Julius Streicher (Fleinhausen, 12 februari 1885 – Neurenberg, 16 oktober 1946) was een Duitse onderwijzer, uitgever, nazi-politicus en Gauleiter van Franken. Hij werd vooral berucht als oprichter en uitgever van Der Stürmer, een weekblad dat antisemitische haatpropaganda verspreidde. Zijn betekenis binnen het nationaalsocialisme lag niet in militair bevel, maar in de langdurige publieke aanjaging van vervolging. Na de oorlog werd hij in Neurenberg veroordeeld wegens misdaden tegen de menselijkheid.
Vroege leven en opleiding
Julius Sebastian Streicher werd geboren in het Beierse Fleinhausen als een van de negen kinderen van de onderwijzer Friedrich Streicher en Anna Weiss. Hij groeide op in een milieu waarin onderwijs, discipline en lokale maatschappelijke status samenkwamen. Na de volksschool volgde hij zelf een opleiding tot onderwijzer. Vanaf 1904 werkte hij in het lager onderwijs. In 1909 liet hij zich overplaatsen naar Neurenberg, de stad waarmee zijn verdere loopbaan blijvend verbonden zou raken.
In 1913 trouwde Streicher in Neurenberg met Kunigunde Roth, de dochter van een bakker en brouwer uit Bamberg. Het echtpaar kreeg twee zonen, Lothar en Elmar. Tot aan zijn schorsing in 1923 bleef hij werkzaam als leraar. Oud-leerlingen en latere tijdgenoten beschreven hem achteraf als driftig en autoritair. Zulke beschrijvingen stammen vooral uit de periode na zijn politieke doorbraak, maar ze passen bij het harde en agressieve optreden dat later een vast onderdeel van zijn openbare optreden werd.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog meldde Streicher zich voor militaire dienst in het Duitse leger. Hij diende onder meer bij het 6e Beierse Reserve-Infanterieregiment en was later verbonden aan een bergmachinegeweer-eenheid. Hij vocht aan het Westfront en diende daarnaast in Roemenië en Italië. Tijdens de oorlog ontving hij het IJzeren Kruis tweede klasse en eerste klasse. Hij bereikte de rang van luitenant der reserve, ondanks waarschuwingen in zijn dossier wegens gebrekkige discipline.
Na de wapenstilstand werd Streicher gedemobiliseerd en keerde hij terug naar Neurenberg, waar hij opnieuw een onderwijsfunctie opnam. Zoals bij veel oud-frontsoldaten speelde de oorlogservaring een rol in zijn latere politieke zelfbeeld. In zijn openbare optreden verwees hij geregeld naar zijn frontdienst en onderscheidingen om zijn nationalistische boodschap extra gezag te geven. De oorlog maakte hem niet meteen tot een landelijke politieke naam, maar vormde wel een deel van het prestige waarop hij zich in de jaren daarna beriep.
Interbellum: politieke radicalisering en Der Stürmer
Hoe verliep zijn politieke radicalisering?
Na 1918 sloot Streicher zich aan bij radicaal-nationalistische en antisemitische organisaties. In 1919 werd hij actief in de Deutschvölkischer Schutz- und Trutzbund, een beweging die Joden en bolsjewisme als onderdelen van één samenzwering voorstelde. Daarna trad hij toe tot de Deutschsozialistische Partei, kortweg DSP. In Neurenberg bouwde hij voor die partij een eigen machtsbasis op en gaf hij het weekblad Deutscher Volkswille uit. Zijn toespraken uit deze periode waren fel tegen Joden, socialisten en de parlementaire orde van de Weimarrepubliek gericht.
In 1922 stapte Streicher over naar de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij, de NSDAP. Hij liet een groot deel van zijn aanhang in die beweging opgaan en hielp zo de partij in Franken snel groeien. Een toespraak van Adolf Hitler in München maakte op hem diepe indruk en versterkte een persoonlijke loyaliteit die tot het einde van het Derde Rijk zou blijven bestaan. In oktober 1922 werd in Neurenberg, in aanwezigheid van Hitler, een plaatselijke NSDAP-groep opgericht die nauw met Streicher verbonden was.
