Karl Franz Friedrich Brandt (1904–1948) was een Duitse arts en officier binnen de SS die een sleutelrol speelde in het nationaalsocialistische gezondheids- en euthanasiebeleid. Hij maakte carrière als chirurg, werd persoonlijk arts van Adolf Hitler en stond aan het hoofd van medische en organisatorische structuren die verantwoordelijk waren voor massale moorden en experimenten op mensen. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij als hoofdgedaagde berecht in het zogeheten Artsenproces in Neurenberg. Hij werd schuldig bevonden aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid en in 1948 geëxecuteerd.
Vroege leven en opleiding
Karl Brandt werd op 8 januari 1904 geboren in Mülhausen, destijds gelegen in het Duitse keizerrijk. Zijn vader was officier in het Pruisische leger, wat het gezin een militaire achtergrond gaf. Brandt groeide op in Dresden, waar hij zijn middelbare school afrondde met het Abitur. Vanaf 1922 studeerde hij geneeskunde in Jena, waarna hij zijn opleiding vervolgde in München, Berlin en Freiburg. In Freiburg kwam hij in contact met invloedrijke docenten zoals Ludwig Aschoff en Alfred Hoche, die bekendstonden om hun werk op het gebied van pathologie en psychiatrie.
In 1928 slaagde Brandt voor het medische staatsexamen. Het jaar daarop promoveerde hij aan de Universiteit van Freiburg met een proefschrift over aangeboren afwijkingen van de galwegen. Tijdens zijn opleiding ontwikkelde hij interesse in tropengeneeskunde en overwoog hij een loopbaan in het ziekenhuis van Albert Schweitzer in Lambaréné, maar dit plan strandde wegens ontbrekende Franse toestemming. Zijn medische loopbaan begon in Bochum, waar hij als chirurg in opleiding werkte.
Interbellum: Van arts tot partijfunctionaris
Lidmaatschap van NSDAP en SS
Brandt sloot zich in 1932 aan bij de NSDAP. In 1933 trad hij toe tot de Sturmabteilung (SA) en een jaar later stapte hij over naar de Schutzstaffel (SS). Zijn medische vaardigheden kwamen hem al snel van pas. In 1933 verleende hij medische hulp aan Wilhelm Brückner, adjudant van Adolf Hitler, na een auto-ongeluk. Deze gebeurtenis legde de basis voor Brandts toegang tot de hoogste kringen van de nationaalsocialistische leiding.
Carrière in de geneeskunde
Naast zijn politieke activiteiten werkte Brandt in de jaren dertig als chirurg in Berlijn. Hij stond onder supervisie van Ferdinand Sauerbruch, een van de meest invloedrijke Duitse chirurgen. Sauerbruch was een autoriteit in de Duitse medische wereld en zou later opnieuw een rol spelen in Brandts leven tijdens de oorlog. Brandt profileerde zich in deze periode als een ambitieus arts die de geneeskunde wilde verbinden met nationaalsocialistische ideeën over volksgezondheid.
Huwelijk en gezin
Op 17 maart 1934 trouwde Brandt met Anni Rehborn, een bekende zwemster uit München. Zij kende Hitler al sinds de jaren twintig. Het echtpaar kreeg in 1935 een zoon, Karl Adolf Brandt, die later zelf een medische loopbaan zou volgen. Het huwelijk versterkte Brandts sociale status en gaf hem een vaste plaats binnen de maatschappelijke kring rond Hitler.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Begleitarzt van Hitler
Vanaf juni 1934 werd Brandt officieel Hitlers Begleitarzt, een persoonlijke arts die de dictator tijdens reizen en verblijven begeleidde. Hij maakte deel uit van de kleine groep vertrouwelingen die regelmatig aanwezig waren op de Berghof in Beieren. Zijn nabijheid tot Hitler zorgde ervoor dat hij invloed kreeg op medische en organisatorische beslissingen binnen het regime.
Rol in Aktion T4
Op 1 september 1939 tekende Hitler een machtiging die Brandt, samen met Philipp Bouhler, verantwoordelijk maakte voor de organisatie van de zogenaamde euthanasieactie. Deze operatie, bekend als Aktion T4, leidde tot de systematische moord op duizenden patiënten in instellingen zoals Hadamar, Sonnenstein en Hartheim. Brandt speelde een directe rol in de uitvoering van dit programma, dat werd gepresenteerd als “genadedood” maar in werkelijkheid massale moord betekende.
Generalkommissar voor het Saniteits- en Gezondheidswezen
In 1942 werd Brandt door Hitler benoemd tot Bevollmächtigter für das Sanitäts- und Gesundheitswesen. In deze functie coördineerde hij de samenwerking tussen het militaire en civiele gezondheidsapparaat. Hij gaf opdracht tot de uitbreiding van ziekenhuiscapaciteit en was verantwoordelijk voor de zogenoemde “Aktion Brandt”, waarbij patiënten uit psychiatrische instellingen werden verplaatst of gedood om ruimte te maken voor gewonde soldaten.
