USS Houston Zware Kruizer gezonken Straat in van Soenda

De USS Houston (CA-30) was een zware kruiser van de Northampton-klasse in dienst bij de United States Navy tussen 1930 en 1942. Het schip werd vernoemd naar de stad Houston in Texas en speelde een belangrijke rol in het interbellum en tijdens de eerste maanden van de Tweede Wereldoorlog in de Stille Oceaan. Als vlaggenschip van de Asiatic Fleet nam de Houston deel aan meerdere defensieve operaties in Zuidoost-Azië. Het schip kwam in actie in onder meer de Slag in de Javazee en de Slag in de Straat van Soenda, waar het op 1 maart 1942 tot zinken werd gebracht.

Ontwerp en constructie

De USS Houston werd gebouwd door de Newport News Shipbuilding & Dry Dock Company in Newport News, Virginia. De kiellegging vond plaats op 1 mei 1928, gevolgd door de tewaterlating op 7 september 1929. Het schip werd gesponsord door Elizabeth Holcombe, dochter van de burgemeester van Houston. De indienststelling vond plaats op 17 juni 1930.

Aanvankelijk geclassificeerd als lichte kruiser (CL-30) vanwege de beperkte bepantsering, werd de Houston heringedeeld tot zware kruiser (CA-30) op 1 juli 1931, conform het London Naval Treaty van 1930 dat schepen met 8-inch kanonnen als zware kruisers classificeerde.

Technische gegevens bij oplevering:

• Klasse en type: Northampton-klasse zware kruiser
• Waterverplaatsing: 9.050 long tons (standaard)
• Lengte: 182,96 meter over alles
• Breedte: 20,14 meter
• Diepgang: 4,98 meter (gemiddeld), 7,0 meter (maximaal)
• Voortstuwing: 8 White-Forster ketels, 4 Parsons stoomturbines, 4 schroeven
• Vermogen: 107.000 shp
• Snelheid: 32,7 knopen
• Actieradius: 10.000 zeemijl bij 15 knopen
• Bemanning: 109 officieren en 676 matrozen

Bewapening

Bij indienststelling was de hoofdbewapening van de USS Houston als volgt:

• 9 × 8-inch (203 mm) kanonnen in drie driedubbele geschutstorens
• 4 × 5-inch (127 mm) luchtafweerkanonnen
• 16 × 1,1-inch (28 mm) luchtafweerkanonnen
• 2 × 3-ponder 47 mm saluutkanonnen
• 6 × 533 mm torpedobuizen

In de loop van de jaren werd de luchtafweer uitgebreid. In 1942 bestond de luchtafweer uit:

• 8 × 5-inch (127 mm) luchtafweerkanonnen
• 6 × viervoudige 40 mm Bofors-luchtafweeropstellingen
• 20 × 20 mm Oerlikon-kanonnen

Bepantsering

De bepantsering van de USS Houston was ontworpen voor bescherming tegen middelzware artillerie:

• Gordel: 76–95 mm
• Dek: 25–51 mm
• Barbettes: 38 mm
• Torens: 19–64 mm
• Commandotoren: 32 mm

Sensoren en dataverwerking

De USS Houston was ingericht als vlaggenschip van de Asiatic Fleet en later van andere operationele formaties. Het schip beschikte over voorzieningen voor een eskadercommandant en zijn staf, waaronder kaartenkamers, radio-installaties, telex- en seinapparatuur, en planningsruimtes voor het coördineren van vlootoperaties.

De vuurleiding was gebaseerd op optische richtsystemen met stereoscopische afstandsmeters, gecombineerd met observaties van uitkijkposten. Deze informatie werd in het centrale vuurleidingscentrum handmatig verwerkt en doorgegeven aan de geschutstorens via een mechanisch reken- en seingeefsysteem. Er was geen radar- of sonaruitrusting aanwezig tijdens haar operationele dienstperiode, en het schip beschikte niet over een Combat Information Center (CIC) of Action Information Centre (AIC), zoals die in de latere oorlogsjaren op nieuwe oorlogsschepen werden toegepast.