Bierkellerputsch en opkomst in Franken
In november 1923 nam Streicher deel aan de Bierkellerputsch in München, Hitlers mislukte poging om de macht te grijpen. Na de mislukking werd hij gearresteerd en uit het onderwijs geschorst. De formele beëindiging van zijn onderwijsloopbaan volgde later, in 1928. Intussen bleef hij binnen de nationaalsocialistische beweging actief. Tijdens het verbod op de NSDAP speelde hij een rol in de Groot-Duitse Volksgemeenschap, een vervangende organisatie die de partijstructuur in stand moest houden.
Streicher werd in 1924 gekozen in de Beierse Landdag en kreeg daardoor parlementaire bescherming tegen een deel van de strafzaken die tegen hem liepen. In 1925 werd hij bovendien lid van de gemeenteraad van Neurenberg. Op 2 april 1925 benoemde Hitler hem tot Gauleiter van Nordbayern, een partijfunctie die later via Mittelfranken overging in de Gau Franken. Vanaf 1932 zat hij ook in de Rijksdag. Na de machtsovername van 1933 groeide Streicher uit tot de dominante lokale partijleider in Neurenberg en grote delen van Franken.
Welke rol speelde Der Stürmer?
In mei 1923 richtte Streicher het weekblad Der Stürmer op. Het blad werd zijn voornaamste politieke instrument en was volledig gewijd aan antisemitische propaganda. Het publiceerde samenzweringsverhalen, seksuele verdachtmakingen, racistische karikaturen en beschuldigingen van rituele moord. Ook gebruikte Streicher het blad voor gerichte campagnes tegen plaatselijke tegenstanders, onder wie burgemeester Hermann Luppe en ambtenaren uit diens omgeving. Door de sensationele stijl en de vaste etalagekasten in het straatbeeld bereikte Der Stürmer een breed publiek.
Streicher stelde Joden in zijn artikelen voor als bron van moreel verval, economische uitbuiting, culturele aantasting en raciale vermenging. Hij schreef ook tegen moderne kunst, tegen gemengde relaties en tegen alles wat hij als bedreiging van een zogenoemde Arische gemeenschap zag. Het blad verscheen in oplagen van enkele honderdduizenden exemplaren en maakte zijn uitgever zeer vermogend. De uitgeverij bracht daarnaast antisemitische kinderboeken uit, waaronder Der Giftpilz. Rechters veroordeelden Streicher meermaals wegens belediging, laster en het kwetsen van de Joodse geloofsgemeenschap, maar die processen vergrootten vaak juist zijn bekendheid.
Macht, boycotten en verlies van functies
Na de nationaalsocialistische machtsovername kreeg Streicher in Franken directe invloed op partij, bestuur en propaganda. Hij was betrokken bij de boycot van Joodse winkels, artsen en advocaten op 1 april 1933 en maakte van Neurenberg een vroeg proefterrein voor anti-Joodse maatregelen. Zijn agitatie tegen zogenoemde rassenvermenging sloot aan bij het klimaat waarin in 1935 de rassenwetten van Neurenberg werden afgekondigd. In augustus 1938 liet hij de hoofdsynagoge van Neurenberg afbreken, nog vóór de landelijke pogrom van november.
Tegelijk raakte Streicher steeds dieper in conflict met andere nazi-leiders. Zijn openlijke corruptie, seksuele schandalen, grove stijl en pogingen om zich te verrijken met geroofd Joods bezit brachten hem in botsing met onder meer Hermann Göring en lokale bestuurders. Na onderzoek naar de onteigeningen in Franken werd hij in februari 1940 uit zijn partijfuncties ontheven. Hitler bleef hem echter persoonlijk beschermen. Daarom mocht Streicher de titel Gauleiter behouden en uitgever van Der Stürmer blijven. Hij trok zich terug op zijn landgoed Pleikershof bij Cadolzburg.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Welke rol speelde hij tijdens de oorlog?
Tijdens de Tweede Wereldoorlog vervulde Streicher geen operationele militaire functie. Zijn rol lag in de sfeer van propaganda, partijcultuur en de voortdurende aanjaging van Jodenhaat. In Der Stürmer bleef hij Joden voorstellen als de verborgen kracht achter de oorlog, de economische ontwrichting en de vermeende ondermijning van Europa. Hij stelde de oorlog voor als een conflict dat door Joden was uitgelokt om Duitsland als politieke en culturele macht te vernietigen. Daarmee sloot hij aan bij het vijandbeeld dat het regime vanaf 1939 in steeds radicalere vorm verspreidde.
