Ernst Röhm: Leider van de Sturmabteilung (SA)

Ernst Julius Günther Röhm was een Duits officier, nationaalsocialistisch politicus en vanaf 1931 stafchef van de SA. Als vroege bondgenoot van Hitler hielp hij de partijmilitie uitbouwen tot een massale machtsfactor. Op 1 juli 1934 werd hij tijdens de Nacht van de Lange Messen zonder proces gedood, waarmee ook de zelfstandige positie van de SA werd beëindigd.

Vroege leven en opleiding

Familie en schooltijd

Röhm werd op 28 november 1887 in München geboren als jongste kind in een gezin met drie kinderen. Zijn vader Julius Röhm werkte als spoorweginspecteur en zijn moeder heette Emilie. Het gezin behoorde in Beieren niet tot de militaire elite, maar discipline en plichtsbesef speelden wel een duidelijke rol in zijn opvoeding. Hij bezocht in München het gymnasium en groeide op in een omgeving waarin monarchie, orde en staatsdienst sterk werden gewaardeerd. Via zijn zus bleef de familie later verbonden met de hogere ambtelijke wereld; haar zoon Bernhard Lippert werd diplomaat.

Officiersvorming in Beieren

De keuze voor een militaire loopbaan volgde al vroeg. Op 23 juli 1906 trad Röhm als Fahnenjunker toe tot het Koninklijk Beierse 10e Infanterieregiment in Ingolstadt. Na zijn opleiding aan de Kriegsschule in München ontving hij op 12 maart 1908 zijn officiersaanstelling als luitenant. In deze jaren leerde hij de omgangsvormen en hiërarchie van het Beierse officierenkorps van binnenuit kennen. Tegelijk bouwde hij een netwerk op van regimentskameraden en hogere officieren. Juist die contacten bleken na 1918 van blijvende waarde, omdat zij hem toegang gaven tot legerkringen, veteranenorganisaties en rechts-radicale milities.

Deelname aan de Eerste Wereldoorlog

Frontdienst en verwondingen

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog diende Röhm als officier in het Beierse leger. In september 1914 raakte hij in Lotharingen zwaar gewond in het gezicht, waarbij zijn neus blijvend werd verminkt. Later volgden nieuwe verwondingen, onder meer bij Verdun in juni 1916. Deze frontervaringen gaven hem binnen zijn omgeving het gezag van een officier met gevechtservaring, littekens en onderscheidingen, die hij later ook politiek kon inzetten. De oorlog versterkte bovendien zijn afkeer van de parlementaire orde van na 1918 en zijn voorkeur voor hiërarchie, geweld en militair georganiseerde politiek.

Stafwerk en bevordering

Röhm werd in april 1915 bevorderd tot Oberleutnant en in april 1917 tot Hauptmann. Na zijn verwondingen vervulde hij ook staffuncties, eerst in het Beierse ministerie van Oorlog en daarna in divisieverband in Roemenië en aan het westfront. Daar hield hij zich bezig met logistiek, bevoorrading en organisatie. Die combinatie van frontdienst en stafwerk gaf hem een breder militair profiel dan alleen dat van gevechtsofficier. Tijdens en kort na de oorlog ontving hij onder meer het IJzeren Kruis eerste en tweede klasse, het Gewondeninsigne in zilver en Beierse onderscheidingen voor militaire verdienste.

Interbellum: politieke opkomst, SA en machtsstrijd

Freikorps, geheime wapens en de DAP

Na de wapenstilstand bleef Röhm actief in de militaire wereld. In 1919 sloot hij zich aan bij het Freikorps Epp, dat betrokken was bij de gewelddadige onderdrukking van de Beierse Radenrepubliek. In dezelfde periode werkte hij binnen Reichswehr-kringen aan de opslag en verdeling van wapens die volgens het Verdrag van Versailles niet openlijk mochten worden aangehouden. Daardoor kreeg hij in Beieren een zeer sterke positie binnen veteranenverbanden en gewapende rechtse netwerken. In 1919 trad hij toe tot de Deutsche Arbeiterpartei, de voorloper van de NSDAP, en kwam hij in nauw contact met Adolf Hitler.

