De Mikuma was een Japanse zware kruiser van de Mogami-klasse. Het schip werd ontworpen onder verdragsbeperkingen, eerst voltooid met 155 mm-geschut, later herbewapend met 203 mm-kanonnen, en ging op 6 juni 1942 verloren bij Midway. Haar loopbaan laat zien hoe snelheid, torpedobewapening en beperkte geïntegreerde sensorvoering samenkwamen in de Japanse zeestrijdkrachten.
Ontwerp en constructie
De Mikuma werd gebouwd op de Mitsubishi-werf in Nagasaki. De naam verwees naar de Mikuma-rivier in de prefectuur Ōita. De kiel werd gelegd op 24 december 1931, de tewaterlating volgde op 31 mei 1934 en de indienststelling op 29 augustus 1935. Zij maakte deel uit van een klasse die binnen het verdragsstelsel van Washington en Londen werd ontworpen. Formeel gold zij eerst als lichte kruiser, maar de romp en de indeling waren vanaf het begin berekend op latere plaatsing van 203 mm-geschut.
Het ontwerp was technisch ambitieus. De romp was ongeveer 200 meter lang, ruim 20 meter breed en kreeg Kampon-ketels en turbines op vier schroefassen, goed voor een praktische topsnelheid van ongeveer 35 knopen. Om gewicht te besparen werden elektrisch lassen en lichtmetaal toegepast. Dat leverde snelheid op, maar ook stabiliteits- en sterkteproblemen. De opgegeven verdragsverplaatsing bleef laag op papier, terwijl de werkelijke waterverplaatsing hoger lag en na versterkingen verder steeg. Zo veranderde Mikuma van een strak verdragsontwerp in een zwaardere, beter bruikbare kruiser.
Bewapening
Bij oplevering voerde Mikuma vijftien 155 mm-kanonnen in vijf drievoudige torens. Daarmee bleef zij formeel binnen de categorie lichte kruiser. Voor secundaire verdediging kreeg het schip acht 127 mm Type 89-kanonnen in vier tweelingopstellingen. Voor verkenning kon het schip doorgaans drie watervliegtuigen meenemen. De torpedobewapening was zwaar: vier drievoudige 610 mm-lanceerders met herlaadtorpedo’s voor de Type 93. Die combinatie gaf de kruiser een groot bereik in nachtgevechten, maar verhoogde ook het risico op zware secundaire explosies bij brand of bomtreffers.
Na de verbouwing tot zware kruiser werden de 155 mm-torens vervangen door vijf tweelingtorens met 203 mm-kanonnen. Het aantal lopen daalde daardoor van vijftien naar tien, maar het schip kreeg wel zwaardere slagkracht tegen andere kruisers. De lichte luchtafweer bleef in 1942 beperkt. Zij bestond uit een kleine batterij 25 mm Type 96-kanonnen, aangevuld met 13,2 mm-machinegeweren. Juist op dat punt sloot Mikuma minder goed aan op de eisen van de luchtoorlog die zich in 1942 versnelde.
Bepantsering
De bepantsering van Mikuma was een compromis tussen bescherming, snelheid en verdragsgewicht. Langs de vitale delen van de romp liep een gepantserde gordel rond machinekamers en munitieruimten, terwijl het dek en de commandoposten lichter beschermd waren. Tegen granaatvuur op grotere afstand bood dat een redelijke basis, maar de bescherming was niet berekend op herhaalde luchtbomaanvallen of op grote interne explosies. De combinatie van torpedo’s aan dek, brandbare materialen en een niet volledig afgesloten bovenbouw maakte de kruiser daarom kwetsbaar zodra branden buiten de pantsergordel ontstonden.
Sensoren en dataverwerking
Mikuma ging in juni 1942 verloren voordat de Japanse zware kruisers op grotere schaal met radar werden uitgerust. Voor haar verlies is daarom geen operationele radarinstallatie op het schip gedocumenteerd. Ook een actieve sonarinstallatie wordt in de standaardoverzichten van de klasse niet vermeld. De kruiser was aangewezen op optische waarneming, uitkijkposten, signaalmiddelen en traditionele vuurleiding met rangefinders en directors. Voor artillerie bij zichtcontact werkte dat redelijk, maar air-search en surface-search met radar ontbraken.
De dataverwerking bleef verdeeld over brug, artilleriecentrale, torpedoposten en afzonderlijke waarnemers. De Japanse marine beschikte niet over een Combat Information Center waarin radar-, sonar- en koersinformatie in één tactisch beeld samenkwamen. Daardoor hing snelle besluitvorming sterk af van ervaring en interne communicatie. Tegenstanders die vanaf 1942 radar en gecentraliseerde informatieverwerking gebruikten, kregen hierdoor een groeiend voordeel. Vanuit de maatstaf van 1943 was een schip in deze configuratie technisch verouderd.
