
De Slag bij Empress Augusta Bay vond plaats in de nacht van 1 op 2 november 1943 nabij Bougainville, een eiland in de noordwestelijke Salomonseilanden. Deze zeeslag was een direct gevolg van de Amerikaanse landingen bij Kaap Torokina en maakte deel uit van de bredere campagne in de Salomonseilanden en de uitvoering van Operatie Cartwheel, gericht op het neutraliseren van de Japanse basis bij Rabaul. De slag werd gevoerd tussen een Amerikaanse vloot onder bevel van schout-bij-nacht Aaron S. Merrill en een Japanse vloot geleid door schout-bij-nacht Sentaro Omori.
Strategische achtergrond
Operatie Cartwheel en de aanval op Rabaul
Operatie Cartwheel was een geallieerd plan gericht op het isoleren van Rabaul, een belangrijk Japans steunpunt op Nieuw-Brittannië. De opmars via de Salomonseilanden was bedoeld om luchtbases te vestigen op strategische locaties, vanwaar luchtaanvallen op Rabaul konden worden uitgevoerd. Bougainville lag binnen het bereik van geallieerde jachtvliegtuigen en bood een geschikte locatie voor het aanleggen van vliegvelden.
De landing bij Kaap Torokina
Op 1 november 1943 landde de Amerikaanse 3rd Marine Division bij Kaap Torokina in Empress Augusta Bay. Deze locatie was gekozen omdat de Japanse 17e Leger zich op andere delen van het eiland concentreerde. De landing werd ondersteund door Task Force 39, bestaande uit vier lichte kruisers en acht torpedobootjagers, onder bevel van schout-bij-nacht Merrill.

De Japanse tegenaanval
De samenstelling van de Japanse vloot
Als reactie op de Amerikaanse landing stelde de Japanse marine een vloot samen onder bevel van schout-bij-nacht Sentaro Omori. De Japanse strijdmacht bestond uit:
- Twee zware kruisers: Myōkō en Haguro
- Twee lichte kruisers: Agano en Sendai
- Acht torpedobootjagers: Naganami, Hatsukaze, Wakatsuki, Shigure, Samidare, Shiratsuyu, en anderen
De vloot werd gevormd door Cruisedivisie 5 en twee flankerende torpedobootjagergroepen, die geleid werden door schout-bij-nacht Ijuin Matsuji (linkervleugel) en schout-bij-nacht Morikazu Osugi (rechtervleugel). De planning voor een tegenaanval werd bemoeilijkt doordat de eenheden weinig gezamenlijke training hadden gehad. Een eerder plan om troepen aan land te zetten werd uitgesteld, en de transportschepen keerden terug naar Rabaul.
De Amerikaanse strijdmacht
Task Force 39 werd gevormd door:
- Cruisedivisie 12: USS Montpelier, Cleveland, Columbia en Denver (Cleveland-klasse lichte kruisers)
- Torpedobootjagereskader 23: twee divisies – DesDiv 45 (Charles Ausburne, Dyson, Stanly, Claxton) en DesDiv 46 (Spence, Thatcher, Converse, Foote)
De Amerikaanse kruisers waren uitgerust met radar en automatische vuurleiding voor hun 6-inch kanonnen. De torpedobootjagers werden geleid door kapitein ter zee Arleigh Burke (DesDiv 45) en commandant Bernard Austin (DesDiv 46).

Verloop van de zeeslag
Voorbereiding op het treffen
De Amerikaanse troepen waren op 1 november bezig met het terugtrekken van de transport- en landingsvaartuigen uit het gebied rond Kaap Torokina. Slechts vier vrachtschepen, die nog niet volledig gelost waren, bleven achter. De Amerikaanse mijnenleggers bij Kaap Moltke werden eveneens teruggetrokken. In de nacht van 1 op 2 november vertrok TF39 vanuit Vella Lavella om de Japanse vloot te onderscheppen.
Eerste contact en openingsschoten
Om 01:30 uur werd de Haguro beschadigd door een Amerikaanse luchtaanval. Kort daarna, om 02:27, werd via radar contact gelegd met de Japanse vloot. Merrill verdeelde zijn schepen in drie kolommen. DesDiv 45 kreeg opdracht om de noordelijke flank van de Japanse formatie aan te vallen met torpedo’s. Bij deze actie vuurde ook het Japanse schip Sendai een salvo van acht torpedo’s af, maar beide aanvallen werden ontweken.
