Home Personen Duits Gerhard von Schwerin: Generaal WO I en WO II

Gerhard von Schwerin: Generaal WO I en WO II

Gerhard von Schwerin in uniform met Ridderkruis tijdens Tweede Wereldoorlog, Duitse generaal en bevelhebber in Aken.
Generaal Gerhard von Schwerin draagt het Ridderkruis van het IJzeren Kruis tijdens zijn dienst in de Wehrmacht.

Gerhard Helmut Detleff Graf von Schwerin (1899–1980) was een Duitse militair met een lange carrière die zich uitstrekte van de Eerste Wereldoorlog tot na de Tweede Wereldoorlog. Als officier in de Wehrmacht diende hij in verschillende cruciale campagnes in Europa, Noord-Afrika en de Sovjet-Unie. Hij verwierf bekendheid als bevelhebber tijdens de Slag om Aken, waar hij zich onderscheidde door het controversiële besluit om de stad als “open stad” te verklaren. Na de oorlog speelde hij een rol in de herbewapening van West-Duitsland tijdens de vroege Koude Oorlog.

Vroege leven en opleiding

Gerhard von Schwerin werd geboren op 23 juni 1899 in een aristocratische familie in Pruisen. Zijn vader werkte als ambtenaar voor de Pruisische regering. In 1914, op vijftienjarige leeftijd, werd hij toegelaten tot de militaire kadettenschool in Köslin. Deze opleiding bereidde hem voor op een carrière als beroepsmilitair binnen het Pruisische leger.

Deelname aan de Eerste Wereldoorlog

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog trad von Schwerin toe tot het 2e Garderegiment te voet van het Pruisische leger. Hij werd later overgeplaatst naar het 2e (1e Pommerse) Grenadiersregiment. In 1918 diende hij als compagniecommandant en bataljonsadjudant aan zowel het Westelijk als Oostelijk front. Tijdens de gevechten op 26 september 1918 raakte hij gewond. Hij bracht de rest van de oorlog door in een militair hospitaal. Voor zijn verdiensten ontving hij zowel het IJzeren Kruis 2e Klasse als 1e Klasse.

Interbellum: terugkeer naar het leger

Na zijn ontslag uit het leger in 1920 werkte von Schwerin enige tijd in het bedrijfsleven. Hij was actief bij een koffie-importbedrijf in Bremen en later bij een petroleummaatschappij in Berlijn. In 1922 trad hij opnieuw toe tot het leger, ditmaal tot het Reichswehr. Hij werd ingedeeld bij Infanterieregiment 1 en geleidelijk bevorderd, onder meer tot kapitein in 1933.

Tussen 1933 en 1935 volgde hij een opleiding aan de militaire academie in Berlijn. In 1938 werd hij benoemd tot majoor binnen het Oberkommando des Heeres, het Duitse opperbevel van de landmacht. In deze functie was hij in 1939 kort gestationeerd in Londen als militair attaché. Tijdens zijn verblijf nam hij contact op met vertegenwoordigers van de Britse regering. Hij waarschuwde voor de expansiepolitiek van Adolf Hitler en suggereerde dat een sterke Britse opstelling mogelijk tot een staatsgreep binnen Duitsland kon leiden. Deze benadering leverde geen concrete resultaten op.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Campagnes in West-Europa en Noord-Afrika

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog kreeg von Schwerin het bevel over het 1e Bataljon van het Gemotoriseerde Infanterieregiment van de ‘Großdeutschland’-divisie. Hij nam deel aan de inval in Frankrijk in 1940. In april 1941 leidde hij een aanval op de Britse linies bij Mechili in Libië. Dit resulteerde in de gevangenneming van circa 3000 Britse militairen. Kort daarna werd hij onderscheiden met het Ridderkruis.

Oostfront en bevelvoering

Von Schwerin werd vervolgens overgeplaatst naar het Oostfront, waar hij deelnam aan Operatie Barbarossa. Hier voerde hij het bevel over het 76e Infanterieregiment. Voor zijn inzet tijdens deze veldtocht ontving hij in januari 1942 het Ridderkruis van het IJzeren Kruis. Later werd hij commandant van de 16e Pantsergrenadierdivisie. In 1943 ontving hij de Eikenloof en de Zwaarden als aanvullende onderscheidingen bij het Ridderkruis.