Modificaties
De eerste grote wijzigingen aan Mikuma volgden al kort na de indienststelling. Net als haar zusterschippen werd zij aangepast nadat binnen de Japanse marine stabiliteitsproblemen aan het licht waren gekomen. De romp werd versterkt, de opbouw deels herzien en torpedobulges werden aangebracht om de stabiliteit en onderwaterbescherming te verbeteren. Daardoor nam het gewicht toe en daalde de theoretische topsnelheid enigszins, maar het schip werd bruikbaarder voor open zee.
De tweede grote wijziging vond plaats in 1939 en 1940, toen Mikuma werd omgebouwd van lichte naar zware kruiser. De 155 mm-torens maakten plaats voor 203 mm-geschut, precies zoals bij het ontwerp al was voorzien. Tijdens de oorlog zelf bleef het aantal veranderingen beperkt, vooral omdat Mikuma al in juni 1942 verloren ging. De latere Japanse aanpassingen, zoals extra radarsets en een sterkere lichte luchtafweer, bereikten dit schip daardoor niet meer.
Status schip tijdens de oorlog
Bij het uitbreken van de oorlog was Mikuma een snelle zware kruiser met sterke torpedo- en artilleriebewapening. Toch bleef zij in technisch opzicht een product van compromissen uit de jaren dertig. De romp was versterkt, maar het ontbreken van radar en de beperkte lichte luchtafweer verzwakten haar in een oorlog die steeds meer door luchtmacht en informatievoorsprong werd bepaald. Daarmee was zij in 1942 nog inzetbaar, maar niet optimaal voorbereid op de richting waarin de zeestrijd zich ontwikkelde.
Het onderhoudsniveau was in de eerste oorlogsmaanden voldoende om een hoog operationeel tempo vol te houden. Mikuma nam zonder lange onderbrekingen deel aan acties in Zuidoost-Azië, rond Java en later in de Indische Oceaan. Na de raid in de Golf van Bengalen keerde zij terug naar Japan voor onderhoud en voorbereiding op de volgende operatie. Voor een diepgaande modernisering was echter geen tijd meer. Daardoor bleef haar oorlogstoestand in wezen die van een vooroorlogs ontwerp dat in 1942 al tegen nieuwe tactische eisen aanliep.
Operationele geschiedenis
Vroege inzet in Zuidoost-Azië
Mikuma werd aan het begin van de oorlog ingedeeld bij Cruiser Division 7, samen met Mogami, Suzuya en Kumano. Deze divisie ondersteunde de Japanse zuidelijke offensieven door landingen te dekken, transportkonvooien af te schermen en geallieerde oppervlaktetroepen op afstand te houden. In december 1941 nam Mikuma deel aan de operaties tegen Malaya en Brits Borneo, waaronder de landingen bij Miri en Kuching. De kruiser opereerde daarbij vooral als onderdeel van een beschermingsmacht voor amfibische en logistieke bewegingen.
Deze eerste inzet sloot aan bij de Japanse marineleer van dat moment. Zware kruisers moesten snel optreden, vijandelijke eenheden onderscheppen en in nachtgevechten met torpedo’s en artillerie de doorslag geven. Mikuma paste goed in dat profiel. Haar hoge snelheid, grote actieradius en zware torpedobewapening maakten haar geschikt voor offensieve operaties over grote afstanden. Tegelijk bleef de inzet sterk afhankelijk van vooraf uitgewerkte plannen, optische verkenning en gespreide commandovoering, wat later tijdens complexere operaties nadelen zou opleveren.
Binnen deze fase opereerde Mikuma doorgaans niet zelfstandig, maar in nauwe samenhang met transportschepen, andere kruisers en torpedobootjagers. Dat vergrootte de slagkracht van de formatie, maar maakte snelle koerswijzigingen en hergroepering ook ingewikkelder. Zolang de tegenstand versnipperd was, werkte deze aanpak goed. Zodra meerdere dreigingen tegelijk optraden, werd het gebrek aan centrale informatieverwerking duidelijker.
Java en de Slag in de Straat van Sunda
In februari 1942 verschoof het operatiegebied naar Nederlands-Indië. Mikuma nam deel aan de Japanse opmars richting Java en Sumatra en bewaakte de westelijke toegangen tot Java. In de nacht van 28 februari op 1 maart 1942 raakte zij betrokken bij de Slag in de Straat van Sunda, waar Japanse eenheden de geallieerde kruisers USS Houston en HMAS Perth onderschepten. Het gevecht vond in het donker plaats, precies onder de omstandigheden waarin Japanse kruisers traditioneel sterk werden geacht.
Mikuma leverde in deze slag vuur met artillerie en torpedo’s als onderdeel van de Japanse overmacht. De twee geallieerde kruisers gingen verloren, terwijl Mikuma beperkt beschadigd raakte en zes doden en elf gewonden telde. Volgens Japanse verslagen werd tijdens het gevecht de elektrische installatie verstoord door scherven en schokken van nabij vuur. Toch verliep het gevecht minder ordelijk dan de uitkomst doet vermoeden. In het nachtelijke vuurcontact werden ook Japanse transportschepen geraakt door eigen torpedo’s, waaronder Ryūjō Maru.
