Sigmund Rascher (1909–1945) was een SS-arts die tijdens het nationaalsocialistische regime in Duitsland medische experimenten uitvoerde op gevangenen in concentratiekampen. Deze experimenten, vaak dodelijk, betroffen onder andere onderdruk, onderkoeling en bloedstolling. Raschers wetenschappelijke werk werd later als misdadig beoordeeld tijdens de Neurenbergse artsenprocessen. Ondanks zijn medische opleiding was zijn loopbaan nauw verweven met ideologische netwerken binnen de SS en beïnvloed door zijn connecties met Heinrich Himmler. Zijn levensloop eindigde met zijn executie door de SS, vlak voor de bevrijding van kamp Dachau.
Vroege leven en opleiding
Sigmund Rascher werd op 12 februari 1909 geboren in München als derde kind van arts Hanns-August Rascher, een overtuigd aanhanger van Rudolf Steiner en diens antroposofie. De jonge Rascher bezocht de eerste Waldorfschool in Stuttgart en werd beïnvloed door Ehrenfried Pfeiffer, die de kosmische ritmes op biologische processen toepaste. Hij behaalde zijn Abitur in Konstanz in 1930 of 1931 – beide data komen voor in zijn persoonlijke documenten.
Vanaf 1933 studeerde hij geneeskunde aan de Universiteit van München. Tijdens zijn studie werkte hij ook in Zwitserland, waar hij als assistent van zijn vader en Pfeiffer onderzoek deed. In 1936 promoveerde hij op een proefschrift dat zich bezighield met een zwangerschapstest gebaseerd op kristallisatieprocessen van koperchloride, een methode die zijn oorsprong vond in de antroposofie. Deze wetenschappelijke benadering werd door tijdgenoten als speculatief beschouwd.
Interbellum: Politieke en medische opmars
Lidmaatschap van de NSDAP en SA
Rascher werd in 1933 lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Hoewel hij beweerde op 1 maart 1933 toegetreden te zijn, werd zijn lidmaatschap officieel geregistreerd op 1 mei 1933. In mei 1936 sloot hij zich aan bij de Sturmabteilung (SA), waar hij de rang van Rottenführer bereikte. Op 11 oktober 1939 werd hij overgeplaatst naar de Schutzstaffel (SS) en verkreeg in 1941 de rang van SS-Untersturmführer. In 1943 werd hij overgeplaatst naar de Waffen-SS.
Medisch werk vóór de oorlog
Tussen 1936 en 1939 was Rascher als assistent werkzaam in de chirurgische kliniek van het Schwabinger Ziekenhuis in München. Hier voerde hij onderzoek uit naar kankerdiagnostiek, waarvoor hij een beurs ontving van de Deutsche Forschungsgemeinschaft (destijds: Notgemeinschaft der deutschen Wissenschaft). Zijn publicaties over kristallografisch onderzoek in relatie tot kanker werden als speculatief beschouwd. Toch leidde dit tot zijn toetreding tot het SS-Ahnenerbe, een instelling die ideologische en medische experimenten combineerde.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Relatie met Himmler en medische experimenten
Rascher’s invloed binnen het nazi-apparaat werd vergroot door zijn huwelijk met Karoline Diehl, een vrouw met directe toegang tot Heinrich Himmler. Door deze relatie kon hij op 23 april 1939 een ontmoeting regelen met Himmler, waarbij hij zijn voorstellen presenteerde voor medisch onderzoek binnen de SS.
Onderdruk- of hoogtevliegexperimenten
In 1941 stelde Rascher aan Himmler voor om medische tests uit te voeren op mensen om de effecten van grote hoogten en lage luchtdruk te onderzoeken, aangezien eerdere dierproeven volgens hem ontoereikend waren. Deze experimenten vonden plaats in een drukcabine in concentratiekamp Dachau, geleverd door de Luftwaffe. Gevangenen werden blootgesteld aan snel variërende luchtdrukniveaus. Tijdens deze tests trad bewustzijnsverlies op en stierven veel proefpersonen aan hersenembolieën of hartstilstand. Volgens latere getuigenverklaringen overleden 80 van de circa 200 testpersonen direct, terwijl de overige op andere manieren om het leven werden gebracht.
