Matthias Kleinheisterkamp (22 juni 1893 – 29 april 1945) was een Duitse SS-commandant tijdens de nationaalsocialistische periode. Hij bereikte de rang van SS-Obergruppenführer en voerde tijdens de Tweede Wereldoorlog het bevel over meerdere Waffen-SS-eenheden. Zijn loopbaan eindigde bij Halbe, waar hij na Sovjetgevangenneming zelfmoord pleegde in de laatste dagen van de oorlog.
Vroege leven en opleiding
Matthias Kleinheisterkamp werd geboren in 1893, in de tijd van het Duitse Keizerrijk. Over zijn jeugd en burgerlijke opleiding zijn weinig vaste gegevens opgenomen in de gangbare biografische overzichten. Zijn volwassen loopbaan werd vooral gevormd door militaire dienst, eerst in het Pruisische leger en later in Duitse paramilitaire en nationaalsocialistische organisaties. Daardoor ligt de historische betekenis van zijn naam vooral bij zijn functies binnen leger, SS-Verfügungstruppe en Waffen-SS.
Zijn militaire vorming begon niet in een latere officiersschool van de Waffen-SS, maar in de praktijk van de Eerste Wereldoorlog. De ervaring aan fronten, de overgang naar het naoorlogse Duitsland en zijn latere werk als infanterie-instructeur bepaalden zijn verdere positie. Toen hij in 1935 bij de SS-Verfügungstruppe werd ingedeeld, kreeg hij een opleidende rol aan een SS-school. Dat maakt duidelijk dat hij binnen de organisatie werd gebruikt vanwege zijn infanteriekennis.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Kleinheisterkamp meldde zich in 1914 bij het Pruisische leger, kort na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Hij diende aan zowel het westfront als het oostfront. Deze frontdienst bracht hem in contact met de belangrijkste militaire omstandigheden van de oorlog: loopgraven, verplaatsingen, veldversterkingen en grootschalige gevechten tussen legers van Europese staten. Zijn militaire loopbaan begon daardoor binnen de keizerlijke legerstructuur, niet binnen de latere SS.
Tijdens zijn dienst in de Eerste Wereldoorlog ontving hij beide klassen van het IJzeren Kruis. Ook kreeg hij het Verwundetenabzeichen in zilver, een onderscheiding die verbonden was aan verwonding tijdens militaire inzet. Deze onderscheidingen tonen dat zijn oorlogservaring al vóór 1918 werd erkend binnen de Duitse militaire cultuur. Na de nederlaag van Duitsland en de ontbinding van het keizerlijke leger veranderde zijn loopbaan, maar hij bleef verbonden aan gewapende organisaties.
Interbellum: Freikorps, Reichswehr en SS
Na de Eerste Wereldoorlog sloot Kleinheisterkamp zich aan bij een Freikorps. Zulke formaties bestonden uit oud-militairen en andere gewapende groepen die in het onrustige naoorlogse Duitsland actief waren. Daarna diende hij in de Reichswehr, het beperkte leger van de Weimarrepubliek. Deze periode verbond zijn ervaring uit de wereldoorlog met een kleinere, meer beroepsmatige militaire organisatie, waarin discipline en tactische opleiding veel gewicht hadden.
In november 1933 trad Kleinheisterkamp toe tot de Allgemeine-SS. Zijn lidmaatschapsnummer was 132.399. Daarmee werd hij onderdeel van de SS-structuur in de jaren waarin het nationaalsocialistische regime de macht in Duitsland had overgenomen. Op 1 april 1935 ging hij over naar de SS-Verfügungstruppe, de gewapende SS-formatie die later zou uitgroeien tot een onderdeel van de Waffen-SS. Hij werd toen ingedeeld bij een SS-opleidingsschool als infanterie-instructeur.
