendiensten te wekken. Hij bood toegang tot de microfilms van Fremde Heere Ost en stelde zijn diensten beschikbaar voor toekomstige spionage tegen de Sovjet-Unie. In 1946 werd hij naar Duitsland teruggebracht om onder toezicht van de Amerikanen een nieuwe inlichtingendienst op te zetten.
Oprichting van de Gehlenorganisatie
De organisatie werd onder Amerikaanse supervisie opgericht in Pullach, nabij München. Ze bestond grotendeels uit voormalige Wehrmachtofficieren, leden van de Abwehr en in sommige gevallen voormalige SS- en SD-leden. De Gehlenorganisatie leverde vanaf eind jaren 40 een groot deel van de westerse inlichtingen over Oost-Europa.
Bundesnachrichtendienst (BND)
Op 1 april 1956 werd de Gehlenorganisatie officieel omgevormd tot de Bundesnachrichtendienst. Gehlen werd benoemd tot president van deze dienst, een functie die hij tot zijn pensionering in 1968 bekleedde. Tijdens zijn ambtsperiode bleef hij gebruik maken van netwerken en werkwijzen uit de oorlogstijd. Dit leidde tot kritiek op de BND, onder andere vanwege de infiltratie door Oost-Duitse mollen en het hoge aantal oud-nationaalsocialisten binnen de dienst.
Laatste jaren en overlijden
Na zijn pensionering schreef Gehlen zijn memoires, die in 1971 onder de titel Der Dienst werden gepubliceerd. Hij overleed op 8 juni 1979 in Berg am Starnberger See. Zijn nalatenschap blijft onderwerp van historisch debat, vooral vanwege zijn rol in het opnemen van voormalige nazikaders in de naoorlogse Duitse inlichtingendiensten.
Militaire Rangen
Reinhard Gehlen werd tijdens zijn carrière geleidelijk bevorderd. Zijn rangontwikkelingen binnen de Reichswehr en later de Wehrmacht verliepen als volgt:
Leutnant: 1 december 1923
Oberleutnant: 1 februari 1928
Hauptmann: 1 mei 1934
Major i. G.: 1 juni 1938
Oberstleutnant i. G.: 1 juli 1941
Oberst i. G.: 1 juli 1942
Generalmajor: 1 december 1944
Generalleutnant der Reserve (Bundeswehr): 30 maart 1962
Onderscheidingen
Tijdens zijn militaire loopbaan ontving Reinhard Gehlen meerdere onderscheidingen, waaronder:
IJzeren Kruis II. Klasse (1939)
Kriegsverdienstkreuz II. und I. Klasse mit Schwertern (1941)
Deutsches Kreuz in Silber (1945)
Großes Verdienstkreuz mit Stern und Schulterband van de Bondsrepubliek Duitsland (1968)
Diverse buitenlandse militaire onderscheidingen, waaronder uit Bulgarije, Roemenië, Finland en Slowakije
Conclusie
Reinhard Gehlen speelde een centrale rol in de Duitse militaire inlichtingendienst tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Zijn loopbaan werd gekenmerkt door het vermogen om zich aan te passen aan veranderende politieke omstandigheden. Hoewel zijn bijdrage aan de wederopbouw van de Duitse inlichtingendienst wordt erkend, blijft de wijze waarop dit gebeurde, inclusief het opnemen van voormalige nationaalsocialisten, onderwerp van kritiek. Zijn methoden en inschattingsfouten tijdens de oorlog werpen een genuanceerd licht op zijn reputatie. De betekenis van zijn werk blijft relevant voor het begrijpen van de oorsprong van de West-Duitse veiligheidsstructuren in de Koude Oorlog.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Bundesarchiv, Bild 183-27237-0001 / CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 DE, via Wikimedia Commons
Höhne, Heinz; Zolling, Hermann (1972). The General Was a Spy: The Truth about General Gehlen and His Spy Ring. New York: Coward, McCann & Geoghegan. ISBN 0-698-10430-7
Müller, Rolf-Dieter (2017). Reinhard Gehlen. Geheimdienstchef im Hintergrund der Bonner Republik. Berlin: Ch. Links. ISBN 978-3-86153-966-7
Pahl, Magnus (2012). Fremde Heere Ost. Hitlers militärische Feindaufklärung. Berlin: Ch. Links. ISBN 978-3-86153-694-9
Critchfield, James H. (2003). Partners at Creation: The Men Behind Postwar Germany’s Defense and Intelligence Establishments. Annapolis: Naval Institute Press. ISBN 978-1591141365
Simpson, Christopher (1988). Blowback: America’s Recruitment of Nazis and Its Effect on the Cold War. New York: Collier Books. ISBN 0-02-044995-X










