Karl Holz was een Duitse nationaalsocialistische politicus uit Neurenberg die uitgroeide tot Gauleiter van Franken en SA-Gruppenführer. Hij hoorde tot de vaste kring rond Julius Streicher, werkte jarenlang voor Der Stürmer en kreeg aan het einde van de oorlog de leiding over partij, verdediging en Volkssturm in Franken, tot zijn dood tijdens de strijd om Neurenberg in april 1945.
Vroege leven en opleiding
Karl Holz werd op 27 december 1895 in Neurenberg geboren als vijfde kind in een gezin waarvan de vader dezelfde naam droeg en als lichtdrukker werkte. Hij doorliep de Volksschule en volgde daarna een commerciële opleiding. Tussen 1910 en 1913 leerde hij het vak van koopman, waarna hij vanaf 1913 als bediende en klerk werkte. Zijn vorming was daardoor praktisch en administratief, zonder universitaire achtergrond. Dat profiel bleef later zichtbaar in zijn werk als partijfunctionaris, redacteur en lokaal bestuurder.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Holz nam vanaf 1915 deel aan de Eerste Wereldoorlog en diende aan het westfront in meerdere Pruisische eenheden. In de overgeleverde biografische gegevens worden onder meer Reserve-Infanterie-Regiment 16, Infanterie-Regiment 144, Infanterie-Regiment 79 en Jäger-Regiment 2 genoemd. Tijdens deze frontdienst liep hij meer dan eens verwondingen op. De oorlogservaring gaf hem niet alleen een militair verleden, maar plaatste hem ook in de brede groep oud-frontsoldaten die in de jaren na 1918 sterk aanwezig was in völkische, sterk nationalistische bewegingen.
Na het einde van de oorlog keerde Holz terug naar Neurenberg. Hij werkte vanaf 1919 in gemeentelijke dienst als kanselarijsecretaris, een functie die aansloot bij zijn commerciële en administratieve opleiding. Zijn plaats in het stadsbestuur bleek echter niet duurzaam. De combinatie van bureaucratische ervaring, oorlogsdienst en groeiende politieke activiteit vormde de overgang naar zijn latere partijloopbaan. Uiteindelijk verloor hij zijn betrekking juist door die politieke activiteiten, waarmee zijn loopbaan definitief buiten het normale ambtelijke kader kwam te liggen.
Interbellum: partijopbouw en lokale macht
Eerste stappen in de völkische beweging
Holz sloot zich in 1920 aan bij de Duits-Socialistische Partij. In Neurenberg werkte hij al vroeg samen met Julius Streicher, die later met een groot deel van zijn aanhang naar de NSDAP overstapte. Holz volgde die beweging en trad op 11 november 1922 toe tot de NSDAP. Na het partijverbod en de heroprichting werd hij op 26 mei 1925 opnieuw ingeschreven, met het lage lidmaatschapsnummer 77. In dezelfde jaren trad hij ook toe tot de SA, waarin hij aanvankelijk een plaatselijke compagnie leidde.
De band met Streicher bepaalde in hoge mate zijn verdere loopbaan. Tijdens de jaren van partijverbod bleef Holz in nationaalsocialistische en verwante organisaties actief, onder meer in het Völkischer Bund Reichsadler in Neurenberg. Daarmee bleef hij zichtbaar binnen de regionale beweging, ook toen de NSDAP formeel niet mocht functioneren. Deze continuïteit verklaart waarom hij na 1925 snel terugkeerde in partijwerk. In de tweede helft van de jaren twintig werd hij binnen Franken steeds meer gezien als een betrouwbare medewerker van Streicher, vooral op het terrein van propaganda en organisatie.
Gemeenteraad, propaganda en veroordelingen
In 1924 werd Holz gekozen in de gemeenteraad van Neurenberg, waar hij tot 1932 zitting had. Binnen die raad groeide hij uit tot leider van de nationaalsocialistische fractie. Daarnaast was hij tussen 1928 en 1933 lid van de Mittelfränkische Kreistag en in 1932 ook lid van de Beierse Landdag. Zijn loopbaan laat zien dat hij niet alleen een propagandist was, maar ook een functionaris die zich stevig in lokale en regionale instellingen nestelde. Dat gaf hem een vaste machtsbasis in Neurenberg nog voordat de NSDAP landelijk de macht overnam.
