Lydia Gottschewski en BDM 1933 Duitsland

Lydia Gottschewski, later Lydia Ganzer-Gottschewski, was een Duitse lerares, publiciste en nationaalsocialistische functionaris. Zij werd in 1933 kortstondig Bundesführerin van de Bund Deutscher Mädel en leidde daarna de NS-Frauenschaft. Haar loopbaan laat zien hoe vrouwelijke partijfunctionarissen binnen de NSDAP werden ingezet bij scholing, organisatie en gelijkschakeling van jeugd- en vrouwenverbanden.

Vroege leven en opleiding

Afkomst en naamvarianten

Lydia Gottschewski werd geboren op 8 juli 1906 in Nickelswalde bij Danzig en overleed in 1989. Haar naam komt in meerdere vormen voor, waaronder Lydia Gottschewsky, Lydia Ganzer-Gottschewski, Lydia Ganzer-Gottschewsky en Lydia Ganzer. Die varianten hangen samen met spelling, huwelijk en latere publicaties. Haar activiteiten vóór en na 1935 werden daardoor onder verschillende namen vermeld.

De plaats Nickelswalde lag in de omgeving van Danzig, een gebied dat in Duitse biografieën vaak met regionale aanduidingen wordt beschreven. Haar geboortejaar plaatst haar in een generatie die de Eerste Wereldoorlog als kind meemaakte en het politieke interbellum als jongvolwassene betrad. Over haar familieachtergrond zijn in de beschikbare biografische gegevens geen afzonderlijke functies of loopbanen vermeld. De bekende informatie richt zich vooral op onderwijs, partijorganisatie en publicaties.

Jeugdbeweging en studie

In haar jeugd was Gottschewski lid van de Wandervogel, een Duitse jeugdbeweging die vóór en na de Eerste Wereldoorlog invloed had op delen van de burgerlijke jeugd. Daarna studeerde zij filologie in München, Danzig, Greifswald en Kiel. Deze opleiding sloot aan bij een loopbaan in onderwijs en taal. Na haar studie werd zij Studienreferendarin, een lerares in opleiding, en vervolgens lerares aan een particuliere school.

De Wandervogel was gericht op groepsvorming, jeugdleven, reizen en culturele vorming. Voor Gottschewski vormde dit een vroege omgeving waarin organisatie en gemeenschapsdenken een plaats hadden. Haar latere werk in de BDM en de NS-Frauenschaft kreeg een andere politieke inhoud, maar de overgang van jeugdbeweging naar partijgebonden jeugdorganisatie past binnen bredere ontwikkelingen in het Duitsland van het interbellum. Daarbij werd jeugd steeds vaker gezien als terrein voor politieke vorming.

Haar vorming als filologe en lerares maakte scholing tot een terugkerend onderdeel van haar latere werk. Binnen nationaalsocialistische organisaties hield zij zich niet alleen bezig met bestuurlijke taken, maar ook met opleiding, ideologische vorming en organisatie van meisjes en vrouwen. Daardoor lag haar werkterrein vooral bij taal, onderwijs, voorlichting en kaderopbouw. Zij was geen militair, maar functioneerde binnen politieke en maatschappelijke organisaties van de NSDAP.

Interbellum: NSDAP, BDM en NS-Frauenschaft

Aansluiting bij de NSDAP

Tijdens haar studie sloot Gottschewski zich op 1 februari 1929 aan bij de NSDAP. Haar lidmaatschapsnummer was 112.368. Zij werd daarna actief in de Arbeitsgemeinschaft Nationalsozialistischer Studentinnen, de organisatie voor nationaalsocialistische studentes. In die kring trad zij op als referent en droeg zij bij aan scholing en organisatie. Ook binnen de Bund Deutscher Mädel, de meisjesorganisatie die later binnen de Hitlerjugend werd geplaatst, kreeg zij een actieve rol.

Gottschewski richtte voor de BDM meerdere lokale groepen op. Vanaf januari 1932 werkte zij als BDM-Schulungsleiterin in München. Die functie was gericht op de inhoudelijke vorming van leden en kaderleden. De combinatie van partijactivisme, onderwijsachtergrond en organisatiewerk maakte haar geschikt voor functies waarin politieke instructie en jeugdorganisatie samenkwamen. In deze periode werd de BDM steeds sterker verbonden met de machtsopbouw van de NSDAP.