Onderkoelingsexperimenten
Van augustus tot oktober 1942 voerde Rascher, in samenwerking met professor Ernst Holzlöhner en Luftwaffenarts Erich Finke, experimenten uit om hypothermie te bestuderen. De proefpersonen werden tot hun middel ondergedompeld in ijskoud water of naakt in de buitenlucht geplaatst, soms tot hun lichaamstemperatuur onder de 27 °C zakte. Vervolgens werd geprobeerd hen op verschillende manieren op te warmen, waaronder met warm water, warme lucht en zelfs door ze tussen naakte vrouwen te plaatsen (“animalische warmte”). De meeste methoden bleken ineffectief, en volgens rapporten kwamen tussen de 80 en 90 gevangenen om tijdens deze experimenten.
Experimenten met bloedstolling
Na de onderkoelingsexperimenten legde Rascher zich toe op de bestudering van het bloedstollingsmiddel Polygal. Dit middel, op basis van pectine, zou volgens hem interne bloedingen kunnen stoppen. Voor zijn experimenten gaf hij gevangenen Polygal-tabletten en diende hen vervolgens schotwonden toe, waarna hij observeerde hoe snel de bloedingen stopten. Er zijn aanwijzingen dat bij sommige proefpersonen ook ledematen werden geamputeerd zonder verdoving.
Na de oorlog
Sigmund Rascher maakte het einde van de oorlog niet mee. Al tijdens het nazibewind werd hij gearresteerd en geëxecuteerd op bevel van Heinrich Himmler. Zijn naam kwam echter nadrukkelijk naar voren tijdens de Neurenbergse artsenprocessen, waar zijn experimenten werden gepresenteerd als voorbeeld van onethisch en strafbaar medisch handelen. In de jaren daarna bleef zijn naam bekend als die van een arts die de medische ethiek flagrant had geschonden.
De gebruikte methoden en de wetenschappelijke waarde van zijn werk werden uitgebreid geanalyseerd. Diverse latere studies concludeerden dat zijn experimenten niet alleen moreel verwerpelijk waren, maar ook methodologisch gebrekkig. Zijn publicaties werden niet aanvaard als basis voor een academische loopbaan.
Militaire rangen
Hoewel Rascher arts was, vervulde hij meerdere functies binnen militaire organisaties van het Derde Rijk:
- Rottenführer (Sturmabteilung, SA), vanaf 1936
- SS-Untersturmführer (vanaf april 1941)
- SS-Hauptsturmführer (vanaf november 1943)
- Stabsarzt der Reserve bij de Luftwaffe (vanaf 1939)
Zijn militaire rangen weerspiegelen de integratie van zijn medische werk binnen de structuur van de Waffen-SS en de Luftwaffe. Hij wist, mede door persoonlijke connecties, snel te stijgen in rang zonder de gebruikelijke militaire ervaring.
Onderscheidingen
Er zijn geen officiële militaire onderscheidingen bekend die aan Rascher zijn toegekend. Zijn bekendheid binnen de SS-structuur was voornamelijk gebaseerd op zijn wetenschappelijke activiteiten en zijn connectie met Heinrich Himmler, eerder dan op prestaties in het veld of op het slagveld.
Persoonlijk leven en arrestatie
Rascher trouwde in 1942 met Karoline “Nini” Diehl, een voormalige zangeres die persoonlijk contact onderhield met Heinrich Himmler. Het paar beweerde, met steun van Himmler, dat Karoline ondanks haar gevorderde leeftijd nog kinderen kreeg, wat moest dienen als propaganda voor de Lebensborn-ideologie. In werkelijkheid bleken de kinderen ontvoerd te zijn. Tijdens een poging tot het ontvoeren van een vierde baby werd Karoline gearresteerd.
De daaropvolgende politieonderzoeken onthulden een breder patroon van fraude, moord en wetenschappelijke misleiding. Rascher werd beschuldigd van onder meer de moord op zijn laboratoriumassistente Julie Muschler, die in december 1943 vermist raakte tijdens een gezamenlijke bergwandeling en in april 1944 dood werd teruggevonden.