Na zijn ontslag uit de gemeentelijke dienst in februari 1925 werkte Holz in Neurenberg enige jaren in de boekhandel. Tegelijk nam zijn rol in de propagandistische kant van de partij sterk toe. Van 1927 tot 1933 was hij verantwoordelijk redacteur van Der Stürmer, het antisemitische weekblad van Streicher. Daarna was hij van 1933 tot 1938 hoofdredacteur. In die functie droeg hij direct bij aan de verspreiding van radicale vijandbeelden en samenzweringsbeelden, waarmee het blad een vaste plaats kreeg in de propagandacultuur van het nationaalsocialisme.
Zijn openbare optreden ging gepaard met herhaalde justitiële straffen. Holz verwees later zelf naar zeventien veroordelingen voor politieke delicten, waaronder vijf gevangenisstraffen. In Beierse gerechtelijke overzichten uit de tweede helft van de jaren twintig komt hij inderdaad herhaaldelijk voor wegens belediging, laster en verwante propaganda-overtredingen. Die veroordelingen belemmerden zijn partijloopbaan niet. Binnen de regionale partijcultuur werden zij niet als een diskwalificatie gezien, maar als onderdeel van zijn rol als agitator in de jaren van de Weimarrepubliek.
Opkomst in Gau Franken
Ondanks de steun van Streicher kreeg Holz in 1929 niet de leiding over Opper-Franken. Die post ging naar Hans Schemm, die vanuit Bayreuth sneller opklom. Toch bleef Holz in Midden-Franken invloed houden. Vanaf 1 april 1933 was hij plaatsvervangend leider van het Zentralkomitee zur Abwehr der jüdischen Greuel- und Boykotthetze, een orgaan dat verbonden was met de anti-Joodse boycotcampagne van het nieuwe regime. Van 1933 tot 15 juli 1934 was hij bovendien Kreisleiter van Nürnberg-Stadt. Daarmee combineerde hij propaganda, partijorganisatie en lokaal bestuur in één loopbaan.
Bij de Rijksdagverkiezing van november 1933 werd Holz gekozen als afgevaardigde voor kiesdistrict 26, Franken. Hij behield die zetel tot de val van het nationaalsocialistische regime in 1945. Op 1 januari 1934 werd hij benoemd tot plaatsvervangend Gauleiter van Franken onder Streicher. In november 1937 volgde promotie tot SA-Brigadeführer. Deze functies bevestigden dat hij tot de vaste regionale top van de partij was gaan behoren. In Neurenberg werkte hij ondertussen naast en soms in concurrentie met andere plaatselijke machtsdragers, onder wie burgemeester Willy Liebel.
Zijn loopbaan kreeg in 1940 een tijdelijke breuk. In samenhang met het onderzoek naar onregelmatigheden rond Streicher en de toe-eigening van zogenoemd geariseerd Joods bezit werd Holz uit zijn functies ontheven. Daarbij ging het om de vraag of goederen en vermogensbestanddelen onrechtmatig in partijbezit of persoonlijk voordeel waren terechtgekomen. De affaire beschadigde de kring rond Streicher, maar betekende voor Holz geen definitief einde. Twee jaar later keerde hij juist terug in een nog zwaardere regionale positie.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Dienst in de Wehrmacht
Na het begin van de oorlog werd Holz in november 1939 als Gefreiter opgeroepen voor de Wehrmacht. Hij diende bij Panzer-Regiment 25 en nam deel aan de veldtocht in Frankrijk. In juni 1940 raakte hij daarbij zwaar gewond. De kernbiografieën plaatsen zijn militaire dienst in dit regiment tussen november 1939 en april 1941, waarbij hij uiteindelijk de rang van Unteroffizier bereikte. Deze episode toont dat hij niet uitsluitend partijbestuurder bleef, maar in de oorlog ook opnieuw in uniform diende.