Opbouw van de SA en de Bierkellerputsch

Röhm hielp in de vroege jaren twintig bij de vorming van gewapende verbanden rond Hitler. Een deel van die structuren ging op in de Sturmabteilung, de SA, die als ordedienst, straatmilitie en machtsinstrument van de partij fungeerde. Bij de Bierkellerputsch van november 1923 speelde Röhm een operationele rol. Hij zorgde voor bewapening en bezette met zijn aanhang onder meer het Beierse ministerie van Oorlog. Na het mislukken van de putsch werd hij wegens hoogverraad veroordeeld. De precieze duur van zijn straf wordt in de literatuur verschillend weergegeven, maar vaststaat dat hij kort daarna weer vrijkwam en buiten de Reichswehr verderging.

Frontbann, breuk met Hitler en vertrek naar Bolivia

Na het verbod op de NSDAP en de SA werkte Röhm mee aan de Frontbann, die de paramilitaire kern van de beweging moest behouden. Tegelijk groeide het verschil met Hitler over gewapende partijformaties. Röhm zag de partij als middel voor bredere militaire en nationale omvorming, terwijl Hitler steeds sterker koos voor legalistische tactiek en persoonlijke partijleiding. In 1925 legde Röhm zijn functies neer. Na enkele jaren op de achtergrond vertrok hij eind 1928 naar Bolivia, waar hij als militair instructeur en stafchef op divisieniveau werkte.

Bolivia als tussenfase

De jaren in Bolivia vormden geen breuk met zijn politieke overtuigingen, maar wel een tijdelijke verwijdering van de Duitse partijpolitiek. Röhm doceerde aan de militaire academie, leerde Spaans en bekleedde functies als troepeninspecteur en stafchef in Oruro. Zijn contract gaf hem de rang van luitenant-kolonel binnen de Boliviaanse krijgsmacht en verschafte hem een hoge levensstandaard. Tegelijk bleef hij contact houden met Duitse bekenden, onder wie nationaalsocialisten en conservatieve monarchisten. Toen de NSDAP in 1930 sterk groeide en de interne strijd binnen de SA opliep, riep Hitler hem terug naar Duitsland om opnieuw leiding te geven aan de organisatie.

Terugkeer naar Duitsland en snelle groei van de SA

Röhm keerde in november 1930 terug en trad begin 1931 aan als stafchef van de SA. Hij reorganiseerde de beweging grondig en trok vertrouwelingen aan op sleutelposities. Onder zijn leiding groeide de SA van enkele tienduizenden leden naar een massabeweging die in 1934 meer dan vier miljoen leden omvatte, mede door de opname van andere verbanden. De SA voerde straatgeweld tegen politieke tegenstanders uit en oefende in verkiezingstijd druk uit op communisten, sociaaldemocraten, vakbondsleden en Joden. Daarmee werd zij een instrument van intimidatie én massamobilisatie in de laatste jaren van de Weimarrepubliek.

Verhouding tot Hitler en de gedachte van een tweede revolutie

Na Hitlers benoeming tot rijkskanselier in januari 1933 behield Röhm een vaste plaats in de partijtop. Hij werd Reichsleiter, kreeg een zetel in het kabinet als minister zonder portefeuille en zag zichzelf niet alleen als uitvoerder van Hitlers beleid. In zijn visie moest de nationaalsocialistische machtsovername uitlopen op een tweede revolutie, waarin leger, bureaucratie en grootbedrijf verder zouden worden teruggedrongen. De SA moest daarbij veranderen van partijmilitie in een volksleger. Deze koers sloot aan bij radicale en deels anti-kapitalistische taal binnen de SA, maar botste met Hitlers streven naar samenwerking met de Reichswehr en economische machtsgroepen.

Persoonlijk leven en publieke aanvallen

Röhms homoseksualiteit was binnen delen van de partijleiding al langer bekend. In 1931 en 1932 werd zij onderwerp van perscampagnes, vooral nadat privébrieven openbaar waren gemaakt. Politieke tegenstanders gebruikten deze kwestie om de NSDAP in diskrediet te brengen, terwijl Hitler hem in die fase nog openlijk dekte. Binnen de partij leidde de zaak tot spanning, omdat de beweging zich naar buiten toe op morele discipline beriep. Voor Röhm betekende dit dat een persoonlijk gegeven steeds meer een politiek wapen werd. In 1934 speelde het regime die kwestie vervolgens actief uit in de propaganda rond zijn verwijdering.