In de oorlogsjaren werd zijn taalgebruik verder verhard. Joden verschenen in de karikaturen en artikelen van Der Stürmer als onmensen en als absolute tegenpool van de zogenoemde Arische Duitser. Streicher verbond antisemitisme daarbij nadrukkelijk met seksuele angstbeelden, rasdenken en complottheorieën. Ook nadat hij zijn officiële functies had verloren, bleef hij via zijn blad invloed uitoefenen op het publieke klimaat. In februari 1944 publiceerde hij opnieuw oproepen waarin vernietiging en dood als passend einde voor Joden werden voorgesteld. Dat gebeurde in een periode waarin de massamoord op Joden in bezet Europa al in volle gang was.
Verhouding tot het regime in oorlogstijd
Hoewel Streicher na 1940 geen bestuurlijke macht meer had, bleef zijn plaats binnen het regime bijzonder. Hitler zag hem als een oude en loyale medestander uit de vroege partijjaren. Daardoor werd hij niet volledig uit de beweging gestoten. Hij mocht zijn uniform en titel behouden en bleef financieel profiteren van zijn uitgeverij. Tegelijk vonden veel hoge nazi’s hem onbeheerste, vulgaire en politiek schadelijke ballast. Die combinatie van officiële marginalisering en persoonlijke bescherming verklaart waarom zijn propaganda ook in oorlogstijd kon doorgaan, ondanks brede afkeer binnen de top van het regime.
Na de oorlog
Arrestatie en gevangenschap
Na de Duitse capitulatie vluchtte Streicher met valse papieren naar de omgeving van Waidring in Oostenrijk. Kort na de capitulatie trouwde hij met zijn voormalige secretaresse Adele Tappe. Het paar had eerder over zelfmoord gesproken, maar zag daarvan af. Streicher deed zich voor als kunstschilder onder de naam Joseph Sailer. Op 23 mei 1945 werd hij door Amerikaanse militairen gearresteerd, nadat lokale aanwijzingen naar zijn verblijfplaats hadden geleid. Daarna werd hij overgebracht naar geallieerde detentie, onder meer in Berchtesgaden en later in Bad Mondorf in Luxemburg.
Streicher verklaarde later dat hij tijdens en na zijn arrestatie mishandeld was. In gevangenschap maakte hij op waarnemers een obsessieve en ontremde indruk. Medische en psychologische onderzoeken stelden geen ontoerekeningsvatbaarheid vast. Ook in de cel bleef hij vasthouden aan zijn antisemitische wereldbeeld. Andere gevangenen van het voormalige nazi-regime namen afstand van hem, en ook binnen de groep van beklaagden in Neurenberg stond hij grotendeels geïsoleerd.
Waarvoor werd hij in Neurenberg veroordeeld?
Voor het Internationaal Militair Tribunaal in Neurenberg werd Streicher niet aangeklaagd als militair bevelhebber of als organisator van de vernietigingskampen. De aanklacht richtte zich op zijn jarenlange propaganda. De aanklagers stelden dat hij met toespraken, artikelen en prenten de vervolging van Joden had voorbereid, aangemoedigd en gelegitimeerd. Daarbij woog zwaar dat hij zijn propaganda voortzette terwijl bekend was dat Joden in Oost-Europa op grote schaal werden vermoord. Volgens het tribunaal had hij daardoor actief bijgedragen aan vervolging op politieke en raciale gronden.
Op 1 oktober 1946 sprak het tribunaal hem vrij van misdrijven tegen de vrede, maar schuldig aan misdaden tegen de menselijkheid. In het vonnis stond dat hij gedurende vijfentwintig jaar het Duitse publiek met antisemitisme had vergiftigd en zo tot actieve vervolging had aangezet. Zijn zaak kreeg in de rechtsgeschiedenis bijzondere aandacht omdat zij liet zien dat stelselmatige publieke ophitsing ook zonder direct bevel over moordeenheden strafrechtelijke gevolgen kon hebben. Streicher zelf toonde tijdens het proces geen berouw en bleef de kern van zijn propaganda verdedigen.
Executie
Streicher werd op 16 oktober 1946 in de gevangenis van Neurenberg opgehangen. Bij de uitvoering riep hij onder meer “Heil Hitler” en “Purimfest”. Ooggetuigen meldden dat de dood niet onmiddellijk intrad. Zijn lichaam werd daarna in München gecremeerd, waarna de as in het gebied van de Isar werd verstrooid. In de geschiedschrijving bleef later discussie bestaan over de juridische reikwijdte van zijn doodvonnis, maar niet over zijn langdurige rol als aanjager van anti-Joodse vervolgingspropaganda.