De Arbeitsgemeinschaft Nationalsozialistischer Studentinnen gaf nationaalsocialistische studentes een plaats binnen het universitaire partijmilieu. Een referent had daar een taak in spreken, uitleggen en politiek vormen. Voor Gottschewski sloot dit aan bij haar opleiding en onderwijspraktijk. Haar werk onder studentes en BDM-leden liet dezelfde organisatorische lijn zien: scholing werd gebruikt om leden te binden aan de partij en om nieuw kader op te bouwen.

Leiding binnen de Bund Deutscher Mädel

In januari 1933 werd Gottschewski, na het afzetten van Elisabeth Greiff-Walden, waarnemend leidster van BDM-afdeling IX binnen de Reichsjugendführung van de Hitlerjugend. Kort daarna, in februari 1933, stelde Baldur von Schirach haar aan als Bundesführerin van de BDM. Daarmee kreeg zij tijdelijk de leiding over de landelijke meisjesorganisatie binnen de nationaalsocialistische jeugdstructuur. Haar ambtstermijn duurde tot juni 1933.

De BDM had in deze fase een dubbele functie. De organisatie moest meisjes binden aan de nationaalsocialistische beweging en tegelijk vorm geven aan opvattingen over discipline, gemeenschap, lichamelijke oefening en vrouwelijkheid. Gottschewski werkte in een periode waarin de grenzen tussen partij, jeugdbeweging en staat snel veranderden. Haar korte leiding viel samen met de overgang van partijorganisatie naar een stelsel dat jeugd en opvoeding sterker onder centraal gezag bracht.

De term Bundesführerin duidde op een landelijke leidinggevende functie, maar haar positie was niet langdurig. De eerste maanden van 1933 waren binnen de NSDAP een periode van snelle benoemingen, verschuivingen en machtsafbakening. Daardoor konden functies in jeugd- en vrouwenorganisaties kort na elkaar veranderen. Gottschewski kreeg hierdoor in korte tijd verschillende taken, zonder dat haar leiding over de BDM uitgroeide tot een langdurige bestuursperiode.

Leiding van de NS-Frauenschaft

Op 26 april 1933 benoemde Robert Ley haar tot opvolgster van Elsbeth Zander als leidster van de NS-Frauenschaft. Zander was kort daarvoor uit die functie verwijderd. Gottschewski kreeg daardoor een taak in de organisatie van nationaalsocialistische vrouwen. Zij moest bijdragen aan de afstemming tussen de NS-Frauenschaft en de Hitlerjugend, vooral rond de invloed op de BDM. Daarnaast moest zij meewerken aan de gelijkschakeling van vrouwenorganisaties.

Gelijkschakeling betekende dat bestaande verenigingen, organisaties en bestuurlijke structuren onder nationaalsocialistische controle werden gebracht of hun zelfstandigheid verloren. Voor vrouwenorganisaties betekende dit dat politieke, sociale en culturele activiteiten in het partijmodel moesten passen. Gottschewski stond daarmee niet alleen voor een interne bestuurstaak, maar ook voor de uitvoering van partijbeleid tegenover organisaties die hun eigen geschiedenis en ledenstructuur hadden.

Haar koers leidde binnen de partij tot kritiek. De NS-Frauenschaft, de Hitlerjugend en andere partijinstanties hadden overlappende belangen bij scholing en invloed op meisjes en vrouwen. Binnen dat spanningsveld ontstond ook de Reichsarbeitsgemeinschaft deutscher Frauenverbände, verbonden met Wilhelm Frick. Op 13 september 1933 werd Gottschewski vervangen door Gottfried Krummacher. Haar poging om via een partijgerecht tegen haar ontslag op te treden bleef zonder resultaat.

Functies na haar ontslag

Na haar vertrek uit de hoogste functies bleef Gottschewski actief binnen de nationaalsocialistische organisaties. Vanaf oktober 1933 werd zij hoofd van de afdeling Schulung van de NS-Frauenschaft in München. Daarna werkte zij bij de persafdeling van de Nationalsozialistische Volkswohlfahrt, de partijorganisatie voor sociale zorg. Ook werd zij hoofd van de cultuurafdeling van de NS-Frauenschaft. Haar werk verschoof daardoor van centrale leiding naar scholing, pers en cultuur.

