Theodor Heinrich Bongartz was een Duitse SS-onderofficier die tijdens de Tweede Wereldoorlog diende in het concentratiekamp Dachau. Hij was verantwoordelijk voor de leiding van het crematorium en betrokken bij de uitvoering van moorden, waaronder die op Georg Elser. Zijn rol binnen het kamp maakt hem tot een van de vele uitvoerders van het nazi-terreurapparaat. Dit artikel biedt een overzicht van zijn leven, militaire betrokkenheid en de omstandigheden rond zijn dood in mei 1945.
Vroege leven en opleiding
Theodor Heinrich Bongartz werd geboren op 25 december 1902 in Krefeld, in het Duitse Rijnland. Hij volgde een ambachtelijke opleiding tot stukadoor (gipser) en werkte in dit beroep tussen 1922 en 1930. Na het behalen van zijn meesterexamen was hij gekwalificeerd om zelfstandig te werken binnen de bouwsector.
In 1928 sloot Bongartz zich aan bij de Sturmabteilung (SA), de paramilitaire organisatie van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Vier jaar later, in 1932, trad hij toe tot de Schutzstaffel (SS) en werd hij op 1 augustus van datzelfde jaar lid van de NSDAP. Zijn partijlidmaatschapsnummer was 1.270.283.
Voor zijn inzet bij de SS werkte hij bij de Heeresstandortverwaltung Krefeld als verwarmingsmonteur en machinist. In november 1939 werd hij overgeplaatst naar de SS-Totenkopfstandarte in Brünn (Brno), waarmee hij werd opgenomen in de structuur van de kampbewakingseenheden.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Theodor Heinrich Bongartz was te jong om deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog, aangezien hij pas in 1902 werd geboren. Er zijn geen aanwijzingen dat hij enige rol speelde in militaire dienst tijdens of direct na dit conflict.
Interbellum: van bouwvakker tot kampbeul
De politieke radicalisering van Bongartz vond plaats in de periode van het interbellum. Zijn toetreding tot de SA en later de SS markeert een geleidelijke verplaatsing van een civiel beroep naar actieve betrokkenheid bij het nationaalsocialistische machtsapparaat. Deze transitie was typerend voor een deel van de lagere middenklasse in Duitsland, die in de jaren twintig en dertig politieke zekerheid zocht te midden van economische instabiliteit.
Zijn overplaatsing naar de SS-Totenkopfstandarte in 1939 maakte hem onderdeel van de bewakingsstructuren van concentratiekampen. Vanaf 1940 werd hij aangesteld bij de kampstaf van Dachau, waar hij verschillende functies bekleedde.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
In het concentratiekamp Dachau, een van de eerste en langst functionerende kampen binnen het nazi-systeem, vervulde Bongartz meerdere rollen tussen 1940 en 1945. Aanvankelijk werd hij ingezet in het wachtdetachement, maar later werd hij aangesteld als hoofd van het zogenaamde Krematoriumskommando. In deze functie had hij de leiding over het crematoriumcomplex, waar lichamen van overleden en geëxecuteerde gevangenen werden verbrand.
Een van de taken van Bongartz was het uitvoeren van executies, waaronder de systematische moord op Sovjet-krijgsgevangenen. Deze praktijk vond plaats buiten het reguliere kampadministratieve systeem en maakte deel uit van het beleid om bepaalde groepen direct te elimineren.
De moord op Georg Elser
Op 9 april 1945, kort voor de bevrijding van Dachau, werd Bongartz betrokken bij een doelgerichte liquidatie. Georg Elser, die in 1939 een aanslag op Adolf Hitler had gepleegd, werd op bevel van Gestapochef Heinrich Müller geëxecuteerd. De instructie was om de dood te laten lijken op een gevolg van een geallieerd bombardement. Bongartz schoot Elser echter persoonlijk door het hoofd rond 23:00 uur, waarmee hij de directe uitvoerder werd van dit bevel.
Vlucht en arrestatie
Op 28 april 1945, toen de geallieerde troepen Dachau naderden, ontvluchtte Bongartz het kamp. Vermomd als soldaat van de Wehrmacht trachtte hij met andere SS’ers aan gevangenneming te ontkomen. Hij werd echter herkend en gearresteerd door Amerikaanse soldaten in Württemberg. Bongartz werd overgebracht naar het krijgsgevangenenkamp Heilbronn-Böckingen.
Na de oorlog
Na zijn gevangenneming werd Bongartz vastgehouden in het Amerikaanse kamp in Heilbronn-Böckingen. Op 15 mei 1945, nog geen drie weken na zijn arrestatie, overleed hij in gevangenschap. Als officiële doodsoorzaak werd tuberculose opgegeven. In sommige latere documenten worden ook andere mogelijke oorzaken genoemd, zoals hepatitis of levercirrose, maar hierover bestaat geen eenduidige bevestiging.
Zijn graf bevond zich op het kerkhof van Heilbronn-Böckingen, in de sectie voor oorlogsdoden. In 2001 werd de grafsteen verwijderd door de lokale autoriteiten. Sinds 2008 maakt deze deel uit van de collectie van de Georg Elser-Gedenkstätte in Königsbronn, maar is niet voor publiek toegankelijk.
Militaire rangen
Theodor Heinrich Bongartz bekleedde de rang van SS-Oberscharführer, een onderofficiersrang binnen de Schutzstaffel. Deze rang was grofweg gelijk aan een sergeant in het reguliere leger en gaf hem binnen de kamporganisatie aanzienlijke verantwoordelijkheid, vooral in zijn rol als hoofd van het crematorium.
Onderscheidingen
Er zijn geen officiële onderscheidingen of medailles bekend die Bongartz heeft ontvangen voor zijn werkzaamheden binnen de SS of daarbuiten. Zijn carrière speelde zich grotendeels af binnen het repressieve kampensysteem, waar formele militaire decoraties niet centraal stonden.
Conclusie
Theodor Heinrich Bongartz was een functionaris binnen de structuur van het nazi-concentratiekampensysteem, die een actieve rol speelde in het uitvoeren van moord en terreur. Als hoofd van het crematorium in Dachau was hij mede verantwoordelijk voor de vernietiging van menselijke resten en de uitvoering van executies. Zijn betrokkenheid bij de liquidatie van Georg Elser bevestigt zijn rol als direct instrument van het nazi-regime. Zijn dood in gevangenschap, kort na de capitulatie van Duitsland, beëindigde een leven gewijd aan de uitvoering van ideologisch gemotiveerd geweld.
Bronnen en meer informatie
- Klee, Ernst (2007). Das Personenlexikon zum Dritten Reich: Wer war was vor und nach 1945. Frankfurt am Main: Fischer-Taschenbuch-Verlag. ISBN 978-3-596-16048-8.
- Longerich, Peter (2010). Heinrich Himmler: A Life. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-959232-6.
- Benz, Wolfgang (1999). Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. München: C.H. Beck. ISBN 978-3-406-52961-9.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