Raid in de Indische Oceaan
Na de gevechten rond Java werd Mikuma ingezet in de Japanse raid in de Golf van Bengalen in april 1942. Samen met andere kruisers en torpedobootjagers moest zij de geallieerde koopvaardij ontregelen en de Britse positie in de regio verder onder druk zetten. Het doel was niet gebiedsverovering, maar verstoring van de logistiek. In dit type operatie kwamen het grote bereik en de snelheid van de Japanse kruiserstrijdkrachten goed tot hun recht.
Tijdens deze actie droeg Mikuma bij aan het tot zinken brengen van meerdere koopvaardijschepen. In de literatuur worden onder meer Dardanus, Ganara en Indora genoemd. Tactisch verzwakte dat de geallieerde aanvoer in de regio, maar strategisch bleef het effect tijdelijk. Kort daarna keerde Mikuma terug naar Kure voor onderhoud en voorbereiding op de volgende grote operatie. Daarmee eindigde haar aandeel in het eerste Japanse offensief, vlak voordat de campagne rond Midway begon.
Midway en de ondergang
In mei 1942 werd Mikuma met Cruiser Division 7 toegewezen aan de operatie tegen Midway. De divisie maakte deel uit van de ondersteuningsmacht rond de geplande invasie. Nadat de Japanse vliegdekschepen op 4 juni zware verliezen hadden geleden, veranderde de situatie snel. Tijdens de terugtocht voerden de kruisers in de nacht van 5 juni een noodmanoeuvre uit na een melding over een Amerikaanse onderzeeboot. Daarbij ramde Mogami haar zusterschip Mikuma, waardoor beide schepen vertraagden en achterbleven.
De volgende dag werden de beschadigde kruisers door Amerikaanse verkenningsvliegtuigen ontdekt. Eerst volgden aanvallen zonder beslissend resultaat, maar later op 6 juni vielen duikbommenwerpers van Enterprise en Hornet aan. Mikuma kreeg meerdere treffers. Brand op en onder het dek leidde vervolgens tot explosies van de torpedo’s aan boord, waardoor het schip verloren ging. Er werd bevel gegeven het schip te verlaten, maar de verliezen waren zwaar. Ongeveer 240 opvarenden werden gered; het merendeel van de bemanning kwam om. Mikuma zonk op 6 juni 1942.
Het verlies had ook een bredere betekenis. De kruiser was niet tot zinken gebracht door een klassiek artillerieduel op zee, maar door herhaalde luchtaanvallen op een beschadigd en vertraagd doel. Daarmee stond haar ondergang model voor de verschuiving in de maritieme oorlogvoering van oppervlakteslag naar luchtoverwicht, verkenning en snelle informatieverwerking. Voor de Japanse marine betekende Midway daarom niet alleen verlies van schepen, maar ook verlies van het operationele initiatief.
Conclusie
Mikuma was een snel en zwaar bewapend oorlogsschip dat voortkwam uit het Japanse verdragsontwerp van de jaren dertig. Na reconstructies werd zij een volwaardige zware kruiser, bruikbaar voor offensieve operaties in Zuidoost-Azië, rond Java en in de Indische Oceaan. Haar inzet paste bij een marineleer waarin nachtgevechten, torpedo’s en optische vuurleiding een grote rol speelden.
De ondergang bij Midway liet echter zien dat snelheid en vuurkracht onvoldoende waren wanneer radar, geïntegreerde luchtwaarschuwing en gecentraliseerde dataverwerking ontbraken. Omdat Mikuma geen Combat Information Center of vergelijkbare commandostructuur had en vóór haar verlies niet met radar was uitgerust, zou zij volgens de militaire maatstaf van 1943 als verouderd hebben gegolden. Daarmee staat zij ook voor de overgang van de klassieke kruiserstrijd naar een oorlog waarin luchtmacht en informatiesturing steeds zwaarder wogen.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Imperial Japanese Navy, Public domain, via Wikimedia Commons
- Brown, David (1990). Warship Losses of World War Two. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 1-55750-914-X.
- Dull, Paul S. (1978). A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-097-1.
- Jentschura, Hansgeorg; Jung, Dieter; Mickel, Peter (1977). Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute. ISBN 0-87021-893-X.
- Lacroix, Eric; Wells, Linton (1997). Japanese Cruisers of the Pacific War. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-311-3.
- Parshall, Jonathan; Tully, Anthony (2005). Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway. Washington, D.C.: Potomac Books. ISBN 1-57488-924-9.
- Whitley, M. J. (1995). Cruisers of World War Two: An International Encyclopedia. London: Cassell. ISBN 1-86019-874-0.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