Escalatie van het conflict met leger, SS en partijleiding

In 1933 en 1934 verscherpte het conflict over de toekomst van de SA. De Reichswehr vreesde dat Röhm haar plaats wilde innemen. Tegelijk zagen Heinrich Himmler, Hermann Göring en andere partijleiders in hem een bedreiging voor hun eigen positie. Röhm bleef aandringen op een fusie van SA en leger onder zijn leiding, of op een vergaande herverdeling van macht. Hitler had de steun van de officieren echter nodig voor herbewapening en voor zijn opvolging van president Hindenburg. Daarmee werd Röhm, ondanks zijn oude band met Hitler, steeds meer een politiek probleem binnen het nieuwe regime.

Nacht van de Lange Messen

Eind juni 1934 besloot Hitler tot ingrijpen. Op 30 juni liet hij Röhm en andere SA-leiders in Bad Wiessee arresteren, waar zij voor een bijeenkomst waren samengekomen. Röhm werd naar de gevangenis van München-Stadelheim gebracht. Intussen werden in Duitsland tientallen tegenstanders, rivalen en voormalige bondgenoten gedood tijdens wat later de Nacht van de Lange Messen is gaan heten, hoewel de zuivering meerdere dagen duurde. Op 1 juli kreeg Röhm in zijn cel een pistool om zelfmoord te plegen. Toen hij dat niet deed, werd hij door Theodor Eicke, in aanwezigheid van Michael Lippert, doodgeschoten.

Juridische afdekking en gevolgen

Kort na de moorden legaliseerde het regime het geweld met een wet van 3 juli 1934, die de gebeurtenissen van 30 juni, 1 juli en 2 juli voorstelde als staatszelfverdediging. Daarmee gaf de regering achteraf formele dekking aan buitengerechtelijke executies. Voor de machtsverhoudingen binnen het nationaalsocialistische systeem had dit directe gevolgen. De SA verloor haar autonome positie en werd ondergeschikt gemaakt. De SS won daarentegen sterk aan invloed. Röhm verdween niet alleen als persoon uit de leiding, maar ook als vertegenwoordiger van een stroming die de verhouding tussen partij, leger en staat anders wilde ordenen dan Hitler uiteindelijk deed.

Na de oorlog

Röhm maakte geen naoorlogse levensfase mee, omdat hij in 1934 werd gedood, vijf jaar vóór het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Na 1945 kwam hij vooral terug in onderzoek naar de SA, de machtsstrijd binnen de NSDAP en de zuivering van 30 juni tot 2 juli 1934. Historici plaatsten hem daarbij niet alleen als vroege bondgenoot van Hitler, maar ook als vertegenwoordiger van een paramilitaire politiek die botste met leger, partijbureaucratie en SS.

Militaire Rangen

Van Fahnenjunker tot Hauptmann

Röhms militaire loopbaan begon in 1906 als Fahnenjunker in het Beierse leger. In 1908 werd hij luitenant, in 1915 Oberleutnant en in 1917 Hauptmann. Deze bevorderingen vielen samen met actieve frontdienst en latere staffuncties. Anders dan veel partijactivisten uit de vroege NSDAP beschikte hij daardoor over formele officiersvorming, praktijkervaring in oorlogsomstandigheden en een netwerk in de legerwereld. Dat verklaart mede waarom hij voor Hitler zo bruikbaar was in de opbouw van gewapende partijorganisaties en in het leggen van verbindingen tussen de partij, de Reichswehr en voormalige Freikorps-kringen.

Functies na 1918

Na 1918 bleef Röhm in en rond militaire structuren opereren, ook nadat hij buiten de reguliere Reichswehr was geraakt. In Bolivia werd hij contractueel als luitenant-kolonel aangesteld. In Duitsland kreeg hij later vooral politieke functies, maar zijn gezag bleef grotendeels rusten op zijn militaire reputatie. Als stafchef van de SA trad hij op als commandant van een massale paramilitaire organisatie die zichzelf als revolutionaire strijdmacht zag. Zijn loopbaan laat daardoor zien hoe militaire status in het interbellum kon overgaan in partijmacht, zonder dat de grens tussen leger, militie en politiek scherp bleef.