Zijn positie binnen de SS-Verfügungstruppe werd verder uitgebreid toen hij ging werken bij de inspectie van deze organisatie. Daar diende hij als hogere stafofficier onder Paul Hausser. De inspectie hield zich bezig met organisatie, training en militaire opbouw van de SS-Verfügungstruppe. Voor Kleinheisterkamp betekende dit dat hij niet alleen met veldcommando’s, maar ook met opleiding en stafwerk te maken kreeg. Die combinatie bleef later kenmerkend voor delen van zijn loopbaan.
Op 20 april 1937 werd Kleinheisterkamp lid van de NSDAP, met lidmaatschapsnummer 4.158.838. In juni 1938 kreeg hij juridische en disciplinaire problemen. Het SS-Gerichtshauptamt berispte hem en hij werd tot augustus 1938 met verlof geplaatst. Na zijn terugkeer in actieve dienst werd hij toegewezen aan SS-Standarte Deutschland. Deze eenheid werd later onderdeel van de SS-Division Das Reich, een van de formaties waarmee zijn naam tijdens de Tweede Wereldoorlog nauw verbonden raakte.
De periode vóór 1939 toont een loopbaan die tegelijk militair en politiek was ingebed. De Reichswehr gaf hem een beroepsmatige basis, terwijl de SS-Verfügungstruppe hem een plaats gaf binnen een ideologisch geleide organisatie. Zijn overstap naar opleiding, inspectie en later een frontformatie past bij de snelle groei van de gewapende SS. Die groei zorgde ervoor dat officieren met eerdere legerervaring relatief snel hogere verantwoordelijkheden konden krijgen.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog diende Kleinheisterkamp bij SS-Standarte Deutschland. Tijdens de inval in Polen voerde hij het bevel over Gruppe Kleinheisterkamp. Deze groep was onder meer betrokken bij de evacuatie van Duitse burgers en diplomatiek personeel uit Warschau. De inzet vond plaats binnen de bredere Duitse veldtocht tegen Polen in september 1939, die het begin vormde van de oorlog in Europa.
In mei 1940 kreeg Kleinheisterkamp het bevel over een infanterieregiment binnen de SS-Division Totenkopf. Deze divisie stond onder algemeen bevel van Theodor Eicke. De overstap naar Totenkopf bracht hem naar een grotere Waffen-SS-formatie met een duidelijke fronttaak. Zijn functie op regimentsniveau betekende dat hij verantwoordelijk was voor bevelvoering over ondergeschikte bataljons en voor de uitvoering van orders binnen de divisiestructuur.
In juli 1941 raakte Theodor Eicke gewond. Kleinheisterkamp werd daarna korte tijd commandant van de SS-Division Totenkopf. Zijn bevel duurde niet lang, want hij werd vervangen door Georg Keppler. Daarna volgde een overplaatsing naar het SS-Führungshauptamt, het SS-hoofdbureau dat zich bezighield met leiding, organisatie en personeel van de Waffen-SS. Vervolgens werd hij opnieuw verbonden aan SS-Division Das Reich.
Aan het oostfront gaf Kleinheisterkamp leiding aan Das Reich tijdens operaties tegen de Sovjet-Unie. Voor zijn bevelvoering werd hij onderscheiden met het Ridderkruis van het IJzeren Kruis. Deze onderscheiding werd hem op 31 maart 1942 toegekend, toen hij SS-Brigadeführer, Generalmajor der Waffen-SS en commandant van SS-Division Das Reich was. De toekenning moet worden geplaatst binnen het Duitse militaire onderscheidingssysteem van de Tweede Wereldoorlog.
In juni 1942 nam Kleinheisterkamp het bevel over de SS-Division Nord op zich. Hij leidde deze eenheid tot december 1943. Daarna werd hij overgeplaatst naar de reserves van de Waffen-SS. De overgang van divisiecommando naar reserve betekende niet het einde van zijn inzet binnen de organisatie. In de laatste fase van de oorlog kreeg hij opnieuw hogere bevelsfuncties, ditmaal vooral op korpsniveau.
