Home Schepen Torpedobootjagers HMS Achates: Britse torpedobootjager (1930–1942)

HMS Achates: Britse torpedobootjager (1930–1942)

HMS Achates, A-klasse destroyer, met Hedgehog-installatie ter vervanging van het 'A'-kanon, varend op zee in oorlogstijd
De Britse torpedobootjager HMS Achates, aangepast voor escortetaken met Hedgehog anti-submarine bewapening, tijdens een patrouille op zee

HMS Achates was een torpedobootjager van de A-klasse, gebouwd voor de Royal Navy in de late jaren 1920 en in dienst genomen in 1930. Tijdens haar loopbaan werd het schip ingezet voor uiteenlopende taken, waaronder vlootoperaties, konvooibescherming en anti-onderzeebootpatrouilles in de Middellandse Zee, Atlantische Oceaan en Arctische wateren. In de laatste fase van haar diensttijd fungeerde zij als escortejager tijdens konvooien naar de Sovjet-Unie. HMS Achates werd op 31 december 1942 tot zinken gebracht tijdens de Slag in de Barentszzee.

Ontwerp en constructie

De A-klasse destroyers werden ontwikkeld op basis van de ervaringen uit de Eerste Wereldoorlog en vormden het eerste standaardtype van de Royal Navy in het interbellum. De klasse was gebaseerd op het ontwerp van HMS Amazon, maar met verbeteringen zoals een langere romp en uitgebreidere torpedobewapening. HMS Achates werd besteld op 6 maart 1928 en gebouwd door John Brown & Company te Clydebank. De kiellegging vond plaats op 11 september 1928, gevolgd door de tewaterlating op 4 oktober 1929. Het schip werd op 27 maart 1930 in dienst genomen.

De standaard waterverplaatsing bedroeg 1.350 long tons (1.370 ton), oplopend tot 1.773 long tons (1.801 ton) bij volledige belading. De lengte over alles bedroeg 98,5 meter, met een breedte van 9,83 meter en een diepgang van 3,73 meter. De voortstuwing bestond uit twee Brown-Curtis stoomturbines, elk gekoppeld aan een schroefas, gevoed door drie Admiralty 3-drum ketels. Deze installatie leverde 34.000 asvermogen, goed voor een maximumsnelheid van 35 knopen. Tijdens proefvaarten werd zelfs een snelheid van 35,5 knopen bereikt. Het bereik bedroeg 4.800 zeemijlen bij een kruissnelheid van 15 knopen. De bemanning bestond uit 134 koppen, oplopend tot 143 in oorlogsomstandigheden.

Bewapening

De oorspronkelijke hoofdartillerie van HMS Achates bestond uit vier enkelopgestelde 4,7-inch (120 mm) QF Mk IX-kanonnen, opgesteld in twee supervuurparen voor en achter de bovenbouw. Voor luchtafweer was het schip uitgerust met twee 2-ponder (40 mm) QF Mk II kanonnen, geplaatst op een platform tussen de schoorstenen.

De torpedobewapening bestond uit twee viervoudige opstellingen van 21-inch (533 mm) torpedobuizen, aangebracht midscheeps. Voor onderzeebootbestrijding waren er aanvankelijk drie dieptebomrails op het achterschip, met in totaal zes dieptebommen. Deze configuratie werd sterk uitgebreid in de oorlogsjaren.

Bepantsering

Zoals gebruikelijk bij destroyers uit deze periode beschikte HMS Achates niet over bepantsering. Overlevingskansen waren afhankelijk van snelheid, manoeuvreerbaarheid en tactische inzet. Er was geen passieve bescherming tegen granaatinslagen of luchtaanvallen.

Sensoren en dataverwerking

Bij indienststelling beschikte HMS Achates niet over elektronische detectiemiddelen. In de jaren dertig werd het schip voorbereid op de installatie van een ASDIC-systeem (vroeg type sonar), wat gebruikelijk was voor destroyers in deze periode. Deze sonar diende voor actieve onderzeebootdetectie en werkte op basis van geluidspulsen die reflecteerden op onderwaterdoelen.

Eind 1941 werd het schip voorzien van Type 286 radar, een kortbereik oppervlaktewaarnemingsradar die oorspronkelijk was ontwikkeld voor de Royal Air Force als ASV-radar. Dit vroege marineradartype kon uitsluitend recht vooruit scannen en moest worden gericht door het gehele schip te draaien. Rond eind 1942 werd de optische vuurleiding vervangen door een Type 271 target indication radar, geschikt voor middellangeafstand detectie van oppervlakteschepen, waaronder onderzeeboten op periscoopdiepte.

