Curt Gustav Friedrich Walther von Gottberg was een hoge officier binnen de SS die tijdens de Tweede Wereldoorlog diverse civiele en militaire functies bekleedde in de door Duitsland bezette gebieden in Oost-Europa. In Wit-Rusland verenigde hij tussen maart 1943 en juli 1944 de hoogste civiele en militaire macht in één persoon. Von Gottberg was betrokken bij het bevel voeren over eenheden die op grote schaal oorlogsmisdaden pleegden tegen burgers. Na de oorlog werd hij gearresteerd en pleegde hij zelfmoord tijdens zijn gevangenschap.
Vroege leven en opleiding
Curt von Gottberg werd geboren op 11 februari 1896 in Preußisch Wilten, een plaats in Oost-Pruisen. Hij stamde uit een adellijke familie van het geslacht von Gottberg. Zijn vader, Walter von Gottberg, was landeigenaar en reserveofficier in het Pruisische leger. Zijn moeder, Agnes Freiin von der Goltz, was de dochter van een generaal. Het gezin had naast Curt twee dochters.
Von Gottberg volgde onderwijs aan het Wilhelmsgymnasium in Königsberg. Na het behalen van zijn Abitur begon hij een studie landbouw, die hem onder andere naar Zweden en Italië bracht. In 1924 keerde hij terug naar Oost-Pruisen om zijn landbouwopleiding af te ronden. Vervolgens werkte hij als zelfstandig ondernemer in Koningsbergen tot eind jaren twintig.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog meldde von Gottberg zich op 2 augustus 1914 als oorlogsvrijwilliger in het Pruisische leger. Hij werd ingedeeld bij het Kürassier-Regiment „Graf Wrangel“ (Ostpreußisches) Nr. 3, een cavalerie-eenheid belast met verkenningstaken. Tijdens de oorlog raakte hij meerdere keren gewond. Zijn verwondingen leidden tot de erkenning als oorlogsinvalide. In april 1920 nam hij als Oberleutnant afscheid van de actieve dienst binnen de Reichswehr.
Interbellum: politieke keuzes en SS-carrière
Lidmaatschap van de SA en SS
Na zijn militaire dienst sloot von Gottberg zich aan bij de Marine-Brigade Ehrhardt, een paramilitaire organisatie van oud-soldaten. Hij nam deel aan de Bierkellerputsch in München. Op 15 november 1931 werd hij lid van de Sturmabteilung (SA), en op 1 februari 1932 trad hij toe tot de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Enkele maanden later stapte hij over naar de Schutzstaffel (SS), waar hij werd ingeschaald als SS-Anwärter.
Vroege promoties binnen de SS
In de eerste jaren na de machtsovername door Adolf Hitler in januari 1933, volgden meerdere promoties. Von Gottberg werd onder meer commandant van de 49e SS-Standarte in Goslar. In 1936 raakte hij zwaargewond bij een auto-ongeval, waarna zijn linkeronderbeen geamputeerd moest worden. Heinrich Himmler legde hem een alcoholverbod op en regelde zijn medische verzorging. Ondanks zijn beperking bleef hij actief binnen de SS.
Problemen binnen de SS-administratie
Von Gottberg kreeg bestuurlijke functies, waaronder hoofd van het Amt IX (Siedlungsamt) bij het SS-Rasse- und Siedlungshauptamt (RuSHA) en later chef van het SS-Bodenamt in het Protectoraat Bohemen en Moravië. In deze functies bleek hij ongeschikt. Zijn financieel wanbeheer leidde tot een intern SS-schandaal. Er werden verliezen vastgesteld van meer dan één miljoen Reichsmark. In november 1939 eiste zijn meerdere, Günther Pancke, zijn ontslag en dreigde hem met deportatie naar een concentratiekamp.
Rehabilitatie en voorbereiding op de oorlog
Na tussenkomst van verschillende SS-collega’s werd zijn huisarrest beëindigd op 1 november 1940. In april 1942 werd hij door het interne SS-Gerechtshof gerehabiliteerd. Hoewel hem “feitelijke fouten” en “ongepaste handelingen” werden verweten, werd zijn inzet omschreven als “persoonlijk toegewijd” en “bereid tot verantwoordelijkheid”. Hij keerde terug in actieve dienst, ditmaal binnen de Waffen-SS.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Anti-partizanenoperaties in Wit-Rusland
Vanaf juni 1942 werd von Gottberg benoemd tot SS- en Politieleider (SSPF) voor het Generalbezirk Weißruthenien. Hij viel rechtstreeks onder Heinrich Himmler. In deze functie gaf hij leiding aan militaire operaties tegen partizanen, die in de praktijk vaak neerkwamen op massale repressie tegen de burgerbevolking. Dorpen werden als “Bandengebiete” bestempeld, de bewoners vermoord of gedeporteerd, en infrastructuur systematisch vernietigd.
In een bevel van 7 december 1942 verklaarde von Gottberg: “Elke bandiet, Jood, zigeuner moet als vijand worden beschouwd.” Tijdens Operatie Neurenberg op 5 december 1942 meldde hij de dood van 799 partizanen, meer dan 1800 Joden, tegenover slechts 2 doden en 10 gewonden aan eigen zijde. Deze rapportages tonen een gewelddadige en genadeloze aanpak.
Operaties Erntefest I en II
In januari en februari 1943 leidde hij de zogenoemde “Operaties Erntefest I en II”. Daarbij vielen in totaal meer dan 3000 doden onder de burgerbevolking, aangeduid als “vijandelijke partizanen” of “Sonderbehandelte”. De eigen verliezen bleven relatief laag. Deze acties gebeurden in samenwerking met de beruchte Dirlewanger- en Kaminski-brigades, onder supervisie van Bach-Zelewski.