De eenheden die aan Kleinheisterkamp zijn verbonden, laten zien dat zijn loopbaan zich verplaatste van regiments- en divisieniveau naar grotere formaties. Een divisiecommandant hield zich vooral bezig met de inzet van brigades, regimenten en ondersteunende onderdelen binnen één formatie. Een korpscommandant moest daarentegen meerdere divisies in samenhang aansturen. In de laatste oorlogsjaren werd die taak bemoeilijkt door verliezen, terugtochten, tekorten en snelle veranderingen aan het front.
Vanaf januari 1944 werd Kleinheisterkamp verbonden aan meerdere hogere SS-formaties. Tot zijn commando’s worden het VII SS Panzer Corps, het III SS Panzer Corps, het IV SS Panzer Corps, het XII SS Army Corps en het XI SS Army Corps gerekend. Deze functies vielen in een periode waarin Duitsland militair teruggedrongen werd aan meerdere fronten. De bevelvoering op korpsniveau vroeg om coördinatie tussen divisies, staven en hogere legergroepen.
Het einde van Kleinheisterkamps loopbaan kwam tijdens de strijd ten zuidoosten van Berlijn. Op 28 april 1945 werd hij door Sovjettroepen gevangengenomen bij Halbe. Een dag later pleegde hij in gevangenschap zelfmoord. In sommige overzichten wordt ook 2 mei 1945 genoemd als sterfdatum in verband met de gevechten bij Halbe. De datum 29 april 1945 sluit aan bij de lezing waarin zijn dood kort na gevangenneming plaatsvond.
Na de oorlog
Kleinheisterkamp had geen naoorlogse militaire of politieke loopbaan. Hij overleed vóór de Duitse capitulatie van mei 1945 en kon daardoor geen rol spelen in de naoorlogse processen, herinneringscultuur of veteranenorganisaties. Zijn naam bleef vooral aanwezig in lijsten van SS-rangen, eenheidsgeschiedenissen en werken over Duitse militaire onderscheidingen. Daardoor wordt hij na 1945 vooral behandeld als onderdeel van de militaire structuur van de Waffen-SS.
De beoordeling van zijn laatste onderscheiding bleef onderwerp van bronnenkritiek. Vooral de postume toekenning van het Eikenloof bij het Ridderkruis is niet zonder problemen. Volgens kritische bestudering van de documenten ontbreekt sluitend bewijs voor een volledig afgeronde procedure. De toestand van de Duitse administratie in april 1945, de gebrekkige verbindingen met de Führerbunker en het ontbreken van bepaalde stukken maken een harde bevestiging moeilijk.
De naoorlogse behandeling van zijn naam bestaat daarom vooral uit ordening en controle van gegevens. Daarbij gaat het om rangen, commandoposten, datums van onderscheidingen en de vraag welke vermeldingen door documenten worden ondersteund. Dit soort onderzoek is van belang omdat de laatste weken van het Derde Rijk veel administratieve breuken kenden. Juist bij late toekenningen en bevelswisselingen is nauwkeurige bronvergelijking nodig.
Militaire Rangen
Kleinheisterkamp steeg binnen de SS in minder dan tien jaar van Hauptsturmführer naar Obergruppenführer. Deze rangontwikkeling laat zien hoe snel de gewapende SS in de jaren dertig en tijdens de oorlog groeide. Zijn rangen moeten worden begrepen binnen de SS-hiërarchie, waarin politieke betrouwbaarheid, militaire ervaring, organisatorische inzet en bevelsfuncties samen een rol konden spelen.
- SS-Hauptsturmführer: 20 april 1935
- SS-Sturmbannführer: 1 juni 1935
- SS-Obersturmbannführer: 20 april 1937
- SS-Standartenführer: 18 mei 1940
- SS-Oberführer: 19 juli 1940
- SS-Brigadeführer und Generalmajor der Waffen-SS: 9 november 1941
- SS-Gruppenführer und Generalleutnant der Waffen-SS: 1 mei 1943
- SS-Obergruppenführer und General der Waffen-SS: 1 augustus 1944
De hoogste rang die hij bereikte was SS-Obergruppenführer und General der Waffen-SS. Binnen de Waffen-SS kwam dit overeen met een zeer hoog bevelsniveau. In zijn laatste oorlogsjaar werd hij dan ook niet meer alleen bij divisies genoemd, maar vooral bij korpsen. Dat paste bij de fase waarin het Duitse leger en de Waffen-SS onder zware druk stonden en hogere bevelhebbers vaak tussen verschillende formaties werden verplaatst.