Nachtelijke verwarring
Tijdens de nachtelijke gevechten botsten meerdere Japanse schepen met elkaar. Samidare en Shiratsuyu raakten beschadigd en moesten zich terugtrekken. De Myōkō ramde Hatsukaze, waarbij de boeg van de laatstgenoemde werd afgerukt. Amerikaanse kruisers openden het vuur en schakelden Sendai uit, die stuurloos raakte. Ook Haguro werd geraakt, hoewel veel projectielen niet ontploften.
Aan Amerikaanse zijde raakte torpedobootjager Foote zwaar beschadigd door een torpedo, waarbij het achterschip werd weggeslagen. Hierdoor werd het schip stuurloos en moest het uit de strijd worden genomen.
Voortgang van de slag
Tussen 03:20 en 03:25 uur werd de Amerikaanse kruiser Denver geraakt door drie granaten van 8 inch, die echter niet ontploften. Spence werd eveneens getroffen, maar bleef inzetbaar. De Japanse vuurleidingssystemen waren afhankelijk van flares (lichtgranaten) en vliegtuigen om doelen te verlichten, maar de Amerikaanse kruisers wisten door rookschermen hun positie deels te verbergen.
De Amerikaanse torpedobootjagers ondervonden problemen met identificatie van eigen en vijandelijke schepen, wat leidde tot verwarring en het missen van kansen voor aanvallen.
Japanse terugtocht
Om 03:37 besloot Omori zich terug te trekken. Hij verkeerde in de veronderstelling dat hij een Amerikaanse zware kruiser tot zinken had gebracht en wilde zijn schepen beschermen tegen luchtaanvallen bij daglicht. De Amerikaanse kruisers vuurden nog granaten af op de zich terugtrekkende Japanse schepen, zonder resultaat.
Laatste gevechten
Rond 04:00 uur ontstonden nog korte schermutselingen met Japanse schepen die achterbleven. Sendai werd tot zinken gebracht en Hatsukaze explodeerde en zonk kort na 05:00 uur. Door verwarring werd Spence korte tijd beschoten door eigen troepen, maar zonder schade.

Luchtaanval bij dageraad
Toen het daglicht aanbrak, verzamelden de Amerikaanse schepen zich rond de zwaar beschadigde Foote. Veel schepen waren laag in brandstof en munitie, en schout-bij-nacht Merrill vreesde een Japanse luchtaanval. Deze aanval kwam kort daarna: meer dan honderd Japanse vliegtuigen werden vanuit Rabaul ingezet tegen de Amerikaanse vloot in Empress Augusta Bay.
De geallieerde schepen, ondersteund door Amerikaanse en Nieuw-Zeelandse vliegtuigen vanaf nabijgelegen vliegvelden, wisten de luchtaanval af te slaan. Tijdens deze actie werd de kruiser Montpelier tweemaal geraakt, waarbij negen bemanningsleden gewond raakten. Foote, die onbestuurbaar was, werd later naar Tulagi gesleept voor herstel.
Gevolgen van de slag
Resultaten voor de Verenigde Staten
De Amerikaanse vloot slaagde erin de Japanse tegenaanval af te slaan zonder verlies van schepen. Wel werden drie schepen beschadigd: Foote, Denver en Spence. Aan Amerikaanse zijde vielen 19 doden en 26 gewonden. De verdediging van de landingsschepen bij Kaap Torokina was succesvol, waarmee het hoofddoel van Task Force 39 werd bereikt.
Verliezen aan Japanse zijde
De Japanse vloot verloor de lichte kruiser Sendai en de torpedobootjager Hatsukaze. Daarnaast raakten meerdere schepen beschadigd, waaronder de zware kruiser Myōkō. Het precieze aantal Japanse slachtoffers is onzeker, maar schattingen variëren van ongeveer 198 tot 658 doden. Tijdens de luchtaanval na de zeeslag werden bovendien tot 25 Japanse vliegtuigen neergeschoten.
