Viktor Brack – Organisator Aktion T4 en oorlogsmisdadiger

Viktor Hermann Brack (1904–1948) was een Duitse partijfunctionaris en SS-Oberführer die een centrale rol speelde in de uitvoering van de nationaalsocialistische euthanasieprogramma’s en later betrokken was bij de massamoord op Joden in het kader van de Holocaust. Hij was als hoofd van het Hauptamt II in de Kanzlei des Führers verantwoordelijk voor de administratieve organisatie van Aktion T4, waarbij honderdduizenden geestelijk en lichamelijk gehandicapten werden gedood. Brack leverde personeel en middelen voor de vernietigingskampen en nam deel aan de ontwikkeling van methoden voor massale sterilisatie. Na de oorlog werd hij tijdens het Artsenproces in Neurenberg ter dood veroordeeld en in 1948 geëxecuteerd.

Vroege leven en opleiding

Viktor Brack werd geboren op 9 november 1904 in Haaren, destijds onderdeel van de Rijnprovincie. Hij was de zoon van een arts en groeide op in een katholiek gezin. Zijn jeugd bracht hij deels door in Göttingen en later in München, waar zijn familie zich vestigde. Na de middelbare school volgde hij aanvankelijk een opleiding in landbouw aan de Technische Hogeschool in München, maar stapte later over naar economie. In 1928 behaalde hij een diploma economie. In deze periode hield hij zich bezig met diverse beroepen, waaronder werkzaamheden in het sanatorium van zijn vader en kortstondig als testcoureur bij BMW.

Interbellum: toetreding tot de NSDAP en SS

In december 1929 werd Brack lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) en sloot hij zich aan bij de Schutzstaffel (SS). Zijn vroege betrokkenheid leverde hem posities op in de partijorganisatie. Tussen 1930 en 1931 werkte hij als chauffeur voor Heinrich Himmler, waardoor hij direct contact kreeg met de SS-leiding. In 1932 trad hij in dienst bij Philipp Bouhler, een vertrouweling van Adolf Hitler. Na de machtsovername in 1933 volgde Brack Bouhler naar Berlijn, waar hij in de Kanzlei des Führers werkzaam werd. Vanaf 1936 leidde hij als Oberdienstleiter het Hauptamt II, belast met partij- en staatszaken, waaronder gratieverzoeken en klachten van burgers.

Activiteiten in sportorganisaties

Naast zijn werkzaamheden in de Kanzlei des Führers bekleedde Brack functies binnen de nationaalsocialistische sportstructuren. Vanaf 1938 was hij als Reichsfachamtsleiter verantwoordelijk voor de leiding van de Duitse wielerbond en had hij de hoogste positie in zowel de amateur- als de beroepswielersport. In deze rol liet hij propagandistische berichten verspreiden over de dood van wielrenner Albert Richter. Hoewel vermoedens bestaan over zijn betrokkenheid bij Richters overlijden, is er geen sluitend bewijs voor directe verantwoordelijkheid.

Stijging binnen de SS

Binnen de SS maakte Brack een snelle loopbaan. Reeds in 1932 werd hij bevorderd tot SS-Sturmführer, gevolgd door verdere promoties in de jaren daarna. Op 9 november 1940 bereikte hij de rang van SS-Oberführer. Zijn positie in de Kanzlei des Führers en zijn nauwe samenwerking met Philipp Bouhler gaven hem aanzienlijke invloed in de administratieve structuren van het Derde Rijk.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Organisatie van Aktion T4

In de zomer van 1939 gaf Adolf Hitler een mondeling bevel tot de uitvoering van het euthanasieprogramma, dat later bekend werd als Aktion T4. Brack kreeg, onder verantwoordelijkheid van Bouhler en Hitlers arts Karl Brandt, de leiding over de praktische organisatie. Hij was verantwoordelijk voor de werving van personeel, de keuze van locaties voor de zogenoemde euthanasiecentra en het beheer van de administratieve structuren. In januari 1940 begon de systematische vergassing van patiënten in instellingen zoals Brandenburg en Grafeneck. Brack was persoonlijk aanwezig bij testvergassingen en hield toespraken waarin hij de moorden rechtvaardigde op grond van raciale en economische argumenten.

Uitbreiding naar Aktion 14f13 en Aktion Reinhardt

Vanaf 1941 werden de methoden en het personeel van Aktion T4 ingezet voor de moord op gevangenen in concentratiekampen, een operatie bekend als Aktion 14f13. Brack fungeerde als schakel tussen Himmler en de T4-organisaties. Nadat Hitler in augustus 1941 het officiële T4-programma beëindigde, werden de methoden verder gebruikt in de vernietigingskampen van Aktion Reinhardt. Brack bezocht meerdere malen Odilo Globocnik in Lublin om de inzet van T4-personeel te coördineren. Hij leverde ook apparatuur voor de gaskamers die in Sobibór, Treblinka en Bełżec werden gebruikt.