Onderscheidingen

Uit de overgeleverde lijsten blijkt dat Röhm tijdens en na zijn militaire loopbaan meerdere onderscheidingen ontving. Daaronder vielen het IJzeren Kruis 1914 tweede klasse en eerste klasse, de Beierse Orde van Militaire Verdienste vierde klasse met zwaarden en later met kroon, en het Gewondeninsigne in zilver. Na de nationaalsocialistische machtsaanvaarding volgden partijonderscheidingen zoals het Gouden Ereteken van de NSDAP, de Bloedorde en de Ehrenwinkel der Alten Kämpfer. Deze combinatie van frontonderscheidingen en partijdecoraties weerspiegelt de dubbele basis van zijn gezag: oorlogservaring uit 1914–1918 en zijn vroege rol binnen de nationaalsocialistische beweging.

Conclusie

Ernst Röhm stond op het snijvlak van leger, Freikorps, partijmilitie en staatsmacht. Hij hielp de SA uitbouwen tot een massale organisatie en leverde daarmee een directe bijdrage aan Hitlers weg naar de macht. Tegelijk liep zijn eigen visie op een gewapende, sociaal-radicale revolutie vast op de belangen van de Reichswehr, de SS en Hitler zelf. Zijn dood in juli 1934 markeerde daarom niet alleen het einde van een bondgenootschap, maar ook de onderwerping van de SA aan een strakker en centraler geleid nationaalsocialistisch machtsapparaat.