Betrokkenheid bij medische experimenten
Brandt was op de hoogte van medische experimenten in concentratiekampen en ondersteunde sommige projecten actief. Hij moedigde onder meer onderzoek naar malaria en hepatitis aan en had invloed op de organisatie van medische voorraden. Daarmee droeg hij bij aan experimenten die zonder toestemming op gevangenen werden uitgevoerd en vaak dodelijke gevolgen hadden.
Arrestatie en veroordeling binnen het Derde Rijk
In april 1945 raakte Brandt in conflict met Hitlers entourage, nadat hij zijn vrouw en zoon naar veiliger gebied had laten brengen. Hitler beschouwde dit als verraad en liet hem door een Standgericht ter dood veroordelen. Door tussenkomst van Himmler en Albert Speer werd de executie echter uitgesteld. Kort na de Duitse capitulatie werd hij door de geallieerden gearresteerd.
Na de oorlog
Na de val van het Derde Rijk dook Brandt kort onder in Flensburg, waar de regering van admiraal Dönitz zetelde. In mei 1945 namen Britse troepen hem gevangen. Hij werd in 1946 aangeklaagd tijdens het Artsenproces in Neurenberg, waar hij als hoofdgedaagde terechtstond. De aanklacht omvatte samenzwering tot oorlogsmisdaden, oorlogsmisdaden zelf, misdaden tegen de menselijkheid en lidmaatschap van een criminele organisatie, de SS.
Tijdens het proces probeerde Brandt zijn daden te rechtvaardigen door te verwijzen naar oorlogsomstandigheden en naar zijn visie dat het belang van de gemeenschap boven dat van het individu stond. De rechtbank achtte hem echter verantwoordelijk voor euthanasieprogramma’s en experimenten op mensen. Op 20 augustus 1947 werd hij ter dood veroordeeld. De straf werd op 2 juni 1948 voltrokken in de gevangenis van Landsberg am Lech.
Militaire rangen
Binnen de SS bereikte Karl Brandt hoge posities. Hij klom op tot SS-Gruppenführer in de Allgemeine SS en kreeg de rang van SS-Brigadeführer en Generalmajor in de Waffen-SS. Deze functies benadrukten zijn dubbele rol als zowel arts als militair functionaris binnen het nationaalsocialistische systeem.
Onderscheidingen
Brandt ontving diverse onderscheidingen, waaronder de bevordering tot professor in 1940. Hij ontving daarnaast rangonderscheidingen binnen de SS. Deze werden hem toegekend vanwege zijn bijdragen aan de medische organisatie van het regime en zijn nauwe band met Hitler.
Conclusie
Karl Brandt was een arts die zijn medische kennis in dienst stelde van het nationaalsocialistische regime. Als vertrouweling van Hitler en organisator van het euthanasieprogramma droeg hij verantwoordelijkheid voor de dood van tienduizenden mensen. Zijn functies in de SS en zijn rol in medische experimenten tonen hoe geneeskunde misbruikt kon worden voor ideologische en politieke doeleinden. Na de oorlog werd hij berecht en geëxecuteerd, waarmee zijn leven eindigde als een van de hoofdverantwoordelijken voor medische misdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Karl Brandt, Public Domain, via Wiki Commons
Schmidt, Ulf (2007). Karl Brandt: The Nazi Doctor: Medicine and Power in the Third Reich. London: Hambledon Continuum. ISBN 978-1-84725-031-5.
Schmidt, Ulf (2009). Hitlers Arzt: Karl Brandt. Medizin und Macht im Dritten Reich. Berlin: Aufbau. ISBN 978-3-351-02671-4.
Kater, Michael H. (2002). Ärzte als Hitlers Helfer. München: Piper. ISBN 3-492-23407-0.
Eckart, Wolfgang U. (1998). SS-Gruppenführer und Generalleutnant der Waffen-SS Prof. Dr. med. Karl Brandt. In: Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): Hitlers militärische Elite. Darmstadt: Primus. ISBN 3-89678-089-1.
Wistrich, Robert S. (1993). Wer war wer im Dritten Reich? Ein biographisches Lexikon. Frankfurt: Fischer. ISBN 3-596-24373-0.
Aly, Götz (1989). Aktion T4: 1939–1945. Die Euthanasie-Zentrale in der Tiergartenstraße 4. Berlin: Hentrich. ISBN 3-926175-43-5.
Görtemaker, Heike B. (2019). Hitlers Hofstaat. Der innere Kreis im Dritten Reich und danach. München: Beck. ISBN 978-3-406-73527-1.
Lifton, Robert Jay (1986). The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide. New York: Basic Books. ISBN 0-465-04905-2.
Freyhofer, Horst (2004). Nuremberg Medical Trial. New York: Peter Lang. ISBN 978-0-8204-7062-2.
Friedlander, Henry (1997). Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution. Chapel Hill: University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4675-9.