HMS Achates beschikte niet over een Combat Information Center (CIC) of Action Information Centre (AIC), noch over een gecentraliseerd radar plot. Informatie uit radar, sonar en waarneming werd verspreid verwerkt via afzonderlijke brug- en vuurleidingsposten, zonder geïntegreerde presentatie of centrale coördinatie. Dit betekende dat de tactische besluitvorming sterk afhankelijk bleef van mondelinge communicatie en visuele inschatting.

Vanaf 1943 voldeden schepen zonder CIC, AIC of centrale radarverwerking niet meer aan de moderne eisen voor informatieverwerking binnen maritieme operaties. HMS Achates kon daardoor niet langer als technisch geavanceerd worden beschouwd ten opzichte van nieuwere escorteschepen die wel over geïntegreerde sensoren en gecentraliseerde commandostructuren beschikten.

Modificaties

In de loop van de oorlog onderging HMS Achates meerdere modificaties om haar gevechtswaarde te behouden. In 1940 werd de achterste torpedobuisopstelling verwijderd en vervangen door een 3-inch luchtafweerkanon. De anti-onderzeebootcapaciteit werd in 1941 verder versterkt door verwijdering van het achterste 4,7-inch kanon (‘Y’-positie), ten gunste van extra dieptebomrails en -werpers. Hiermee kon een patroon van tien dieptebommen worden gelegd, met een voorraad van 70 stuks.

In 1942 werd het schip omgebouwd tot escort destroyer, gericht op konvooibegeleiding. Het voorste kanon (‘A’-positie) werd vervangen door een Hedgehog anti-submarine spigot mortar, een vooruitgeschoten contactwapen. De luchtafweer werd versterkt met twee 20 mm Oerlikon-kanonnen, geplaatst naast de brug. Deze wijzigingen verbeterden het schip op het gebied van onderzeebootbestrijding, maar boden beperkte bescherming tegen luchtaanvallen en geen verbetering in centrale informatieverwerking.

Status schip tijdens de oorlog

Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog in 1939 was HMS Achates nog operationeel inzetbaar, maar haar ontwerp stamde uit het interbellum. Vergeleken met modernere destroyers beschikte het schip over beperkte luchtafweer, geen radar bij aanvang, en geen geïntegreerd informatiecentrum voor gevechtsvoering.

Door de oorlogsomstandigheden werd het schip regelmatig aangepast met extra onderzeebootbestrijdingsmiddelen, radarinstallaties en verbeterde luchtafweer, maar de kernstructuur bleef die van een ontwerp uit de jaren twintig. Vanaf 1942 werd HMS Achates als escort destroyer ingezet, een rol waarvoor zij inmiddels aan het einde van haar technische mogelijkheden zat. Ondanks deze beperkingen werd het schip tot haar verlies actief ingezet in strategisch belangrijke operaties.

Operationele geschiedenis

Na haar indienststelling op 27 maart 1930 werd HMS Achates toegewezen aan het 3e Destroyer Flotilla van de Mediterranean Fleet. In de vroege jaren dertig voerde zij patrouilles en oefeningen uit in de Middellandse Zee en ondersteunde zij Britse diplomatieke belangen tijdens bezoeken aan Zuid-Amerikaanse havens. In 1931 was het schip betrokken bij de inzet van de Royal Navy bij onlusten op Cyprus. Op 4 april 1932 vond er een aanvaring plaats met HMS Active nabij Saint-Tropez, waarbij het andere schip naar Malta moest voor reparatie. Achates werd zelf kort daarna in Devonport gerefit en keerde terug naar de Middellandse Zee.

In juli 1935 werd het schip opnieuw in dienst gesteld en ingezet als onderdeel van trainingsoperaties vanuit Gibraltar. In 1937 keerde Achates terug naar Groot-Brittannië. Zij werd aanvankelijk aangesteld als moederschip voor de 1e Anti-Submarine Flotilla in Portland en later als nooddestroyer in Devonport. In mei 1939 was zij verbonden aan de 6e Onderzeebootflotilla, vlak voor de uitbraak van de oorlog.