Bronnen en meer informatie

1. Afbeelding:Door Bundesarchiv, Bild 102-15282A / o.Ang. / CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 de, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=12685396
2. Bendersky, Joseph W. (2007). A Concise History of Nazi Germany. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-74255-362-0.
3. Childers, Thomas (2017). The Third Reich: A History of Nazi Germany. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-1-45165-113-3.
4. Cook, Stan; Bender, Roger James (1994). Leibstandarte SS Adolf Hitler: Uniforms, Organization, & History. San Jose, CA: James Bender Publishing. ISBN 978-0-912138-55-8.
5. Cross, Robin (2009). Hitler: An Illustrated Life. London: Quercus. ISBN 978-1847249999.
6. Dornberg, John (1982). The Putsch That Failed: Munich 1923 – Hitler’s Rehearsal for Power. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 029778160X.
7. Dornheim, Andreas (1998). Röhms Mann fürs Ausland. Politik und Ermordung des SA-Agenten Georg Bell. Berlin: LIT Verlag. ISBN 3-8258-3596-0.
8. Evans, Richard (2005). The Third Reich in Power. New York: Penguin Group. ISBN 978-0-14-303790-3.
9. Fest, Joachim (1974). Hitler. Mariner Books. ISBN 0-15-602754-2.
10. Fest, Joachim C. (2005). Hitler. Eine Biographie. Berlin: Ullstein Tb. ISBN 978-3-548-26514-8.
11. Fischer, Conan (1999). Ernst Julius Röhm – Stabschef der SA und unentbehrlicher Außenseiter. In: Smelser, Ronald; Zitelmann, Rainer (red.). Die braune Elite 1, 22 biografische Skizzen. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. ISBN 978-3534800360.
12. Frei, Norbert (1993). National Socialist Rule in Germany: The Führer State, 1933–1945. Cambridge, MA: Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-63118-507-9.
13. Gordon, Harold J. (1972). Hitler and the Beer Hall Putsch. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-69105-189-5.
14. Gritschneder, Otto (1993). Der Führer hat sie zum Tode verurteilt. München: C. H. Beck. ISBN 3-406-37651-7.
15. Hancock, Eleanor (2008). Ernst Röhm: Hitler’s SA Chief of Staff. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-60402-5.
16. Hancock, Eleanor (2012). Ernst Röhm versus General Hans Kundt in Bolivia, 1929–30? The Curious Incident. Journal of Contemporary History, 47(4). ISSN 0022-0094.
17. Jablonsky, David (1988). Rohm and Hitler: The Continuity of Political-Military Discord. Journal of Contemporary History, 23(3), 367–386. DOI 10.1177/002200948802300303. JSTOR 260688. S2CID 153852429.
18. Kershaw, Ian (1998). Hitler. Band 1. Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt. ISBN 3-421-05131-3.
19. Kershaw, Ian (1999). Hitler: 1889–1936, Hubris. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-32035-0.
20. Kershaw, Ian (2008). Hitler: A Biography. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-06757-6.
21. Klee, Ernst (2016). Personenlexikon zum Dritten Reich: Wer war was vor und nach 1945. Hamburg: Nikol Verlag. ISBN 978-3-86820-311-0.
22. Longerich, Peter (2024). Abrechnung. Hitler, Röhm und die Morde vom 30. Juni 1934. Wien: Molden-Verlag. ISBN 978-3-222-15103-3.
23. Machtan, Lothar (2002). The Hidden Hitler. New York: Basic Books. ISBN 0-465-04309-7.
24. Mahron, Norbert (2011). Röhm. Ein deutsches Leben. Leipzig: Lychatz-Verlag. ISBN 978-3-942929-00-4.
25. Manvell, Roger; Fraenkel, Heinrich (2010). Goebbels: His Life and Death. New York: Skyhorse Publishing. ISBN 978-1-61608-029-7.
26. McDonough, Frank (1999). Hitler and Nazi Germany. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-52100-358-2.
27. McNab, Chris (2013). Hitler’s Elite: The SS 1939–45. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1782000884.
28. Menges, Franz (2003). Röhm, Ernst Julius Günther. In: Neue Deutsche Biographie. Band 21. Berlin: Duncker & Humblot. ISBN 978-3-42811-202-9.
29. Messenger, Charles (2005). Hitler’s Gladiator: The Life and Wars of Panzer Army Commander Sepp Dietrich. London: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-84486-022-7.
30. Miller, Michael D.; Schulz, Andreas (2015). Leaders of the Storm Troops. Volume 1. Solihull: Helion & Company. ISBN 978-1-909982-87-1.
31. Moulton, Jon (1999). Röhm, Ernst (1887–1934). In: Zabecki, David T. (red.). World War II in Europe: An Encyclopedia. London: Garland Publishing. ISBN 0-8240-7029-1.
32. Mück, Wolfgang (2016). NS-Hochburg in Mittelfranken: Das völkische Erwachen in Neustadt an der Aisch 1922–1933. Neustadt an der Aisch: Verlag Philipp Schmidt. ISBN 978-3-87707-990-4.
33. Mühle, Marcus (2016). Ernst Röhm. Eine biografische Skizze. Berlin: Wissenschaftlicher Verlag Berlin. ISBN 978-3-86573-912-4.
34. Müller, Henning K. (2024). Die Völkische Bewegung und der Aufstieg des Nationalsozialismus im Elbe-Weser-Raum (1918–1933): Organisationen, Netzwerke, Biografien und Aktivitäten der Wegbereiter des „Dritten Reichs“. Stade: Landschaftsverband Stade. ISBN 978-3-931879-81-5.
35. O’Neill, Robert (1967). The German Army and the Nazi Party 1933–1939. New York: James H. Heineman. ISBN 978-0-685-11957-0.
36. Orlow, Dietrich (1973). The History of the Nazi Party: 1933–1945. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. ISBN 0-822-93253-9.
37. Sabrow, Martin (red.) (2004). Skandal und Diktatur. Formen öffentlicher Empörung im NS-Staat und in der DDR. Göttingen: Wallstein Verlag. ISBN 3-89244-791-8.
38. Siemens, Daniel (2017). Stormtroopers: A New History of Hitler’s Brownshirts. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-30019-681-8.
39. Snyder, Louis (1989). Hitler’s Elite: Biographical Sketches of Nazis Who Shaped the Third Reich. New York: Hippocrene Books. ISBN 978-0-87052-738-8.
40. Snyder, Louis (1994). Encyclopedia of the Third Reich. New York: Da Capo Press. ISBN 978-1-56924-917-8.
41. Ullrich, Volker (2016). Hitler: Ascent, 1889–1939. New York: Knopf. ISBN 978-0-38535-438-7.
42. Weale, Adrian (2012). Army of Evil: A History of the SS. New York: NAL Caliber. ISBN 978-0-451-23791-0.
43. Wheeler-Bennett, John (2005). The Nemesis of Power: The German Army in Politics 1918–1945. London: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-1812-3.
44. Zentner, Christian; Bedürftig, Friedemann (1991). The Encyclopedia of the Third Reich. New York: MacMillan Publishing. ISBN 0-02-897500-6.
45. Zinn, Alexander (1997). Die soziale Konstruktion des homosexuellen Nationalsozialisten. Zu Genese und Etablierung eines Stereotyps. Frankfurt am Main: Peter Lang. ISBN 3-631-30776-4.
46. Zinn, Alexander (2018). Aus dem Volkskörper entfernt? Homosexuelle Männer im Nationalsozialismus. Frankfurt am Main: Campus. ISBN 978-3-593-50863-4.
47. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946