Deze functies pasten bij haar achtergrond als lerares en publiciste. Schulung, pers en cultuur waren terreinen waarop politieke inhoud werd vertaald naar toespraken, teksten, bijeenkomsten en interne vorming. Binnen de NS-Frauenschaft betekende dit dat leden niet alleen administratief werden georganiseerd, maar ook inhoudelijk werden gestuurd. Gottschewski bleef daardoor actief in het apparaat, hoewel zij niet terugkeerde naar de landelijke leiding die zij in 1933 kort had gehad.

In deze jaren publiceerde zij ook over de positie van vrouwen in de nationaalsocialistische staat. In 1934 verscheen Männerbund und Frauenfrage. Die Frau im neuen Staat. In 1939 volgde Das deutsche Frauenantlitz. Beide titels tonen de verbinding tussen haar politieke rol en haar publicistische werk. De inhoud stond binnen het kader van nationaalsocialistische opvattingen over geslacht, staat, opvoeding en maatschappelijke taakverdeling.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Voor Lydia Gottschewski is geen militaire deelname aan de Tweede Wereldoorlog bekend. Zij bekleedde in de oorlogsjaren geen militaire rang en er is geen functie als bevelhebber, frontmedewerker of lid van een krijgsmacht vermeld. Haar betrokkenheid bleef verbonden met eerdere partijfuncties, publicaties en haar plaats binnen het nationaalsocialistische netwerk. Daarmee verschilt haar positie van personen die rechtstreeks aan gevechtshandelingen deelnamen.

In mei 1935 trouwde Gottschewski met de historicus Karl Richard Ganzer. Na dit huwelijk beëindigde zij haar werk in de vrouwenleiding, maar zij bleef publicistisch actief. Het echtpaar kreeg vier kinderen. Karl Richard Ganzer sneuvelde in oktober 1943 in Rusland. Tot 1945 woonde Lydia Ganzer-Gottschewski met haar gezin in Oostenrijk. Deze gegevens plaatsen haar tijdens de oorlog vooral in een burgerlijke en familiale context.

Haar publicatie Das deutsche Frauenantlitz verscheen in 1939, het jaar waarin de Tweede Wereldoorlog begon. De titel hoort bij haar eerdere ideologische en publicistische werk en niet bij een militair verslag. Na de oorlog werden zowel dit boek als Männerbund und Frauenfrage in de Sovjetbezettingszone op lijsten geplaatst van literatuur die uit bibliotheken en instellingen moest worden verwijderd. Dat geeft aan hoe haar geschriften na 1945 werden beoordeeld binnen het kader van denazificatie en zuivering van drukwerk.

De oorlogsjaren vormden voor haar geen nieuwe fase van bestuurlijke opkomst. Anders dan in 1933 is er voor de periode 1939–1945 geen vergelijkbare leidinggevende functie in de BDM of NS-Frauenschaft vermeld. Haar naam blijft voor die jaren vooral verbonden met eerdere publicaties, haar huwelijk met Karl Richard Ganzer en het verblijf van haar gezin in Oostenrijk. De beschikbare levensgegevens leggen daardoor de nadruk op 1933 en op de naoorlogse beoordeling.

Na de oorlog

Na 1945 woonde Lydia Ganzer-Gottschewski eerst in München. In 1953 verhuisde het gezin naar Heiligenhaus en in 1961 naar Münster. Deze verhuizingen plaatsen haar latere leven in West-Duitsland en de Bondsrepubliek Duitsland. Over publieke functies na de oorlog zijn minder gegevens beschikbaar dan over haar activiteiten in 1933. Wel bleef zij onder de naam Lydia Ganzer in publicistische en culturele contexten aanwezig.

In haar denazificatieprocedure werd zij aanvankelijk ingedeeld als Minderbelastete. Dat betekende dat zij meer dan alleen meeloper werd geacht, maar niet tot de zwaarste categorieën behoorde. In een vervolgprocedure in 1949 werd deze indeling afgezwakt tot Mitläuferin. Die verandering paste binnen de bredere naoorlogse praktijk waarin persoonlijke dossiers, getuigenissen en politieke omstandigheden invloed hadden op de juridische en bestuurlijke beoordeling van voormalige partijleden.

