Wilhelm Adalbert “Wilm” Hosenfeld (2 mei 1895 – 13 augustus 1952) was een Duitse officier in de Wehrmacht tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werd bekend door zijn hulp aan Poolse burgers, waaronder Joden, in bezet Warschau. Zijn bekendste reddingsactie betrof de pianist Władysław Szpilman, die hij in 1944 voorzag van voedsel en onderdak. Na de oorlog werd Hosenfeld door het Rode Leger krijgsgevangen genomen en overgebracht naar de Sovjet-Unie, waar hij in 1952 overleed. Pas decennia later werd hij postuum geëerd door onder andere Yad Vashem en de Poolse staat.
Vroege leven en opleiding
Hosenfeld werd geboren in Mackenzell, bij Fulda, als vierde van zes kinderen in een rooms-katholiek gezin. Zijn vader was schoolmeester. Het gezin kende een religieuze en sociaal bewuste opvoeding. Naast katholieke waarden werd hij beïnvloed door Pruisische discipline en de Wandervogel-beweging, die nadruk legde op natuurbeleving en gemeenschapszin. In 1913 nam hij deel aan het Eerste Freideutsche Jugendtag op de Hohe Meißner. Na zijn opleiding tot onderwijzer werkte hij korte tijd als leraar in dorpsgemeenschappen.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
In 1914 meldde Hosenfeld zich als infanterist voor de Duitse krijgsmacht. Hij diende aan het Westfront en raakte in 1917 zwaar gewond. Voor zijn inzet ontving hij het IJzeren Kruis tweede klasse. Na herstel keerde hij terug naar het burgerleven en nam zijn loopbaan als dorpsonderwijzer weer op in Hessen.
Interbellum: onderwijs en politieke betrokkenheid
In 1920 huwde Hosenfeld Annemarie Krummacher, dochter van de schilder Karl Krummacher. Het echtpaar kreeg vijf kinderen. In de jaren dertig sloot hij zich aan bij de SA en het Nationaalsocialistisch Lerarencorps. Op 1 augustus 1935 werd hij lid van de NSDAP. Zijn dagboekaantekeningen uit 1936 laten zien dat hij deelnam aan de Rijksparteidagen in Neurenberg. In deze periode combineerde hij zijn werk als onderwijzer met deelname aan partijactiviteiten, al veranderde zijn houding ten opzichte van het regime tijdens de oorlogsjaren.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Bij de Duitse inval in Polen in 1939 werd Hosenfeld als reserveofficier gemobiliseerd. Hij was aanvankelijk gestationeerd in Pabianice, later in Węgrów en Jadów. In juli 1940 werd hij overgeplaatst naar Warschau, waar hij tot het einde van de oorlog diende bij Wachbataillon 660, onderdeel van het Wach-Regiment Warschau. In 1941 werd hij hoofd van de Wehrmacht-sportschool in de stad en organiseerde hij sportevenementen in het legerstadion.
Tijdens zijn dienst in Warschau begon hij Poolse burgers en Joden te helpen door hen werk, valse papieren of onderdak te bieden. Hij leerde Pools en bezocht kerkdiensten, ondanks verboden voor Duitse militairen. Tijdens het verhoor van gevangengenomen leden van de Armia Krajowa in 1944 zorgde hij voor medische behandeling, in strijd met bevelen van de SS.
Zijn bekendste reddingsactie vond plaats in november 1944, toen hij Władysław Szpilman aantrof in een verwoest gebouw aan de Aleja Niepodległości. Hosenfeld voorzag hem herhaaldelijk van voedsel en kleding, waardoor Szpilman de oorlog overleefde.
Na de oorlog
In januari 1945 werd Hosenfeld door het Rode Leger krijgsgevangen genomen bij Błonie, ten westen van Warschau. Tijdens verhoren verklaarde hij dat zijn sportafdeling organisatorisch onder de Abteilung Ic viel, een eenheid die ook inlichtingenwerk verrichtte. Deze verklaring leidde tot verdenking van spionage.
Hij werd naar Minsk overgebracht, waar hij maandenlang werd vastgehouden in een onderzoeksgevangenis en onderworpen aan zware verhoren en isolatie. Na zes maanden kreeg hij een beroerte. In 1950 veroordeelden de Sovjet-autoriteiten hem tot 25 jaar dwangarbeid wegens vermeende oorlogsmisdaden. Pogingen van door hem geredden om zijn vrijlating te bewerkstelligen, mislukten.
In augustus 1950 werd hij overgebracht naar een kamp in Stalingrad. Zijn gezondheid verslechterde snel en hij overleed op 13 augustus 1952 op 57-jarige leeftijd. Zijn lichaam werd begraven op een nabijgelegen begraafplaats voor krijgsgevangenen.
Militaire rangen
- Leutnant der Reserve (vooroorlogs)
- Oberleutnant der Reserve (tijdens de oorlog)
- Hauptmann der Reserve (1944)
Onderscheidingen
Militaire onderscheidingen
- IJzeren Kruis 1914, tweede klasse (1917)
- Erekruis voor Frontstrijders 1914/1918
- Verwundetenabzeichen in zwart (1918)
- SA-Sportabzeichen in brons
Civiele en postume onderscheidingen
- Commandeurskruis Orde Polonia Restituta (2007, postuum)
- Rechtvaardige onder de Volkeren (2008, postuum)
Conclusie
Wilhelm Hosenfeld ontwikkelde zich van een aanhanger van het nationaalsocialisme tot een officier die actief Poolse burgers en Joden hielp in bezet Warschau. Zijn hulpverlening, waaronder de redding van Władysław Szpilman, werd pas decennia later officieel erkend. Zijn dagboeken en brieven vormen waardevolle historische bronnen die inzicht geven in morele keuzes binnen de context van bezetting en oorlog. Hosenfelds levensloop weerspiegelt de complexiteit van persoonlijke overtuigingen en daden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Bronnen en meer informatie
- Vogel, Thomas (2004). Wilm Hosenfeld: “Ich versuche jeden zu retten” – Das Leben eines deutschen Offiziers in Briefen und Tagebüchern. München: Deutsche Verlags-Anstalt. ISBN 3-421-05776-1.
- Szpilman, Władysław (1999). Der Pianist – Mein wunderbares Überleben. München: Econ Ullstein List Verlag. ISBN 3-550-07138-0.
- Vinke, Hermann (2015). Ich sehe immer den Menschen vor mir: Das Leben des deutschen Offiziers Wilm Hosenfeld. Zürich: Arche. ISBN 978-3-7160-2714-1.
- Urban, Thomas (2011). Schwarze Adler, Weiße Adler: Deutsche und polnische Fußballer im Räderwerk der Politik. Göttingen: Verlag Die Werkstatt. ISBN 978-3-89533-775-8.
- Wette, Wolfgang (2013). “Hauptmann Wilm Hosenfeld. Über den Rettungswiderstand eines Sportoffiziers der Wehrmacht in Warschau (1940–1944)”. In: Blecking, Diethelm; Peiffer, Lorenz (red.). Sportler im ‘Jahrhundert der Lager’. Göttingen: Wallstein Verlag. ISBN 3-89533-872-9.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