Gevechtsinformatie werd gecoördineerd op basis van visuele waarneming, handmatige gegevensverwerking en radioverbindingen. Hydrofoons of andere onderzeebootdetectiesystemen waren niet geïnstalleerd, waardoor de onderzeebootbestrijding afhankelijk bleef van signaleringen door uitkijkposten en meldingen van begeleidende schepen.

Modificaties

Tijdens haar dienstperiode onderging de USS Houston meerdere aanpassingen om haar gevechtscapaciteiten te verbeteren. In de tweede helft van de jaren 1930 werd de luchtafweer uitgebreid door de plaatsing van extra 5-inch (127 mm) kanonnen op het dek boven de vliegtuighangar, evenals splinterbescherming voor bestaande opstellingen. Er werden ook drie 3-inch luchtafweerkanonnen geïnstalleerd, maar de geplande vervanging door 1.1-inch viervoudige machinegeweren verliep vertraagd, waardoor aanvankelijk slechts één opstelling beschikbaar was.

In 1940 werden Mark XIX vuurleidingsrichtmiddelen geïnstalleerd voor de 5-inch kanonnen, geplaatst boven de brug en op het dek achter de tweede schoorsteen. Deze wijziging verbeterde de nauwkeurigheid van de luchtafweer. Tijdens een korte onderhoudsperiode in november 1941 kreeg het schip drie extra 1.1-inch opstellingen ter vervanging van de oudere 3-inch stukken. Ook werd de munitievoorraad aangepast aan de veranderde eisen voor luchtafweer.

Status tijdens de oorlog

Bij het uitbreken van de oorlog in december 1941 verkeerde de USS Houston in operationeel inzetbare staat, maar zonder de radar- en sonaruitrusting die op dat moment op modernere oorlogsschepen werd geïntroduceerd. Het ontbreken van een Combat Information Center (CIC) en elektronische detectiemiddelen maakte het schip kwetsbaarder in de snel veranderende maritieme oorlogsvoering van 1942.

Desondanks beschikte de Houston over goed onderhouden voortstuwingsinstallaties, voldoende snelheid (tot 32,7 knopen) en uitgebreide faciliteiten als vlaggenschip, waardoor het schip geschikt bleef voor het aanvoeren van een vlootverband in gevechtsoperaties. De beperkte luchtafweercompensatie door extra wapens kon de achterstand op technisch gebied slechts deels verkleinen.

Operationele geschiedenis

Interbellum en vroege oorlogsactiviteiten

Na een inwerkcruise in de Atlantische Oceaan keerde de USS Houston in oktober 1930 terug naar de Verenigde Staten en bezocht haar naamgenootstad. Kort daarna vertrok ze voor de Grote Oceaan en arriveerde in februari 1931 in Manilla. Daar werd ze het vlaggenschip van de Asiatic Fleet en nam ze deel aan trainingsoperaties in het Verre Oosten.

Met het uitbreken van de oorlog tussen China en Japan in 1931, vertrok de Houston naar Shanghai om Amerikaanse belangen te beschermen. Ze zette Marine- en Mariniersgeschutseenheden aan land om de situatie te stabiliseren. De Houston bleef grotendeels in de regio, afgezien van goodwill-cruises naar de Filippijnen in maart en naar Japan in mei 1933. Na haar vervanging door de USS Augusta in november 1933, zeilde ze naar San Francisco en voegde zich bij de Scouting Force.

Tijdens deze periode voerde de Houston verschillende speciale cruises uit, waaronder het vervoeren van president Franklin D. Roosevelt voor een bijna 12.000 zeemijl lange cruise door het Caribisch gebied en naar Portland, Oregon. Dit onderstreepte haar rol niet alleen als oorlogsschip maar ook als diplomatiek symbool en mobiel commandocentrum voor de president.

Voorbereidingen op de oorlog en veranderingen in bewapening

USS Houston onderging verschillende belangrijke aanpassingen in de late jaren 1930 en vroege jaren 1940, toen de spanningen in de Stille Oceaan begonnen toe te nemen. Het schip werd opnieuw uitgerust met extra luchtafweerkanonnen om haar te beschermen tegen luchtaanvallen, vanwege de groeiende dreiging door de opkomst van de luchtvaart in maritieme oorlogsvoering.