Een Japanse onderzeeër werd uitgezonden om overlevenden op te pikken, maar vond niemand van Hatsukaze. Wel werden enkele bemanningsleden van Sendai gered.
Versterking en verdere Japanse pogingen
Na de slag keerde de Japanse vloot terug naar Rabaul, waar vier extra kruisers en meerdere torpedobootjagers zich bij hen voegden voor een nieuwe aanval op Bougainville. Deze aanval kwam echter nooit tot stand. Op 5 november 1943 voerden twee Amerikaanse vliegdekschepen een luchtaanval uit op Rabaul, waarbij vier Japanse zware kruisers zwaar beschadigd raakten. Hierdoor moest de Japanse vloot zich terugtrekken naar Truk, wat een einde maakte aan de Japanse zeebedreiging voor Bougainville.
Bevestiging van de Amerikaanse positie op Bougainville
Na het veiligstellen van de landingszones bouwden Amerikaanse troepen een verdedigingslinie rond Kaap Torokina. Er werd een torpedobootbasis aangelegd op het nabijgelegen Puruata Island, en verschillende vliegvelden werden aangelegd binnen het perimetergebied.
In de maanden die volgden vonden kleine gevechten plaats tussen Amerikaanse mariniers en Japanse eenheden in het binnenland van Bougainville. In maart 1944 ondernamen de Japanners een grote tegenaanval, die met zware verliezen werd afgeslagen.
Tegen februari 1944 beschikten de geallieerden over meer dan 400 vliegtuigen op Bougainville. De luchtovermacht werd gebruikt om de Japanse luchtverdediging rond Rabaul verder uit te schakelen.
Conclusie
De Slag bij Empress Augusta Bay markeerde een belangrijk moment in de campagne in de Salomonseilanden. De Amerikaanse marine slaagde erin de Japanse tegenaanval af te slaan en de veiligheid van de troepen bij Kaap Torokina te waarborgen. Het succes maakte de weg vrij voor de verdere isolatie van Rabaul en de opmars richting de Filipijnen.
Hoewel de slag minder bekend is dan eerdere confrontaties zoals bij Guadalcanal, betekende deze actie het einde van grote Japanse marine-interventies in de regio. De effectieve inzet van radar, samenwerking tussen schepen, en de Amerikaanse luchtovermacht speelden een doorslaggevende rol in het verloop en de uitkomst van de slag.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding 1: Chris Rees SpoolWhippets (talk) 11:12, 24 March 2010 (UTC), CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
- Afbeelding 2: USN, Public domain, via Wikimedia Commons
- Afbeelding 3: USN.Scanned by RebelAt at en.wikipedia (9 January 2006). Later version was touched up by Cobatfor at en.wikipedia (16 April 2011 (last version))., Public domain, via Wikimedia Commons
- Afbeelding 4: Naval history and heritage command, Public domain, via Wikimedia Commons
- Dull, Paul S. (1978). A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945. Annapolis: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-097-1.
- Hara, Tameichi (1961). Japanese Destroyer Captain. New York & Toronto: Ballantine Books. ISBN 0-345-27894-1.
- James, Karl (2012). The Hard Slog: Australians in the Bougainville Campaign, 1944–45. Port Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-01732-0.
- Marriott, Leo (2005). Treaty Cruisers: The World’s First International Warship Building Competition. Havertown: Casemate. ISBN 978-1-84415-188-2.
- Marsh, R.M. (2003). “Tactics Rule at Empress Augusta Bay”. Naval History, 17(6), pp. 42–47. ISSN 1042-1920.
- Miller, John (1959). Cartwheel: The Reduction of Rabaul. Washington, D.C.: Department of the Army, Office of the Chief of Military History. OCLC 63151382.
- Morison, Samuel Eliot (1958). History of United States Naval Operations in World War II, Volume 6: Breaking the Bismarcks Barrier. New York: Castle Books. ISBN 0-7858-1307-1.
- Stille, Mark (2012). Imperial Japanese Navy Heavy Cruisers 1941–45. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-84908-171-9.
- Stille, Mark (2016). US Navy Light Cruisers 1941–45. Oxford: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-47281-141-7.
- Bronnen Mei1940