De categorie Mitläuferin betekende geen volledige vrijspraak. Zij gaf aan dat iemand in het nationaalsocialistische systeem had meegelopen of eraan had deelgenomen zonder in de zwaarste groep van verantwoordelijken te vallen. Bij Gottschewski werd zo haar vroegere partijactiviteit lichter beoordeeld dan in de eerste indeling. Toch bleef haar biografie verbonden met de BDM, de NS-Frauenschaft en de organisatorische fase van 1933.

Als Lydia Ganzer behoorde zij later tot de Naumann-Kreis, een netwerk rond voormalige nationaalsocialistische functionarissen in de vroege Bondsrepubliek. In de jaren vijftig schreef zij voor de Ostpreußen-Warte en het Ostpreußenblatt. Ook hield zij dichterlezingen. Deze activiteiten tonen dat zij na 1945 niet meer dezelfde organisatorische positie had als in 1933, maar wel zichtbaar bleef binnen kringen die verbonden waren met Oost-Pruisische publicaties en naoorlogse politiek.

De naoorlogse beoordeling van haar loopbaan hangt vooral samen met haar functies in het jaar 1933. Zij was maar kort landelijke leidster van de BDM en NS-Frauenschaft, maar die periode viel in het begin van de nationaalsocialistische machtsovername. Daardoor waren haar functies verbonden met scholing, organisatievorming en gelijkschakeling. Haar latere leven verliep minder publiek, maar haar naam bleef in historische beschrijvingen gekoppeld aan vrouwenorganisaties binnen de NSDAP.

Conclusie

Lydia Gottschewski was een Duitse lerares, publiciste en nationaalsocialistische functionaris die vooral in 1933 bestuurlijke functies had binnen de BDM en de NS-Frauenschaft. Haar loopbaan begon in onderwijs en jeugdbeweging, verschoof daarna naar partijorganisatie en scholing, en eindigde na haar huwelijk in een minder openbare rol. Zij had geen militaire rang en geen bekende gevechtsrol in de Tweede Wereldoorlog. Haar historische plaats hangt vooral samen met haar korte, maar goed gedocumenteerde betrokkenheid bij de organisatie van meisjes- en vrouwenverbanden binnen de NSDAP.

Na 1945 werd haar verleden beoordeeld in de denazificatieprocedure, waarbij zij uiteindelijk als Mitläuferin werd ingedeeld. Haar publicaties uit de jaren dertig werden in de Sovjetbezettingszone uit het toegestane bibliotheekbezit verwijderd. In de Bondsrepubliek trad zij later op onder de naam Lydia Ganzer. Haar levensloop vraagt daarom aandacht voor naamvarianten, partijfuncties, publicaties en de naoorlogse verwerking van haar nationaalsocialistische verleden.

Bronnen en meer informatie

1. Buddrus, Michael (2003). Totale Erziehung für den totalen Krieg. Hitlerjugend und nationalsozialistische Jugendpolitik. München: K.G. Saur. ISBN 978-3-598-11615-5.
2. Kompisch, Kathrin (2008). Täterinnen: Frauen im Nationalsozialismus. Köln, Weimar en Wenen: Böhlau Verlag. ISBN 978-3-412-20188-3.
3. Mück, Wolfgang (2016). NS-Hochburg in Mittelfranken: Das völkische Erwachen in Neustadt an der Aisch 1922–1933. Neustadt an der Aisch: Verlag Philipp Schmidt. ISBN 978-3-87707-990-4.
4. Wagner, Leonie (1996). Nationalsozialistische Frauenansichten: Vorstellungen von Weiblichkeit und Politik führender Frauen im Nationalsozialismus. Frankfurt am Main: dipa-Verlag. ISBN 978-3-7638-0368-2.
5. Becker, Stephanie; Studt, Christoph (2012). Und sie werden nicht mehr frei sein ihr ganzes Leben: Funktion und Stellenwert der NSDAP, ihrer Gliederungen und angeschlossenen Verbände im Dritten Reich. Berlin: LIT Verlag. ISBN 978-3-643-11892-9.
6. Kraushaar, Wolfgang (1996). Die Protest-Chronik 1949–1959: Eine illustrierte Geschichte von Bewegung, Widerstand und Utopie. Hamburg: Rogner & Bernhard. ISBN 978-3-8077-0350-3.
7. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946