Militaire Rangen
In het Duitse leger bereikte Streicher tijdens de Eerste Wereldoorlog de rang van luitenant der reserve. Binnen de Sturmabteilung, de SA van de NSDAP, 4 werd hij in 1934 SA-Gruppenführer en in 1937 SA-Obergruppenführer. Die latere rangen weerspiegelden vooral zijn positie binnen de partijstaat en niet een zelfstandige militaire bevelsfunctie aan het front.
Onderscheidingen
Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontving Julius Streicher het IJzeren Kruis tweede klasse en het IJzeren Kruis eerste klasse. Deze onderscheidingen behoorden tot de voornaamste militaire eretekens van het Duitse Keizerrijk en werden later een vast onderdeel van zijn zelfpresentatie als oud-frontsoldaat. In zijn politieke loopbaan verwees hij er geregeld naar om zijn nationalistische gezag te onderbouwen.
Conclusie
Julius Streicher ontwikkelde zich van onderwijzer en oud-frontsoldaat tot een van de hardnekkigste antisemitische propagandisten van het nationaalsocialisme. Zijn invloed lag vooral in taal, beeldvorming en voortdurende publieke ophitsing. Als uitgever van Der Stürmer hielp hij een klimaat scheppen waarin uitsluiting, vernedering en vervolging van Joden als aanvaardbaar werden voorgesteld. Het vonnis van Neurenberg maakte duidelijk dat zulke langdurige propaganda niet als bijkomstigheid werd gezien, maar als een wezenlijk onderdeel van het misdadige systeem waaraan hij had meegewerkt.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding:
US Government official available from National Archives and Records Administration, College Park Md., Public domain, via Wikimedia Commons - Bartrop, Paul R.; Grimm, Eve E. (2019). Perpetrating the Holocaust: Leaders, Enablers, and Collaborators. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 978-1-44085-896-3.
- Bytwerk, Randall L. (2001). Julius Streicher: Nazi Editor of the Notorious Anti-Semitic Newspaper Der Stürmer. New York: Cooper Square Press. ISBN 0-8154-1156-1.
- Bytwerk, Randall L. (2004). Bending Spines: The Propagandas of Nazi Germany and the German Democratic Republic. East Lansing, MI: Michigan State University Press. ISBN 978-0870137105.
- Conot, Robert E. (2000). Justice at Nuremberg. New York: Carroll & Graf Publishers. ISBN 978-0-88184-032-2.
- Davidson, Eugene (1997). The Trial of the Germans: An Account of the Twenty-two Defendants before the International Military Tribunal at Nuremberg. Columbia, MO: University of Missouri Press. ISBN 978-0-82621-139-2.
- Drecoll, Axel (2013). Streicher, Julius. In: Neue Deutsche Biographie. Band 25. Berlin: Duncker & Humblot. ISBN 978-3-428-11206-7.
- Evans, Richard J. (2003). The Coming of the Third Reich. New York: Penguin. ISBN 0-14-303469-3.
- Fest, Joachim (1974). Hitler. New York: Harcourt Brace Jovanovich. ISBN 0-15-141650-8.
- Fischer, Klaus (1995). Nazi Germany: A New History. New York: Continuum. ISBN 978-0-82640-797-9.
- Heiber, Beatrice; Heiber, Helmut (1993). Die Rückseite des Hakenkreuzes. Absonderliches aus den Akten des Dritten Reiches. München: dtv. ISBN 3-423-02967-6.
- Höffkes, Karl (1986). Hitlers Politische Generale. Die Gauleiter des Dritten Reiches: ein biographisches Nachschlagewerk. Tübingen: Grabert-Verlag. ISBN 3-87847-163-7.
- Kater, Michael; Mommsen, Hans; Papen, Patricia von (1999). Beseitigung des jüdischen Einflusses: Antisemitische Forschung, Eliten und Karrieren im Nationalsozialismus. Frankfurt am Main; New York: Campus Verlag. ISBN 978-3-59336-098-0.
- Kershaw, Ian (2000). Hitler: 1889–1936, Hubris. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-39332-035-0.
- Kershaw, Ian (2001). Hitler: 1936–1945, Nemesis. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-39332-252-1.