Betrokkenheid bij massale sterilisatieplannen

Brack werkte plannen uit om Joden die voor dwangarbeid werden geselecteerd, onvruchtbaar te maken door middel van röntgenbestraling. In een brief aan Himmler van juni 1942 stelde hij dat twee tot drie miljoen Joden als arbeidskrachten behouden konden blijven, mits zij tegelijkertijd werden gesteriliseerd. Hoewel deze methode onpraktisch bleek, leidde dit voorstel tot medische experimenten in Auschwitz, uitgevoerd door artsen zoals Horst Schumann. Brack droeg daarmee bij aan de ontwikkeling van medische misdaden die plaatsvonden binnen het kampensysteem.

Militaire inzet

Vanaf augustus 1942 verliet Brack de Kanzlei des Führers tijdelijk en diende hij in de Waffen-SS. Hij werd als Untersturmführer ingedeeld bij de 7. SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division “Prinz Eugen” en later bij het V. SS-Gebirgskorps. Zijn militaire rol bleef beperkt tot ondersteunende taken. Tegen het einde van 1944 keerde hij terug naar de Kanzlei des Führers.

Na de oorlog

In april 1945 werd Brack samen met andere medewerkers van de Kanzlei des Führers door Amerikaanse troepen gearresteerd. Na zijn gevangenneming in Beieren werd hij in mei 1946 formeel in hechtenis genomen. Hij behoorde tot de aangeklaagden in het Neurenberger Artsenproces, dat van december 1946 tot juli 1947 duurde. Brack probeerde zijn rol in Aktion T4 te minimaliseren en stelde dat de euthanasieprogramma’s uit medelijden waren uitgevoerd. Zijn verdediging werd echter ondermijnd door documenten en getuigenissen die zijn betrokkenheid aantoonden. Op 20 augustus 1947 werd hij ter dood veroordeeld. Op 2 juni 1948 vond zijn executie door ophanging plaats in de gevangenis van Landsberg.

Militaire rangen

  • SS-Sturmführer (1932)

  • SS-Sturmhauptführer (1933)

  • SS-Sturmbannführer (1935)

  • SS-Obersturmbannführer (1936)

  • SS-Standartenführer (1937)

  • SS-Oberführer (1940)

  • Waffen-SS Untersturmführer (1942)

Conclusie

Viktor Brack speelde een centrale rol in de administratieve en praktische uitvoering van de nationaalsocialistische massamoordprogramma’s. Als hoofd van Hauptamt II in de Kanzlei des Führers was hij medeverantwoordelijk voor Aktion T4 en leverde hij personeel en technieken die later in de vernietigingskampen werden toegepast. Zijn plannen voor massale sterilisatie illustreren de systematische aard van de nazi-ideologie. Brack werd na de oorlog berecht en geëxecuteerd, waarmee hij tot de belangrijkste veroordeelden van het Artsenproces behoort. Zijn levensloop toont hoe administratieve functies in het Derde Rijk rechtstreeks verbonden waren met massale misdaden.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: USHMM, courtesy of Hedwig Wachenheimer Epstein, Public domain, via Wikimedia Commons
  2. Browning, Christopher (2005). The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942. Arrow. ISBN 978-0-8032-5979-9.

  3. Cesarani, David (2016). Final Solution: The Fate of the Jews, 1933–1945. New York: St. Martin’s Press. ISBN 978-1-25000-083-5.

  4. Friedlander, Henry (1995). The Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution. Chapel Hill: University of North Carolina Press. ISBN 978-0-80782-208-1.

  5. Hilberg, Raul (1985). The Destruction of the European Jews. New York: Holmes & Meier. ISBN 0-8419-0910-5.

  6. Kay, Alex J. (2021). Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. ISBN 978-0-300-26253-7.

  7. Lifton, Robert Jay (1986). The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide. New York: Basic Books. ISBN 978-0-46504-905-9.

  8. Longerich, Peter (2010). Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280436-5.

  9. Michalczyk, John J. (1994). Medicine, Ethics, and the Third Reich: Historical and Contemporary Issues. Kansas City, MO: Sheed & Ward. ISBN 978-1-55612-752-6.

  10. Proctor, Robert (1988). Racial Hygiene: Medicine under the Nazis. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0674745780.

  11. Schafft, Gretchen E. (2004). From Racism to Genocide: Anthropology in the Third Reich. Urbana and Chicago: University of Illinois Press. ISBN 978-0-25207-453-0.

  12. Stackelberg, Roderick (2007). The Routledge Companion to Nazi Germany. New York: Routledge. ISBN 978-0-41530-861-8.

  13. Weindling, Paul J. (2004). Nazi Medicine and the Nuremberg Trials: From Medical War Crimes to Informed Consent. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-23050-700-5.

  14. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946.