Algemene kenmerken van de Houston in 1942:

• Bewapening: De Houston was uitgerust met 9 × 8 in (203 mm)/55 kaliber kanonnen (3×3), 8 × 5 in (127 mm)/25 kaliber luchtafweerkanonnen, 2 × 3-ponders 47 mm saluutkanonnen, 6 × quad 40 mm (1,6 in) Bofors-kanonnen en 20 × 20 mm (0,79 in) Oerlikon-kanonnen.
• Deze aanpassingen, vooral de toevoeging van de Bofors- en Oerlikon-kanonnen, verbeterden aanzienlijk haar verdediging tegen luchtaanvallen, wat cruciaal bleek te zijn tijdens de gevechten in de Stille Oceaan.

De toegenomen spanningen en aanloop naar oorlog

Kort voor het uitbreken van de oorlog in de Stille Oceaan, werd de Houston verplaatst naar de Filipijnen en werd het vlaggenschip van admiraal Thomas C. Hart, de commandant van de Aziatische Vloot. De inzet van de Houston in de regio was een strategische zet om een Amerikaanse maritieme aanwezigheid in Zuidoost-Azië te behouden als reactie op de Japanse expansie.

In de aanloop naar de aanval op Pearl Harbor in december 1941, werd de Houston verder versterkt met vier quad-mount 1.1″/75 kaliber luchtafweerkanonnen, die speciaal naar Cavite Naval Yard in de Filipijnen werden verscheept. Deze versterking was bedoeld om de luchtverdediging van het schip te vergroten te midden van een groeiende dreiging van Japanse luchtaanvallen. Het schip was zich aan het voorbereiden op een oorlog die zich snel in de regio zou ontvouwen.

De Tweede Wereldoorlog: de inzet van de USS Houston

Met het escaleren van het conflict in de Stille Oceaan werd de USS Houston onmiddellijk ingezet voor actieve dienst. Na de aanval op Pearl Harbor op 7 december 1941, vertrok de Houston van Panay Island samen met andere vlooteenheden richting Darwin, Australië. Bij aankomst daar op 28 december 1941, via Balikpapan en Surabaya, werd ze een cruciaal onderdeel van de American-British-Dutch-Australian (ABDA) naval force die verantwoordelijk was voor de verdediging van Zuidoost-Azië tegen de Japanse opmars.

USS Houston (CA-30) niet gebruikt als vlaggeschip

In de aanloop naar de Slag in de Javazee op 27 februari 1942 werd de geallieerde vloot onder bevel geplaatst van schout-bij-nacht Karel Doorman van de Koninklijke Marine. Voor deze operatie koos Doorman het Nederlandse vlaggenschip Hr.Ms. De Ruyter, een lichte kruiser. Deze keuze is historisch opvallend, aangezien USS Houston (CA-30) specifiek was ingericht, getraind en operationeel ervaren als vlaggenschip.

Houston beschikte over uitgebreide stafaccommodaties, kaartenkamers, radiofaciliteiten en planningsruimtes voor vlootcoördinatie. Daarnaast had het schip jarenlange ervaring als commando-eenheid, zowel tijdens haar inzet in de Asiatic Fleet als tijdens grootschalige vlootoefeningen in het interbellum. De bemanning was vertrouwd met complexe commandotaken en internationale samenwerking op zee.

Het gebruik van Hr.Ms. De Ruyter als tactisch vlaggenschip betekende dat de geallieerde bevelsvoering plaatsvond vanaf een schip dat niet was uitgerust en niet was getraind voor uitgebreide commandofuncties. Het schip beschikte niet over geschikte stafaccommodatie, had slechts één radio-installatie als verbindingsmiddel, en ontbeerde plannings- en kaartkamers voor de coördinatie van grote vlootoperaties. In 1942 voldeed De Ruyter daarmee niet aan de internationale eisen voor een vlaggenschip in een grootschalige gecombineerde vlootactie.

Slag in de Straat van Makassar

Op 4 februari 1942 speelde de Houston een prominente rol in de Slag in de Straat van Makassar (ook bekend als de Slag in de Bali-zee). Tijdens deze slag schoten de kanonniers van de Houston vier Japanse vliegtuigen neer, ondanks dat het schip zelf werd getroffen, wat de nummer drie toren uitschakelde. Dit gevecht onder leiding van admiraal Karel Doorman van de Koninklijke Nederlandse Marine was bedoeld om de Japanse troepen bij Balikpapan te onderscheppen, maar het geallieerde offensief moest worden afgeblazen na zware verliezen.