In maart 1944 werd zijn divisie overgebracht naar Frankrijk en hernoemd tot de 116e Pantserdivisie. Kort hierna raakte hij tijdelijk zijn bevel kwijt na een conflict met een meerdere, maar werd later in zijn functie hersteld.

Slag om Aken

In september 1944 voerde von Schwerin het bevel over de verdediging van Aken. De stad was de eerste Duitse stad die door geallieerde troepen werd benaderd. De beschikbare Duitse troepen waren sterk uitgedund, en ook de bevoorrading was beperkt. Von Schwerin concludeerde dat militair verzet zinloos was en dat verder verzet vooral tot burgerlijke slachtoffers zou leiden.

Zonder toestemming verklaarde hij de stad tot “open stad” en liet een brief achter waarin hij de geallieerde troepen vroeg om een humane behandeling van de bevolking. Zijn actie kwam de Duitse leiding echter ter ore toen de Gestapo het document onderschepte. Von Schwerin werd gearresteerd en van zijn bevel ontheven. Kolonel Gerhard Wilck nam het commando over, waarna de strijd om Aken tot 21 oktober 1944 voortduurde.

Von Schwerin wist aan zware sancties te ontkomen dankzij de tussenkomst van veldmaarschalken Gerd von Rundstedt en Walter Model. In december 1944 werd hij overgeplaatst naar Italië, waar hij het bevel kreeg over het LXXVI Pantserkorps.

 

Na de oorlog

Gevangenschap en vrijlating

Von Schwerin werd in april 1945 door Britse troepen krijgsgevangen genomen in Italië. Hij werd geïnterneerd tot eind 1947. In die periode werd hij ondervraagd over zijn rol in de Wehrmacht, zijn contacten met de geallieerden in 1939, en zijn handelen rond de Slag om Aken.

Rol in de herbewapening van West-Duitsland

In 1950 werd von Schwerin door bondskanselier Konrad Adenauer benoemd tot militair adviseur. Hij kreeg de leiding over de Dienststelle Schwerin, een geheime overheidsinstantie die zich bezighield met de wederopbouw van de West-Duitse defensie onder toezicht van de geallieerden. Zijn werk lag aan de basis van wat later de Bundeswehr zou worden.

Door een indiscrete verklaring aan de pers over het bestaan van deze organisatie werd hij in oktober 1950 ontslagen. Zijn opvolger werd Theodor Blank, die later minister van Defensie zou worden. Schwerins strategische invloed op het nieuwe leger bleef daardoor beperkt.

Politieke en maatschappelijke betrokkenheid

Na zijn ontslag bleef von Schwerin actief als adviseur, onder andere voor de Vrije Democratische Partij (FDP). Hij trachtte zijn publieke imago te herstellen door zichzelf in de media en in politieke kringen te profileren als de “redder van Aken”. Dit werd ondersteund door sommige naoorlogse kringen die een positief voorbeeld zochten van een ‘goede Wehrmacht-generaal’.

Von Schwerin ontving in de jaren 1950 en 1970 burgerlijke onderscheidingen van de stad Aken. In die periode werd een straat naar hem genoemd: de Graf-von-Schwerin-Straße.

Controverse en reputatie

In 2008 werd de straatnaam ingetrokken, nadat historici kritiek hadden geuit op von Schwerins optreden in oktober 1944. Volgens archiefonderzoek was hij als commandant direct verantwoordelijk voor het goedkeuren van de executie van twee 14-jarige jongens wegens plundering tijdens de ineenstorting van het front. De herwaardering van zijn daden paste binnen een bredere Duitse debatcultuur over het oorlogsverleden.

Persoonlijk leven en overlijden

Gerhard von Schwerin was driemaal gehuwd. Uit zijn tweede huwelijk had hij twee kinderen: Gabrielle (1932) en Christian (1939). Hij overleed op 29 oktober 1980 op 81-jarige leeftijd.