Terugkeer in de partijtop van Franken
Op 4 april 1942 keerde Holz terug in de partijleiding als waarnemend Gauleiter van Franken, als opvolger van Hans Zimmermann. In hetzelfde jaar nam zijn macht snel toe. Op 6 april 1942 werd hij gemachtigde voor de arbeidsinzet in de Gau, op 16 november 1942 Reichsverteidigungskommissar en op 9 november 1942 SA-Gruppenführer. Als Reichsverteidigungskommissar bundelde hij burgerlijke bevoegdheden voor de oorlogvoering. Eind 1944 werd hij formeel de vaste Gauleiter van Franken, terwijl Julius Streicher zijn titel nog mocht behouden zonder de werkelijke leiding terug te krijgen.
Deze terugkeer betekende meer dan een gewone rehabilitatie. Holz werd nu de man die in Franken de partij, delen van het bestuur en de mobilisatie voor de laatste oorlogsmaanden samenbracht. Vanaf september 1944 stond hij ook aan het hoofd van de Volkssturm in de Gau. Daarmee kreeg hij verantwoordelijkheid voor de inzet van mannen die buiten de gewone legerstructuur alsnog in de verdediging werden opgenomen. In de eindfase van de oorlog maakte juist die vermenging van partijmacht, civiel bestuur en militair bevel zijn positie uitzonderlijk sterk binnen de regionale hiërarchie.
De laatste gevechten om Neurenberg
In april 1945 kwam de oorlog rechtstreeks naar Neurenberg. Terwijl Amerikaanse troepen van de 3e Infanteriedivisie de stad binnendrongen, hield Holz vast aan voortgezette verdediging met onderdelen van de Wehrmacht en de Volkssturm. De gevechten verplaatsten zich gaandeweg naar het centrum en kregen het karakter van straat- en huizenstrijd. Voor Holz had de verdediging niet alleen militair gewicht, maar ook politieke betekenis. Als Gauleiter en Reichsverteidigungskommissar was hij een van de hoogste vertegenwoordigers van het regime in de stad en wees hij capitulatie af zolang er nog gewapend verzet mogelijk was.
Toen Amerikaanse eenheden op 18 april 1945 vrijwel heel Neurenberg in handen hadden, trok Holz zich terug in en rond de Palmenhofbunker bij het politiepresidium. Daar bevond zich een kleine groep getrouwen, onder wie burgemeester Willy Liebel. De laatste uren van deze groep behoren tot de meest besproken episodes van de strijd om de stad. Beschuldigingen dat Holz Liebel zou hebben doodgeschoten, zijn in later onderzoek niet bevestigd. Voor Liebel werd uiteindelijk zelfdoding vastgesteld. Over Holz zelf bleef de doodsoorzaak onduidelijk: in de literatuur worden zowel zelfdoding als dodelijk gevechtsletsel genoemd.
Op 20 april 1945, dezelfde dag waarop ook Hitlers verjaardag viel en de Amerikaanse overwinning in de stad feitelijk vaststond, kwam Holz in het politiepresidium om het leven. Met zijn dood verdween de feitelijke leiding van Gau Franken in Neurenberg. De inname van de stad betekende tegelijk het einde van het partijapparaat dat hij in de voorafgaande jaren had bestuurd. Zijn laatste optreden stond daarmee geheel in het teken van de gewelddadige slotfase van het nationaalsocialistische bewind, waarin lokale partijleiders nog probeerden een verloren oorlog te verlengen.
Na de oorlog
Omdat Karl Holz op 20 april 1945 stierf, kende hij geen naoorlogse loopbaan, arrestatie of berechting. Zijn naam bleef wel aanwezig in naoorlogse studies over Julius Streicher, Der Stürmer, de bestuursstructuur van Gau Franken en de laatste oorlogsdagen in Neurenberg. In dat onderzoek verschijnt hij doorgaans als een regionale partijleider die propaganda, organisatie en bevelsvoering samenbracht. Daardoor wordt zijn levensloop vooral gebruikt om te laten zien hoe lokale en regionale functionarissen het nationaalsocialistische regime in de praktijk droegen.