De Slag in de Straat van Makassar was een teken van de taaiheid van de Houston’s bemanning en hun vermogen om te blijven vechten, zelfs na beschadiging. De Houston werd vervolgens naar Tjilatjap gestuurd voor reparaties en vervolgens naar Darwin, Australië, om een konvooi te escorteren dat troepen vervoerde om de verdediging van Timor te versterken.

Convoy beveiliging en verdere gevechten

Op 15 februari 1942 vertrok de Houston, samen met de torpedobootjager USS Peary en de Australische sloepen HMAS Warrego en HMAS Swan, vanuit Darwin om een konvooi naar Koepang op Timor te escorteren. De konvooi-escortemissie werd bemoeilijkt door meerdere Japanse luchtaanvallen. Tijdens een van deze aanvallen op 16 februari schoot de Houston een barrage van luchtafweervuur af die meerdere Japanse vliegtuigen neerhaalde. Dit was een indrukwekkende prestatie die het vermogen van de Houston onderstreepte om zich te verdedigen tegen luchtaanvallen, zelfs in moeilijke omstandigheden.

Vanwege zorgen over een naderende Japanse invasie en de mogelijke aanwezigheid van Japanse vliegdekschepen, werd het konvooi uiteindelijk teruggeroepen naar Darwin, dat het op 18 februari bereikte. De Houston en de Peary vertrokken later die dag om zich weer bij de strijdkrachten bij Tjilatjap te voegen, waarbij de Peary echter terugkeerde naar Darwin om brandstof te halen. Hierdoor ontsnapte de Houston ternauwernood aan de Japanse aanval op Darwin op 19 februari, waarbij meerdere schepen werden gezonken.

De slag in de Javazee

De USS Houston speelde een belangrijke rol in de Slag in de Javazee, een cruciale confrontatie tussen geallieerde en Japanse strijdkrachten in de aanloop naar de bezetting van Nederlands-Indië door Japan. Op 26 februari 1942, onder het bevel van admiraal Karel Doorman van de Koninklijke Nederlandse Marine, vertrokken de Houston, de Australische kruiser HMAS Perth, de Nederlandse kruisers Hr. Ms. De Ruyter en Hr. Ms. Java, de Britse kruiser HMS Exeter, en tien torpedobootjagers van verschillende naties om de Japanse invasievloot te onderscheppen. De Japanse vloot werd geleid door admiraal Takeo Takagi en bestond uit vier kruisers en dertien torpedobootjagers.

Eerste confrontatie en torpedo-aanvallen

De eerste fase van de Slag in de Javazee begon in de late namiddag van 27 februari 1942. Japanse torpedobootjagers legden een rookgordijn aan terwijl de kruisers van beide vloten het vuur openden. Na een onsuccesvolle eerste torpedoaanval door de Japanners, lanceerden de Japanse lichte kruisers en torpedobootjagers een tweede aanval die resulteerde in het tot zinken brengen van de Nederlandse torpedobootjager Hr. Ms. Kortenaer. De HMS Exeter en de torpedobootjager HMS Electra werden ook getroffen door vijandelijk vuur, waarbij de Electra kort daarna zonk.

Admiraal Doorman, die vastbesloten was de Japanse invasie te stoppen, leidde de geallieerde vloot zuidwaarts in een poging de Japanse hoofdmacht te vermijden en zich op de transportvloot te richten. Na het ontwijken van een nieuwe Japanse torpedoaanval langs de kust van Java, werd de geallieerde vloot echter geconfronteerd met een groeiend aantal Japanse schepen. De situatie werd steeds hachelijker naarmate de avond vorderde.

Het zinken van De Ruyter en Java

De laatste poging van de geallieerde schepen om de Japanse invasie te stoppen, vond plaats rond 23:00 uur op dezelfde dag. De resterende kruisers, onder leiding van admiraal Doorman, ontmoetten opnieuw de Japanse oppervlaktegroep. Beide vloten voeren parallel en openden het vuur, waarbij de Japanners een grootschalige torpedoaanval lanceerden. De Hr. Ms. De Ruyter en de Hr. Ms. Java werden geraakt door een salvo van twaalf torpedo’s, wat leidde tot hun vernietiging.

