Lorenz Hackenholt (1914–vermist in 1945, officieel doodverklaard op 31 december 1945) was een SS-Hauptscharführer die betrokken was bij zowel de Aktion T4 als bij de uitvoering van de Aktion Reinhardt. Hij stond bekend als technicus en chauffeur die een belangrijke rol speelde bij de bouw en werking van gaskamers in onder meer Belzec, Sobibor en Treblinka. Zijn levensloop toont hoe een opgeleide metselaar uitgroeide tot een sleutelfiguur in de organisatie van de industriële massamoord tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Vroege leven en opleiding
Lorenz, voluit Laurentius Marie Hackenholt, werd geboren op 25 juni 1914 in Gelsenkirchen. Zijn ouders waren Theodor Hackenholt en Elisabeth Wobriezek. Na het volgen van de plaatselijke lagere school begon hij op veertienjarige leeftijd met een opleiding tot metselaar. Nadat hij zijn gezellenexamen had behaald, werkte hij enige tijd in de bouwsector op verschillende werkplaatsen. Deze technische achtergrond zou later van belang blijken bij zijn inzet in de concentratie- en vernietigingskampen.
Interbellum: toetreding tot SS en vroege loopbaan
In april 1933 sloot Hackenholt zich aan bij de NSDAP en het jaar daarop trad hij toe tot de SS. Hij volgde een opleiding aan de Führerschule van SS-Abschnitt XVII en kreeg daarnaast een rijopleiding. Vanaf 1935 vervulde hij zijn dienstplicht in de Wehrmacht, bij een pionierbataljon, tot 1937. Hierna hervatte hij zijn activiteiten binnen de SS, waar hij als chauffeur en monteur werd ingezet. In 1938 werkte hij bij de motorpool en als bewaker in het concentratiekamp Sachsenhausen, waar hij ervaring opdeed in de logistieke ondersteuning van kampactiviteiten.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Einsatz bij Aktion T4
Vanaf 1939 werd Hackenholt betrokken bij Aktion T4, het programma waarbij geestelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten systematisch werden vermoord. Hij diende als chauffeur van bussen waarmee slachtoffers werden vervoerd en als verantwoordelijk medewerker voor het verbranden van lichamen in de speciale installaties. Ook fungeerde hij als chauffeur voor SS-functionarissen Viktor Brack en August Becker, die direct verantwoordelijk waren voor de organisatie en levering van gas. Hackenholt werkte in diverse T4-instellingen, waaronder Grafeneck en Sonnenstein.
Betrokkenheid bij Aktion Reinhardt
Na de beëindiging van Aktion T4 in 1941 werd Hackenholt samen met andere ervaren personeelsleden overgeplaatst naar het Generalgouvernement in Polen. Onder bevel van Odilo Globocnik werd hij naar Belzec gestuurd. Daar bouwde hij de eerste vaste gaskamers, aanvankelijk in een houten barak en later in een stenen gebouw met zes gaskamers. Hackenholt had de leiding over de technische werking van de installaties, inclusief het gebruik van motoruitlaatgassen van een buitgemaakte Sovjet-tankmotor. Over de ingang hing een bord met de tekst “Hackenholt-Stiftung”, een cynisch detail dat later door meerdere getuigen werd bevestigd.
Werkzaamheden in Belzec, Sobibor en Treblinka
In Belzec werden in enkele maanden honderdduizenden mensen vermoord. Hackenholt had naast technische taken ook de leiding bij het openen van massagraven en het verbranden van de lichamen, een proces dat vanaf 1943 door Himmler verplicht werd gesteld om sporen te wissen. Later werd hij ingezet in Sobibor en Treblinka, waar hij meewerkte aan de bouw en verbetering van gaskamers. Zijn vaardigheden als organisator en technicus maakten hem onmisbaar voor de uitvoering van de vernietigingsoperaties.
Latere oorlogsperiode
In december 1943 werd Hackenholt, samen met andere Reinhardt-medewerkers, overgeplaatst naar Triëst, waar de Sonderabteilung Einsatz R actief was. Vanuit het kamp Risiera di San Sabba werden duizenden mensen gedeporteerd en vermoord. In 1944 werd Hackenholt onderscheiden met het IJzeren Kruis Tweede Klasse. Tegen het einde van de oorlog was hij nog actief in Italië en Oostenrijk, waar hij door collega’s in mei 1945 voor het laatst zou zijn gezien.
Na de oorlog
Na de Duitse capitulatie verdween Hackenholt spoorloos. Zijn vrouw Ilse vroeg in 1954 bij de rechtbank in Berlijn om zijn doodverklaring, die met terugwerkende kracht tot 31 december 1945 werd vastgesteld. Toch waren er aanwijzingen dat hij de oorlog had overleefd. Getuigen beweerden hem na 1945 te hebben gezien in Duitsland en mogelijk in Oostenrijk. Onderzoek van de West-Duitse justitie in de periode 1959–1963 leverde echter geen sluitend bewijs op. Historici zoals Michael Tregenza bleven vermoeden dat Hackenholt onder een valse naam verder leefde.
Militaire Rangen
Hackenholt bereikte binnen de SS de rang van Hauptscharführer, een functie die vergelijkbaar is met opperwachtmeester. Deze rang verkreeg hij in juni 1943, als erkenning voor zijn inzet bij de uitvoering van Aktion Reinhardt.
Onderscheidingen
In 1944 ontving Hackenholt het IJzeren Kruis Tweede Klasse. Deze onderscheiding werd hem toegekend vanwege zijn bijdrage aan de vernietigingsoperaties van Aktion Reinhardt.
Conclusie
Lorenz Hackenholt ontwikkelde zich van metselaar tot een technisch specialist binnen de SS, die door zijn kennis en inzet bijdroeg aan de uitbouw en werking van gaskamers in meerdere vernietigingskampen. Zijn rol binnen zowel Aktion T4 als Aktion Reinhardt toont hoe logistieke en technische kennis in dienst werd gesteld van massamoord. Na de oorlog verdween hij spoorloos, waardoor zijn uiteindelijke lot onbekend bleef. Hackenholt staat in de geschiedschrijving symbool voor de daders die vanuit hun vaardigheden en functies medeverantwoordelijk waren voor de uitvoering van het nazistische vernietigingsbeleid.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: See page for author, Public domain, via Wikimedia Commons
- Bryant, Michael S. (2014). Eyewitness to Genocide: The Operation Reinhard Death Camp Trials, 1955–1966. Knoxville: The University of Tennessee Press. ISBN 978-1-62190-070-2.
- Klee, Ernst; Dressen, Willi; Riess, Volker (1991). “The Good Old Days” – The Holocaust as Seen by its Perpetrators and Bystanders. New York: MacMillan. ISBN 0-02-917425-2.
- Klee, Ernst (2003). Das Personenlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945? Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag. ISBN 3-10-039309-0.
- Klee, Ernst (2004). Was sie taten – Was sie wurden. Ärzte, Juristen und andere Beteiligte am Kranken- oder Judenmord. Frankfurt am Main: Fischer TB. ISBN 3-596-24364-5.
- Webb, Chris (2016). The Belzec Death Camp: History, Biographies, Remembrance. Stuttgart: ibidem-Verlag. ISBN 978-3-8382-0866-4.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