Benoeming tot HSSPF en latere functies
Op 21 juni 1944, kort voor het Sovjetoffensief Operatie Bagration, werd von Gottberg bevorderd tot Höherer SS- und Polizeiführer (HSSPF) voor Centraal-Rusland en Wit-Rusland. Tijdens de ineenstorting van Heeresgruppe Mitte werd hij verantwoordelijk voor de terugtocht en verdediging van strategische steden als Minsk en Lida. Zijn troepen trokken zich echter terug, ondanks bevelen van de Wehrmacht om stand te houden.
Van augustus tot oktober 1944 was hij commandant van het XII SS Korps, maar hij moest zijn functie neerleggen wegens trombose. Later dat jaar werd hij door Himmler aangesteld als hoofd van de partizanenbestrijding in Frankrijk, een functie die nooit operationeel werd vanwege de snelle geallieerde opmars.
Einde van de oorlog en arrestatie
In maart 1945 kreeg von Gottberg van Himmler de opdracht om spoorlijnen te controleren op deserterende soldaten. Joseph Goebbels gaf hem daarnaast het bevel om afgezwaaide Wehrmacht-soldaten opnieuw in te zetten. Von Gottberg volgde de zogenaamde Rattenlinie Nord naar Flensburg. Daar werd hij in mei 1945 door Britse troepen gearresteerd. Op 31 mei 1945 pleegde hij zelfmoord in gevangenschap.
Militaire rangen
Curt von Gottberg had een lange loopbaan binnen verschillende militaire en paramilitaire organisaties. Zijn rangontwikkelingen liepen uiteen in de Pruisische legerstructuur, de SS-organisatie, de Waffen-SS, de politie en de staatsdienst. In het Pruisische leger begon hij in 1914 als oorlogsvrijwilliger. Nog in datzelfde jaar werd hij Leutnant en in 1919 volgde zijn bevordering tot Oberleutnant.
Binnen de SS begon hij in 1932 als SS-Anwärter en klom hij snel op. Belangrijke mijlpalen waren de bevorderingen tot SS-Sturmbannführer (1934), SS-Oberführer (1939), SS-Gruppenführer (1943) en uiteindelijk SS-Obergruppenführer en General der Waffen-SS en der Polizei op 30 juni 1944. Parallel hieraan bekleedde hij ook hoge rangen binnen de Ordnungspolizei en kreeg hij civiele functies toebedeeld in het bestuur van bezet gebied.
Onderscheidingen
Tijdens zijn militaire loopbaan ontving Curt von Gottberg meerdere onderscheidingen. Deze onderscheidingen waren vooral het gevolg van zijn betrokkenheid bij anti-partizanenacties en militaire operaties aan het Oostfront. Op 7 augustus 1943 kreeg hij het Duitse Kruis in goud. Deze onderscheiding werd hem toegekend in zijn functie als SS-Brigadeführer en Generalmajor der Polizei, commandant van een Kampfgruppe in Wit-Rusland.
Op 30 juni 1944 werd hem het Ridderkruis van het IJzeren Kruis verleend. Dit gebeurde op het moment dat hij werd bevorderd tot SS-Obergruppenführer en General der Polizei en als leider van de Kampfgruppe von Gottberg. Hij werd ook eenmaal genoemd in het officiële Wehrmachtsbericht, namelijk op 30 juni 1944, kort voor de ineenstorting van Heeresgruppe Mitte.
Conclusie
Curt von Gottberg was een invloedrijke SS-functionaris die tijdens de Tweede Wereldoorlog een sleutelrol speelde in de bezette gebieden van Wit-Rusland. Zijn carrière werd gekenmerkt door snelle promoties binnen de SS-hiërarchie en betrokkenheid bij grootschalige repressie en oorlogsmisdaden. Als protégé van Heinrich Himmler vervulde hij functies waarin hij zowel politieke als militaire controle uitoefende over een bezette bevolking. Na de oorlog kon hij zich niet verantwoorden voor zijn daden, aangezien hij zelfmoord pleegde tijdens zijn gevangenschap. Zijn nalatenschap wordt in de historiografie beschouwd als een voorbeeld van de verwevenheid van ideologie, geweld en bureaucratie binnen het SS-apparaat.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: невядомы, Public domain, via Wikimedia Commons
- Birn, Ruth Bettina (1986). Die höheren SS- und Polizeiführer. Himmlers Vertreter im Reich und in den besetzten Gebieten. Düsseldorf: Droste Verlag. ISBN 9783770007103.
- Gerlach, Christian (2000). Kalkulierte Morde. Die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland 1941 bis 1944. Hamburg: Hamburger Edition. ISBN 3930908638.
- Klee, Ernst (2021). Das Personen Lexikon zum Dritten Reich. Hamburg: Nikol Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG. ISBN 9783868203110.
- Klein, Peter (2004). Curt von Gottberg, in: Mallmann, K.-M. & Paul, G. (Hrsg.), Karrieren der Gewalt. Nationalsozialistische Täterbiographien. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. ISBN 9783534262823.
- Miller, Michael D., Schulz, Andreas & McCanliss, Ken (2006). Leaders of the SS & German Police Volume 1. San Jose: R. James Bender Publishing. ISBN 9789329700372.
- Scherzer, Veit (2005). Die Ritterkreuzträger 1939–1945. Jena: Scherzers Militaer-Verlag. ISBN 3938845007.
- Williams, Max (2015). SS Elite: The Senior Leaders of Hitler’s Praetorian Guard, Volume I (A-J). Fonthill Media Limited. ISBN 978781554333.
- Yerger, Mark C. (1997). Waffen-SS Commanders: The Army, Corps and Divisional Leaders of a Legend: Augsberger to Kreutz. Atglen, PA: Schiffer Military History. ISBN 9780764303562.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