Beide Raschers werden zonder proces naar concentratiekampen gestuurd: Karoline naar Ravensbrück, waar ze werd geëxecuteerd, en Sigmund naar Buchenwald. Later werd hij overgebracht naar Dachau, waar hij op 26 april 1945 werd geëxecuteerd, drie dagen voor de bevrijding van het kamp door Amerikaanse troepen. Zijn executie werd uitgevoerd op direct bevel van Himmler, die zich bedrogen voelde door Rascher.
Wetenschappelijke waardering en ethische beoordeling
De medische experimenten die Rascher uitvoerde in Dachau werden door de geallieerde rechtbanken geclassificeerd als misdadig. Tijdens het Neurenbergse artsenproces werd gedetailleerd verslag gedaan van zijn werkwijze, waarbij getuigen, waaronder overlevende kampgevangenen, meldden dat Rascher doelbewust mensen liet sterven of ernstig letsel toebracht.
Latere analyses, waaronder die van medische historici zoals Robert L. Berger, wezen uit dat de experimentele opzet niet voldeed aan basale wetenschappelijke normen. Bovendien bleek uit reconstructies dat gegevens doelbewust waren vervalst of niet reproduceerbaar waren. De veronderstelde medische vooruitgang – zoals kennis over onderkoeling of onderdruk – kon daardoor niet als valide bijdrage aan de medische wetenschap worden beschouwd.
Conclusie
Sigmund Rascher vormde een voorbeeld van de wijze waarop medische wetenschap tijdens het Derde Rijk kon worden ingezet in dienst van ideologische en militaire doelen. Zijn loopbaan illustreert de verwevenheid van medische ambitie, politieke loyaliteit en moreel verval. Raschers experimenten, uitgevoerd zonder toestemming en met fatale gevolgen voor gevangenen, gelden als misdrijven tegen de menselijkheid.
Zijn werk werd na de oorlog verworpen op zowel ethische als wetenschappelijke gronden. De impact van zijn handelen had verstrekkende gevolgen voor de medische ethiek, waaronder de ontwikkeling van de Neurenbergcode (1947), die experimenten op mensen strikte regels oplegde.
Raschers leven eindigde zoals het werd gekenmerkt: binnen de gesloten wereld van het SS-apparaat, als slachtoffer van dezelfde structuur die hem in staat had gesteld zijn misdaden te begaan.
Bronnen en meer informatie
- Heller, Kevin Jon (2011). The Nuremberg Military Tribunals and the Origins of International Criminal Law. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-955431-7.
- Kater, Michael H. (2000). Doctors under Hitler. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4858-7.
- Moreno, Jonathan D. (2001). Undue Risk: Secret State Experiments on Humans. Routledge. ISBN 978-0-415-92835-9.
- Annas, George J. & Grodin, Michael A. (1995). The Nazi Doctors and the Nuremberg Code: Human Rights in Human Experimentation. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-510106-5.
- Berger, Robert L. (1990). “Nazi Science — the Dachau Hypothermia Experiments”. New England Journal of Medicine. 322(20):1435–1440. DOI:10.1056/NEJM199005173222006.
- Alexander, Leo (1949). “Medical Science Under Dictatorship”. New England Journal of Medicine. 241(2): 39–47. DOI:10.1056/NEJM194907142410201.
- Jantze, Matthias Michael (2020). Täter, Netzwerker, Forscher: Die Medizinverbrechen von Dr. med. Sigmund Rascher und sein personelles Umfeld. Universität Tübingen. DOI:10.15496/publikation-51052.
- Reitzenstein, Julien (2014). Himmlers Forscher. Wehrwissenschaft und Medizinverbrechen im „Ahnenerbe“ der SS. Schöningh Verlag. ISBN 978-3-506-76657-1.
- Benz, Wolfgang (1988). Dr. med. Sigmund Rascher – eine Karriere. In: Dachauer Hefte 4. ISBN 3-423-04609-0.
- Spitz, Vivien (2005). Doctors From Hell: The Horrific Account of Nazi Experiments on Humans. Sentient Publications. ISBN 978-1-59181-032-2.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