Voordat de De Ruyter zonk, gaf admiraal Doorman de opdracht aan de USS Houston en de HMAS Perth om zich terug te trekken naar Tanjong Priok. Het verlies van deze twee kruisers markeerde het einde van de georganiseerde geallieerde tegenstand in de Slag in de Javazee, een strijd die duurde tot in de vroege uren van 28 februari 1942. De overgebleven geallieerde schepen kregen de opdracht terug te keren naar Surabaya en Tanjong Priok.

De slag in de Straat van Soenda

De USS Houston en HMAS Perth bereikten Tanjong Priok op 28 februari. Ondanks hun inspanningen om te bevoorraden, waren er ernstige tekorten aan brandstof en munitie. De schepen kregen het bevel om door te varen naar Tjilatjap, een haven aan de zuidkust van Java, maar vertrokken zonder de Nederlandse torpedobootjager Hr. Ms. Evertsen, die vertraagd werd.

De geallieerde bevelhebbers waren ervan overtuigd dat de Straat van Soenda vrij was van vijandelijke schepen, volgens de meest recente inlichtingenrapporten. Echter, een grote Japanse strijdmacht had zich verzameld in de baai van Bantam. Toen de Houston en Perth op 28 februari rond 23:06 uur nabij St. Nicholas Point aankwamen, werd een onbekend schip opgemerkt dat snel werd geïdentificeerd als een Japanse torpedobootjager. De Perth opende het vuur, maar binnen enkele minuten werden beide schepen omsingeld door een aanzienlijk aantal Japanse oorlogsschepen.

Laatste gevecht en het zinken van de Houston

Tijdens de confrontatie in de Straat van Soenda wisten de Houston en Perth de eerste negen torpedo’s te ontwijken die door de Japanse torpedobootjager Fubuki werden gelanceerd. Hoewel de geallieerde schepen wanhopig probeerden door te breken, werden ze geblokkeerd door een Japans eskader van torpedobootjagers en de zware kruisers Mogami en Mikuma. Om middernacht probeerde de Perth door de Japanse linies te breken, maar werd getroffen door vier torpedo’s en werd onderworpen aan hevig vijandelijk vuur, wat uiteindelijk leidde tot haar zinken om 00:25 uur op 1 maart 1942.

Ondertussen bleef de USS Houston terugvechten, ondanks een tekort aan munitie in de voorste torens. De bemanning slaagde erin om granaten van de uitgeschakelde toren drie naar de voorste torens te verplaatsen. De Houston werd kort na middernacht door een torpedo getroffen, wat haar snelheid deed afnemen. Ondanks deze tegenslag, slaagden de kanonniers van de Houston erin om verschillende treffers te scoren op drie verschillende Japanse torpedobootjagers en een mijnenveger tot zinken te brengen.

Het einde kwam snel toen de Houston kort daarna werd getroffen door drie extra torpedo’s. Om 00:30 uur werd kapitein te zee Albert Rooks gedood door een ontploffende granaat. Met het schip stilgevallen, sloten Japanse torpedobootjagers zich aan en begonnen met machinegeweren op de bemanning en de overlevenden in het water te schieten. Enkele minuten later kapseisde de Houston en zonk. Van de 1.061 bemanningsleden overleefden er slechts 368, waaronder 24 van de 74 mariniers, die vervolgens werden gevangengenomen door de Japanners en opgesloten in krijgsgevangenenkampen. Een aanzienlijk aantal van deze gevangenen stierf aan de ontberingen en mishandelingen in de kampen.

Na de oorlog

Na het zinken van de USS Houston op 1 maart 1942 bleef het lange tijd onduidelijk wat er precies met het schip en de bemanning was gebeurd. Pas na de bevrijding van de overlevenden uit Japanse krijgsgevangenenkampen in 1945 werd de volledige toedracht bekend. Tijdens hun gevangenschap werden veel bemanningsleden gedwongen te werken aan onder andere de Birma-spoorlijn, waar velen onder zware omstandigheden omkwamen.