Militaire Rangen
Holz diende in de Eerste Wereldoorlog als soldaat in meerdere infanterie- en jägereenheden aan het westfront. Bij zijn naoorlogse demobilisatie wordt hij in latere biografische samenvattingen genoemd als Gefreiter. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij in november 1939 opnieuw als Gefreiter opgeroepen voor de Wehrmacht en bereikte hij in Panzer-Regiment 25 de rang van Unteroffizier. Zijn militaire loopbaan in strikte zin bleef dus die van een onderofficier, niet die van een beroepsofficier.
Zijn hoogste rangen bereikte Holz in de SA, de paramilitaire organisatie van de NSDAP. In de vroege jaren twintig leidde hij in Neurenberg al een SA-compagnie. Later volgden hogere bevorderingen binnen de landelijke structuur: in november 1937 werd hij SA-Brigadeführer en op 9 november 1942 SA-Gruppenführer. Die laatste rang behoort tot de hoogste niveaus van de SA.
Onderscheidingen
In de laatste oorlogsweek ontving Holz op 19 april 1945 de eerste klasse van de Duitse Orde van de NSDAP, met lauwerkrans en zwaarden. Deze onderscheiding gold binnen de partij als een van de hoogste nationaalsocialistische eerbewijzen en werd in de slotfase van de oorlog slechts aan een zeer klein aantal personen verleend. De toekenning past bij zijn positie als Gauleiter en leider van de verdediging van Neurenberg in de laatste dagen van het regime.
Conclusie
Karl Holz behoorde tot de generatie nationaalsocialisten die vanuit lokaal activisme, frontverleden en partijpropaganda doorgroeide naar regionale macht. Zijn loopbaan verliep via de gemeenteraad van Neurenberg, de redactie van Der Stürmer, het plaatsvervangend gauleiderschap en uiteindelijk het leiderschap van Gau Franken. Daarbij was hij nauw verbonden met Julius Streicher, maar ontwikkelde hij ook een eigen positie binnen het regionale apparaat van partij en bestuur.
Zijn historische plaats hangt vooral samen met drie rollen. Ten eerste was hij een propagandist van antisemitische politiek via Der Stürmer. Ten tweede was hij een organisator die in Franken langdurig functies in partij, staat en paramilitaire structuren combineerde. Ten derde stond hij in april 1945 aan het hoofd van de laatste verdediging van Neurenberg. Daardoor eindigde zijn loopbaan niet met terugtrekking of gevangenschap, maar met zijn dood in de slotfase van de oorlog.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Bundesarchiv, Bild 119-1516-01 / CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 DE, via Wikimedia Commons
Braun, Matthias Klaus (2012). Hitlers liebster Bürgermeister: Willy Liebel (1897–1945). Nürnberg: Verlag Ph. C.W. Schmidt. ISBN 978-3-87707-852-5.
Evans, Richard J. (2003). The Coming of the Third Reich. New York: Penguin. ISBN 0-14-303469-3.
Fest, Joachim C. (1974). Hitler. New York: Harcourt Brace Jovanovich. ISBN 0-15-141650-8.
Miller, Michael D.; Schulz, Andreas (2012). Gauleiter: The Regional Leaders of the Nazi Party and Their Deputies, 1925–1945. Vol. I. R. James Bender Publishing. ISBN 978-1-932970-21-0.
Rees, Laurence (2017). The Holocaust: A New History. New York: PublicAffairs. ISBN 978-1-61039-844-2.
Nimmergut, Jörg (2001). Deutsche Orden und Ehrenzeichen bis 1945. Band 4: Württemberg II – Deutsches Reich. München: Zentralstelle für wissenschaftliche Ordenskunde. ISBN 3-00-001396-2.