Na het uitbreken van de oorlog in september 1939 werd Achates ingedeeld bij de 18e Destroyer Flotilla onder Portsmouth Command. Ze voerde patrouilles en konvooiescortes uit in het Kanaalgebied. In juli 1940 werd zij overgeplaatst naar de 16e Destroyer Flotilla te Harwich, en vervolgens, na reorganisatie van de Home Fleet in augustus, naar de 12e Flotilla. In november 1940 maakte zij deel uit van de 4e Escort Group. Tijdens de bescherming van konvooi OB 237 werd de Duitse onderzeeër U-31 opgespoord en tot zinken gebracht, waarbij Achates assisteerde.

In mei 1941 werd zij toegevoegd aan de strijdmacht die de Duitse slagschepen KMS Bismarck en KMS Prinz Eugen moest onderscheppen. Tijdens de operatie begeleidde Achates HMS Hood en HMS Prince of Wales naar de Denemarkenstraat. Na het verlies van de Hood werd zij teruggeroepen. Op 23 juli 1941 liep het schip zware schade op toen zij bij Seyðisfjörður op een Britse mijn voer. De boeg werd volledig vernietigd en 63 bemanningsleden kwamen om. Na noodreparaties in IJsland en op de Faeröer werd zij naar de Tyne gesleept. Daar bleef zij acht maanden buiten dienst voor herstel.

Na de herindienststelling in mei 1942 nam Achates deel aan Arctische konvooiescortes. Zij begeleidde onder andere konvooi PQ 16 naar de Sovjet-Unie en keerde terug met QP 13. In september escorteerde zij PQ 18, waarbij zij werd blootgesteld aan aanvallen van onderzeeboten en vliegtuigen. In november was zij betrokken bij Operatie Torch, de geallieerde landing in Noord-Afrika. Tijdens operaties bij Oran viel zij een Vichy-Franse onderzeeboot aan en observeerde oliesporen en wrakstukken.

Op 31 december 1942 maakte zij deel uit van de escorte van konvooi JW 51B. Tijdens de Slag in de Barentszzee legde Achates herhaaldelijk rookgordijnen om het konvooi af te schermen van de Duitse zware eenheden KMS Admiral Hipper en KMS Lützow. Het schip werd geraakt door artillerievuur, waarbij de commandant en veertig bemanningsleden omkwamen. Ondanks de schade bleef Achates rook leggen totdat zij omstreeks 13:30 uur kapseisde. Trawler Northern Gem wist 81 bemanningsleden te redden; 113 kwamen om.

Conclusie

HMS Achates was bij indienststelling representatief voor de eerste generatie gestandaardiseerde torpedobootjagers van de Royal Navy. Het schip was snel, goed bewapend voor zijn tijd, en veelzijdig inzetbaar in vredes- en crisissituaties. Naarmate de oorlog vorderde, bleek het ontwerp echter kwetsbaar en beperkt aanpasbaar aan moderne maritieme eisen.

Hoewel Achates werd voorzien van radar, verbeterde ASW-bewapening en versterkte luchtafweer, bleef de afwezigheid van een , Action Information Centre (AIC) en gecentraliseerde radar plot een structurele zwakte. Vanaf 1943 werd deze beperking algemeen erkend als militair verouderd. Desondanks bewees het schip zijn waarde in konvooibescherming en leverde het een cruciale bijdrage aan het verloop van de Slag in de Barentszzee.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: Royal Navy official photographer, Public domain, via Wikimedia Commons
  2. Blair, Clay (2000). Hitler’s U-Boat War: The Hunters 1939–1942. London: Cassell & Co. ISBN 0-304-35260-8.
  3. Blair, Clay (2000). Hitler’s U-Boat War: The Hunted, 1942–1945. New York: Modern Library. ISBN 0-679-64033-9.
  4. English, John (1993). Amazon to Ivanhoe: British Standard Destroyers of the 1930s. Kendal, England: World Ship Society. ISBN 0-905617-64-9.
  5. Friedman, Norman (2009). British Destroyers From Earliest Days to the Second World War. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-081-8.
  6. Pope, Dudley (1988). 73 North: The Battle of the Barents Sea. London: The Alison Press. ISBN 0-436-37752-7.
  7. Roskill, S. W. (1956). The War at Sea 1939–1945: Volume II: The Period of Balance. HMSO. ISBN 978-1-84511-672-9.
  8. Whitley, M. J. (1988). Destroyers of World War Two: An International Encyclopedia. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-326-1.
  9. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946