Adam Grünewald (1902–1945) was een Duitse SS-officier die tijdens de Tweede Wereldoorlog diende als kampcommandant van het concentratiekamp Herzogenbusch (Vught) in Nederland. Zijn loopbaan omvatte dienstjaren in de Reichswehr, het lidmaatschap van de SA en later de SS, evenals functies in meerdere concentratiekampen. Grünewald werd bekend door zijn betrokkenheid bij het zogenoemde Bunkerdrama in januari 1944, waarbij tien vrouwelijke gevangenen om het leven kwamen. Dit leidde tot een zeldzame interne rechtszaak binnen de SS. Hij stierf begin 1945 tijdens gevechtshandelingen aan het oostfront.
Vroege leven en opleiding
Adam Grünewald werd op 20 oktober 1902 geboren in Frickenhausen am Main, nabij Würzburg, in het Duitse Keizerrijk. Hij volgde een opleiding tot bakker, een ambacht waarin hij voor zijn militaire loopbaan werkzaam was. Over zijn jeugd en opvoeding zijn slechts beperkte gegevens bekend. Na de Eerste Wereldoorlog sloot hij zich aan bij een Freikorps, paramilitaire eenheden die in de roerige naoorlogse periode actief waren in Duitsland.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Gezien zijn geboortejaar was Grünewald te jong om als soldaat aan de Eerste Wereldoorlog deel te nemen. Hij bevond zich tijdens het conflict in zijn tienerjaren en maakte de gevolgen van de oorlog in het Duitse binnenland mee. Direct na de oorlog koos hij voor een militaire loopbaan.
Interbellum: militaire dienst en politieke aansluiting
In 1919 trad Grünewald in dienst bij de Reichswehr, waar hij gedurende twaalf jaar diende. Hij bereikte de rang van Unterfeldwebel voordat hij de militaire dienst verliet. In het interbellum raakte hij betrokken bij de nationaalsocialistische beweging. In 1931 werd hij lid van de Sturmabteilung (SA) en trad op 1 mei van dat jaar ook toe tot de NSDAP (lidmaatschapsnummer 536.404). Aanvankelijk werkte hij voltijds binnen de SA, maar in 1934 stapte hij over naar de Schutzstaffel (SS), waar hij het lidmaatschapsnummer 253.631 kreeg. Zijn opleiding binnen de SS vond plaats aan de zogenoemde “Dachauer Schule” onder leiding van Theodor Eicke, een opleidingscentrum voor kamp- en bewakingsofficieren.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Vanaf het midden van de jaren 1930 werd Grünewald geplaatst bij de bewaking van het concentratiekamp Lichtenburg. Van 1938 tot 1939 vervulde hij de functie van Schutzhaftlagerführer in het concentratiekamp Dachau. In 1943 bekleedde hij diezelfde functie in het kamp Sachsenhausen.
In oktober 1943 volgde zijn benoeming tot kampcommandant van het concentratiekamp Herzogenbusch (Vught) in Nederland. Zijn ambtsperiode werd overschaduwd door het Bunkerdrama van 15 en 16 januari 1944, waarbij 74 vrouwelijke gevangenen in een cel van 9,5 m² werden opgesloten en tien van hen door verstikking omkwamen.
Het incident leidde tot grote beroering in de Nederlandse bezette gebieden. De SS besloot Grünewald en zijn adjudant Hermann Wicklein voor een intern SS-recht te brengen. Grünewald werd in maart 1944 veroordeeld tot drieënhalf jaar gevangenisstraf wegens mishandeling van ondergeschikten. Wicklein kreeg zes maanden cel voor begunstiging. Beiden werden kort daarna door Heinrich Himmler gratie verleend. Grünewald werd vervolgens overgeplaatst naar de SS-Totenkopfdivisie aan het oostfront, waar hij in januari 1945 bij Veszprém in Hongarije om het leven kwam.
Na de oorlog
Omdat Adam Grünewald in januari 1945 aan het front in Hongarije omkwam, speelde hij na de oorlog geen rol in juridische processen of denazificatieprocedures. Zijn overlijden vond plaats voordat de geallieerde strijdkrachten Duitsland volledig bezetten en het Derde Rijk capituleerde. Hierdoor werd hij niet berecht voor zijn betrokkenheid bij misdaden in de concentratiekampen. Zijn naam bleef echter verbonden aan het Bunkerdrama van januari 1944, dat in de naoorlogse geschiedschrijving wordt gezien als een van de ernstigste gebeurtenissen in het kamp Herzogenbusch.
Militaire rangen
Tijdens zijn loopbaan in het Duitse leger en de SS bereikte Grünewald de volgende rangen:
- Unterfeldwebel (Reichswehr)
- SS-Sturmbannführer (waarin hij diende als kampcommandant)
Onderscheidingen
Er zijn geen bronnen die vermelden dat Grünewald tijdens zijn militaire of SS-carrière onderscheidingen heeft ontvangen die geregistreerd zijn in standaard naslagwerken of officiële documenten.
Conclusie
Adam Grünewald was een Duitse SS-officier die carrière maakte binnen het concentratiekampensysteem van nazi-Duitsland. Zijn loopbaan liep van vroege militaire dienst in de Reichswehr tot een positie als kampcommandant in Herzogenbusch. Het Bunkerdrama van januari 1944 markeerde een keerpunt in zijn loopbaan en leidde tot een zeldzame interne vervolging door de SS. De straf die hij kreeg, werd echter kort daarna ongedaan gemaakt, waarna hij naar het front werd gestuurd. Hij stierf in januari 1945 tijdens gevechten in Hongarije. Grünewalds naam blijft in de geschiedschrijving verbonden aan het geweld en de omstandigheden in de nazi-concentratiekampen.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: SS-Hauptsturmführer Adam Grünewald, public domain, via wiki commons
- Segev, Tom (1995). Die Soldaten des Bösen. Zur Geschichte der KZ-Kommandanten. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg. ISBN 3-499-18826-0.
- Stuldreher, Coenraad J. F. (1994). Deutsche Konzentrationslager in den Niederlanden – Amersfoort, Westerbork, Herzogenbusch. In: Wolfgang Benz (Red.). Dachauer Hefte 5: Die vergessenen Lager. München. ISBN 3-423-04634-1.
- Klee, Ernst (2005). Das Personenlexikon zum Dritten Reich: Wer war was vor und nach 1945. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main. ISBN 3-596-16048-0.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