Onderscheidingen
Kleinheisterkamp ontving onderscheidingen uit zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog. Uit de Eerste Wereldoorlog dateren beide klassen van het IJzeren Kruis en het Verwundetenabzeichen in zilver. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen daar de gesp bij het IJzeren Kruis, het Ridderkruis en andere onderscheidingen bij. Deze decoraties geven inzicht in zijn plaats binnen de Duitse militaire beloningscultuur, maar vormen geen volledige beoordeling van zijn handelen.
- IJzeren Kruis, 2e Klasse en 1e Klasse tijdens de Eerste Wereldoorlog
- Verwundetenabzeichen in zilver
- Gesp bij het IJzeren Kruis 1939, 2e Klasse: 13 september 1939
- Gesp bij het IJzeren Kruis 1939, 1e Klasse: 2 oktober 1939
- Ridderkruis van het IJzeren Kruis: 31 maart 1942
- Eikenloof bij het Ridderkruis: vermeld als postume toekenning op 9 mei 1945
- Orde van het Vrijheidskruis, 1e Klasse met zwaarden
De vermelding van het Eikenloof vraagt om voorzichtigheid. In sommige lijsten staat Kleinheisterkamp als ontvanger met volgnummer 871. In kritisch onderzoek wordt deze toekenning echter betwijfeld, omdat de formele documentatie niet volledig terug te vinden is. Daarbij speelt mee dat de Duitse bevels- en communicatiekanalen in de laatste dagen van april 1945 grotendeels ontregeld waren. Daarom is het veiliger de toekenning als vermeld maar betwist te behandelen.
Conclusie
Matthias Kleinheisterkamp was een Duitse militair die vanuit het Pruisische leger en de Reichswehr doorgroeide naar hoge functies binnen de SS en Waffen-SS. Zijn loopbaan omvatte frontdienst in de Eerste Wereldoorlog, deelname aan paramilitaire organisaties in het interbellum en bevelvoering over divisies en korpsen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zijn naam is vooral verbonden aan SS-Division Das Reich, SS-Division Totenkopf, SS-Division Nord en de laatste gevechten bij Halbe.
Zijn militaire loopbaan eindigde in april 1945 na gevangenneming door Sovjettroepen. De kern van zijn biografie ligt bij rangontwikkeling, bevelsfuncties en de werking van het Duitse militaire apparaat in de nationaalsocialistische periode. Bij zijn onderscheidingen is vooral de postume vermelding van het Eikenloof niet volledig zeker. Een neutrale beoordeling vraagt daarom om onderscheid tussen goed vastgelegde gegevens, late oorlogsvermeldingen en latere lijsten.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Lucke, Public domain, via Wikimedia Commons
- Fellgiebel, Walther-Peer (2000) [1986]. Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945 — Die Inhaber der höchsten Auszeichnung des Zweiten Weltkrieges aller Wehrmachtteile. Friedberg: Podzun-Pallas. ISBN 978-3-7909-0284-6.
- Scherzer, Veit (2007). Die Ritterkreuzträger 1939–1945 Die Inhaber des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939 von Heer, Luftwaffe, Kriegsmarine, Waffen-SS, Volkssturm sowie mit Deutschland verbündeter Streitkräfte nach den Unterlagen des Bundesarchives. Jena: Scherzers Militaer-Verlag. ISBN 978-3-938845-17-2.
- Thomas, Franz (1997). Die Eichenlaubträger 1939–1945 Band 1: A–K. Osnabrück: Biblio-Verlag. ISBN 978-3-7648-2299-6.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946.