Militaire rangen

Von Schwerin klom in de loop van zijn carrière op van Fähnrich (officierscadet) tot General der Panzertruppen, de hoogste generaalstitel binnen de pantsertroepen van de Wehrmacht. Hij bekleedde onder meer de volgende rangen:

  • Leutnant (1922)
  • Hauptmann (1933)
  • Major (1938)
  • Oberst (1941)
  • Generalmajor (1942)
  • Generalleutnant (1943)
  • General der Panzertruppen (1945)

Onderscheidingen

Tijdens zijn militaire loopbaan ontving von Schwerin diverse onderscheidingen, waaronder:

  • IJzeren Kruis 1914, 2e en 1e Klasse
  • IJzeren Kruis 1939, 2e en 1e Klasse
  • Ridderkruis van het IJzeren Kruis (17 januari 1942)
  • Eikenloof bij het Ridderkruis (17 mei 1943)
  • Zwaarden bij het Ridderkruis (4 november 1943)
  • Diverse veldonderscheidingen en dienstmedailles

Conclusie

Gerhard von Schwerin vertegenwoordigde een militair type dat zich kenmerkte door zowel loyaliteit aan het leger als momenten van pragmatisch of moreel verzet. Hij speelde een rol in de grootste militaire campagnes van de 20e eeuw en stond op cruciale momenten in de geschiedenis van Duitsland. Zijn besluit om Aken tot open stad te verklaren wordt nog altijd verschillend geïnterpreteerd. Na de oorlog was hij kort betrokken bij de opbouw van een nieuw Duits leger, maar zijn reputatie werd overschaduwd door zowel verzet als medeplichtigheid.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: Mihai Dorssberg, CC0, via Wikimedia Commons
  2. Day, Peter (2015). The Bedbug: Klop Ustinov: Britain’s most Ingenious Spy. London, UK: Biteback Publishing. ISBN 978-1-84954-946-2.
  3. Fellgiebel, Walther-Peer (2000) [1986]. Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945 — Die Inhaber der höchsten Auszeichnung des Zweiten Weltkrieges aller Wehrmachtteile. Friedberg, Germany: Podzun-Pallas. ISBN 978-3-7909-0284-6.
  4. Marshall-Cornwall, James (1984). Wars and Rumours of Wars. London: Secker & Warburg. ISBN 978-0-436-27322-3.
  5. Mitcham, Samuel W. (2007). German Order of Battle: Panzer, Panzer Grenadier, and Waffen SS Divisions in WWII. Vol. Three. Stackpole Books. ISBN 978-0-8117-3438-7.
  6. Mitcham, Samuel W. (2009). The Siegfried Line: The German Defence of the West Wall, September to December 1944. Stackpole Books. ISBN 978-0-8117-3602-2.
  7. Quadflieg, Peter M. (2015). Gerhard Graf von Schwerin. Wehrmachtgeneral Kanzlerberater Lobbyist. Paderborn, Germany: Ferdinand Schöningh. ISBN 978-3-506782-29-8.
  8. Rass, Christoph; Rohrkamp, René; Quadflieg, Peter M. (2007). General Graf von Schwerin und das Kriegsende in Aachen. Ereignis, Mythos, Analyse. Aachen: Shaker. ISBN 978-3-8322-6623-3.
  9. Scherzer, Veit (2007). Die Ritterkreuzträger 1939–1945: Die Inhaber des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939 von Heer, Luftwaffe, Kriegsmarine, Waffen-SS, Volkssturm sowie mit Deutschland verbündeter Streitkräfte nach den Unterlagen des Bundesarchives. Jena, Germany: Scherzers Militaer-Verlag. ISBN 978-3-938845-17-2.
  10. Searle, Alaric (2003). Wehrmacht Generals, West German Society, and the Debate on Rearmament, 1949–1959. Westport, CT: Praeger Publishers. ISBN 978-0-275-97968-3.
  11. Thomas, Franz (1998). Die Eichenlaubträger 1939–1945 Band 2: L–Z. Osnabrück, Germany: Biblio-Verlag. ISBN 978-3-7648-2300-9.
  12. Whiting, Charles (2000). Bloody Aachen. The Spellmount Siegfried Line Series. Vol. Three. The History Press. ISBN 978-1-86227-092-3.
  13. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946