- Kershaw, Ian (2008). Hitler: A Biography. New York: W. W. Norton & Co. ISBN 978-0-393-33761-7.
- Koonz, Claudia (2005). The Nazi Conscience. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01842-6.
- Longerich, Peter (2010). Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280436-5.
- Longerich, Peter (2019). Hitler: A Biography. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19005-673-5.
- Lilla, Joachim; Döring, Martin; Schulz, Andreas (2004). Statisten in Uniform: Die Mitglieder des Reichstags 1933–1945. Düsseldorf: Droste. ISBN 3-7700-5254-4.
- Menzel, Jörg; Pierlings, Tobias; Hoffmann, Jeannine, red. (2005). Völkerrechtsprechung. Ausgewählte Entscheidungen zum Völkerrecht in Retrospektive. Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-165304-9.
- Mihok, Brigitte, red. (2015). Handbuch des Antisemitismus. Band 8: Nachträge und Register. Berlin: De Gruyter Oldenbourg. ISBN 978-3-11-037932-7.
- Miller, Michael D.; Schulz, Andreas (2012). Gauleiter: The Regional Leaders of the Nazi Party and Their Deputies, 1925–1945. Vol. 1. R. James Bender Publishing. ISBN 978-1-932970-21-0.
- Miller, Michael D.; Schulz, Andreas (2021). Gauleiter: The Regional Leaders of the Nazi Party and Their Deputies, 1925–1945. Vol. 3. Fonthill Media. ISBN 978-1-781-55826-3.
- Mück, Wolfgang (2016). NS-Hochburg in Mittelfranken: Das völkische Erwachen in Neustadt an der Aisch 1922–1933. Neustadt an der Aisch: Verlag Philipp Schmidt. ISBN 978-3-87707-990-4.
- Pöggeler, Franz (1991). Der Lehrer Julius Streicher. Zur Personalgeschichte des Nationalsozialismus. Frankfurt am Main: Lang. ISBN 978-3-631-41752-2.
- Rees, Laurence (2017). The Holocaust: A New History. New York: PublicAffairs. ISBN 978-1-61039-844-2.
- Roos, Daniel (2014). Julius Streicher und „Der Stürmer“ 1923–1945. Paderborn: Ferdinand Schöningh. ISBN 978-3-506-77267-1.
- Ruault, Franco (2006). „Neuschöpfer des deutschen Volkes“. Julius Streicher im Kampf gegen „Rassenschande“. Frankfurt am Main: Peter Lang. ISBN 978-3-631-54499-0.
- Ruault, Franco (2009). Tödliche Maskeraden. Julius Streicher und die Lösung der Judenfrage. Frankfurt am Main: Peter Lang. ISBN 978-3-631-55174-5.
- Sigmund, Anna Maria (2008). „Das Geschlechtsleben bestimmen wir!“ Sexualität im Dritten Reich. München: Heyne. ISBN 978-3-453-13728-8.
- Snyder, Louis L. (1976). Encyclopedia of the Third Reich. London: Robert Hale. ISBN 978-1-56924-917-8.
- Snyder, Louis L. (1989). Hitler’s Elite: Biographical Sketches of Nazis Who Shaped the Third Reich. New York: Hippocrene Books. ISBN 978-0-87052-738-8.
- Steigmann-Gall, Richard (2003). The Holy Reich: Nazi Conceptions of Christianity, 1919–1945. New York; London: Cambridge University Press. ISBN 978-0-52182-371-5.
- Tofahrn, Klaus W. (2008). Das Dritte Reich und der Holocaust. Frankfurt am Main; New York: Peter Lang. ISBN 978-3-63157-702-8.
- Walk, Joseph, red. (1988). Kurzbiographien zur Geschichte der Juden 1918–1945. München: Saur. ISBN 3-598-10477-4.
- Welch, David (2002). The Third Reich: Politics and Propaganda. New York: Routledge. ISBN 978-0-41511-910-8.
- Wistrich, Robert (1995). Who’s Who in Nazi Germany. New York: Routledge. ISBN 978-0-41511-888-0.
- Wistrich, Robert (2001). Hitler and the Holocaust. New York: Modern Library Chronicles. ISBN 0-679-64222-6.
- Zentner, Christian; Bedürftig, Friedemann (1991). The Encyclopedia of the Third Reich. New York: Macmillan Publishing. ISBN 0-02-897500-6.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