In de stad Houston, Texas, werd op 30 mei 1942 een ceremonie gehouden waarbij duizend nieuwe rekruten voor de Amerikaanse marine, bekend als de “Houston Volunteers”, werden beëdigd ter nagedachtenis aan het schip en haar bemanning. Op 12 oktober 1942 werd de lichte kruiser USS Vicksburg (CL-81) hernoemd tot USS Houston ter ere van de verloren kruiser.

In de jaren na de oorlog zijn er meerdere monumenten opgericht, waaronder gedenkplaten in Melbourne en Fremantle in Australië. De scheepsbel van de Houston werd in 1973 geborgen en wordt tegenwoordig tentoongesteld in Houston, Texas. Het wrak van de Houston ligt in de Javazee, dicht bij dat van de HMAS Perth, en is in de jaren 2010 onderzocht door duikexpedities van de Amerikaanse en Indonesische marine. Hierbij werd vastgesteld dat delen van het wrak door illegale berging zijn verwijderd.

Conclusie

De USS Houston (CA-30) vervulde in het interbellum en de eerste oorlogsmaanden in de Stille Oceaan een belangrijke rol als vlaggenschip en operationele eenheid binnen de Amerikaanse marine. Het schip was technisch betrouwbaar, maar beschikte niet over moderne elektronische detectie- en coördinatiesystemen zoals radar, sonar of een Combat Information Center (CIC), die vanaf 1943 als standaard werden beschouwd op moderne oorlogsschepen. Hierdoor was de Houston in 1942 technologisch achtergesteld, ondanks uitbreidingen in haar luchtafweer.

De inzet in de Slag in de Javazee en de Slag in de Straat van Soenda illustreert de tactische waarde van het schip binnen de geallieerde vloot, maar ook de beperkingen waarmee de bemanning te maken had. De herinnering aan de Houston wordt in stand gehouden door herdenkingen, monumenten en maritieme onderzoeken, waarmee het schip een blijvende plaats behoudt in de maritieme geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog.

Bronnen en meer informatie

1.  Afbeelding 1: The U.S. Navy heavy cruiser USS Houston (CA-30) underway before the Second World War. Public Domain Wiki Commens
2. Afbeelding 2: U.S. Navy, Public domain, via Wikimedia Commons
3. Afbeelding 3: U.S. Navy, at  Tjilatjap Public domain, via Wikimedia Commons
4.  Bastock, John (1975). Australia’s Ships of War. Cremorne, New South Wales: Angus and Robertson. ISBN 0-207-12927-4.
5. Cassells, Vic (2000). The Capital Ships: Their Battles and Their Badges. East Roseville, New South Wales: Simon & Schuster. ISBN 0-7318-0941-6.
6. Fahey, James C. (1941). The Ships and Aircraft of the U.S. Fleet, Two-Ocean Fleet Edition. Ships and Aircraft. ISBN 978-0-87021-276-5.
7. Grose, Peter (2009). An Awkward Truth: The Bombing of Darwin, February 1942. Crows Nest, NSW: Allen & Unwin. ISBN 978-1-74175-643-2.
8. Hornfischer, James D. (2006). Ship of Ghosts: The Story of the USS Houston, FDR’s Legendary Lost Cruiser, and the Epic Saga of Her Survivors. New York: Bantam Books. ISBN 978-0-553-80390-7.
9. Miller, John Grider (1985). The Battle to Save the Houston: October 1944 to March 1945. Annapolis, Maryland: U.S. Naval Institute Press. ISBN 978-0-87021-276-5.
10. Schultz, Duane P. (1985). The Last Battle Station: The Story of the USS Houston. New York: St. Martin’s Press. ISBN 978-0-312-46973-3.
11. Weinberg, Gerhard (2005). A World At Arms. Cambridge University Press. ISBN 0-521-61826-6.
12. Winslow, Walter G. (1974). The Ghost of the Java Coast, Saga of the USS Houston. Satellite Beach, Florida: Coral Reef Publications. ISBN 978-0-914042-00-6.

13. Naval History and Heritage Command (n.d.). Houston II (CA-30). In: Dictionary of American Naval Fighting Ships. U.S. Navy Department.

14. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946