
HMS Whelp was een torpedobootjager van de Britse Royal Navy, behorend tot de W-klasse. Het schip werd in 1944 in dienst gesteld en nam deel aan operaties in de Indische Oceaan en de Stille Oceaan in het laatste oorlogsjaar. Na de Japanse overgave in 1945 werd Whelp korte tijd gestationeerd in Azië en keerde in 1946 terug naar Groot-Brittannië. In 1952 werd het schip verkocht aan Zuid-Afrika en diende verder als SAS Simon van der Stel. Deze pagina beschrijft de technische kenmerken, aanpassingen en operationele loopbaan van het schip.
Ontwerp en constructie
De W-klasse destroyers werden ontworpen tijdens de Tweede Wereldoorlog als onderdeel van een continu verbeteringsproces binnen de Britse destroyervloot. HMS Whelp werd gebouwd door Hawthorn Leslie and Company in Hebburn. De kiellegging vond plaats op 1 mei 1942, de tewaterlating op 3 juni 1943, en de indienststelling op 14 juli 1944.
Het schip had een standaard waterverplaatsing van 1.710 long tons (1.740 ton) en een maximale (deep load) waterverplaatsing van 2.530 long tons (2.570 ton). De afmetingen bedroegen 110,6 meter lengte, 10,9 meter breedte en een diepgang van 4,4 meter bij volle belading.
De voortstuwing bestond uit twee Parsons-geared stoomturbines, elk verbonden met een schroefas. De turbines werden gevoed door twee Admiralty three-drum boilers. Samen leverden deze systemen 40.000 shp (30.000 kW), goed voor een maximale snelheid van 36 knopen (67 km/u). De brandstofcapaciteit bedroeg 615 long tons (625 ton) stookolie, waarmee een bereik van 4.675 zeemijl (8.658 km) bij 20 knopen mogelijk was. De bemanning bestond uit 179 personen.
Bewapening
Bij oplevering was HMS Whelp bewapend met:
- Vier enkele 4,7-inch (120 mm) Mark IX kanonnen, geschikt voor zowel oppervlakte- als beperkte luchtdoelbestrijding.
- Eén viervoudige opstelling van 2-ponder (40 mm) “pom-pom” luchtafweerkanonnen.
- Acht Oerlikon 20 mm luchtafweerkanonnen in vier dubbele opstellingen.
- Twee viervoudige torpedobuisinstallaties voor 533 mm torpedo’s.
- Uitrusting voor onderzeebootbestrijding: twee dieptebomrails, vier dieptebomwerpers, en een voorraad van 70 dieptebommen.
Bepantsering
De W-klasse destroyers waren licht bepantserd. Er was geen geïntegreerde pantsergordel of dekpantser. Beperkte bescherming werd toegepast rond vitale secties zoals de brug, machinekamers en munitieopslagplaatsen. De primaire verdedigingsmaatregelen waren snelheid, manoeuvreerbaarheid en luchtafweer.
Sensoren en dataverwerking en AIC
Sensoren
HMS Whelp was uitgerust met de volgende detectie- en vuurleidingssystemen:
- Type 272 radar: oppervlaktescanning voor detectie van schepen en periscopen.
- Type 291 radar: luchtwaarschuwingsradar voor vroegtijdige detectie van vliegtuigen.
- Type 282 en Type 285 radars: vuurleiding voor luchtafweergeschut en hoofdbewapening.
- ASDIC: actief sonarsysteem voor onderzeebootdetectie, operationeel tot ongeveer 1.800 meter.
AIC (Action Information Centre)
Het schip beschikte over een Action Information Centre (AIC), waar inkomende gegevens van radar, sonar, visuele observatie en communicatie werden verzameld en verwerkt. In het AIC werden posities geplot, dreigingen beoordeeld en tactische beslissingen voorbereid en doorgegeven aan brug, artillerie en commandopost.
Het AIC was bemand door geschoold personeel dat verantwoordelijk was voor informatieverwerking en ondersteuning van navigatie, vuurleiding en coördinatie met andere marineschepen. In de Zuid-Afrikaanse periode werd het AIC gemoderniseerd met nieuwe apparatuur voor helikoptercommunicatie en onderzeebootbestrijding.
Modificaties
In 1944 werd de zoeklichtinstallatie op HMS Whelp vervangen door een extra 40 mm Bofors-kanon ter versterking van de luchtafweer tegen kamikaze-aanvallen. Tijdens de grote modernisering tussen 1962 en 1964 in Zuid-Afrikaanse dienst, onderging het schip de volgende wijzigingen:
- Verwijdering van de achterste torpedobuisopstelling.
- Aanpassing met een klein vliegdek en hangar voor twee Westland Wasp-helikopters.
- Installatie van twee Mk XVI 4-inch dubbelloops kanonnen (voor en achter).
- Toevoeging van twee Amerikaanse 12,75-inch (324 mm) Mk 32 torpedobuizen voor onderzeebootbestrijding.
- Aanpassing van radar- en communicatiesystemen.
- Capaciteit voor een bemanning van 186 tot 210 personen.
Status schip tijdens de oorlog
HMS Whelp werd in 1944 opgeleverd en direct operationeel ingezet. Het schip bevond zich in goede materiële staat en beschikte over de standaardtechnologie van de Royal Navy in die periode. Dankzij periodiek onderhoud in onder andere Trincomalee, Sydney en Melbourne bleef het schip inzetbaar voor langeafstandspatrouilles en gevechtsoperaties tot en met de Japanse capitulatie in 1945.
Operationele geschiedenis
Dienst in de Royal Navy
Na haar indienststelling in juli 1944 werd HMS Whelp toegevoegd aan de 3rd Destroyer Flotilla van de Home Fleet, met Scapa Flow als basis. Kort daarop nam het schip deel aan een bevoorradingsmissie naar Spitsbergen. In augustus 1944 werd het schip onderdeel van de 27th Destroyer Flotilla en vertrok via de Middellandse Zee naar de Indische Oceaan. Tijdens deze overtocht nam Whelp deel aan Operatie Dragoon, de geallieerde landing in Zuid-Frankrijk.
Na aankomst in Ceylon (nu Sri Lanka) in september 1944 werd Whelp ingezet in de Eastern Fleet. In deze periode escorteerde het schip Britse vliegdekschepen tijdens luchtaanvallen op doelen in de Nicobaren en de Nederlandse Oost-Indië. Deze aanvallen vormden onderdeel van Operatie Millet, gericht tegen Japanse posities op de Nicobaren.
In november 1944 escorteerde het schip bevoorradingsschepen tijdens Operatie Robson, een aanval op olie-installaties bij Belawan Deli op Sumatra. Ook nam Whelp deel aan Operatie Lentil in januari 1945, een vergelijkbare actie tegen installaties bij Pangkalan Brandan. Kort na deze operatie werd de onderzeeboot HMS Shakespeare door Whelp gesleept naar Trincomalee na beschadiging.
Vanaf februari 1945 maakte het schip deel uit van de British Pacific Fleet, die werd samengevoegd met de Amerikaanse Vijfde Vloot. HMS Whelp escorteerde vliegdekschepen die aanvallen uitvoerden op vliegvelden op de Sakishima-eilanden en Formosa als voorbereiding op de geallieerde landing op Okinawa. In mei 1945 begeleidde het schip het beschadigde vliegdekschip HMS Illustrious naar Sydney en onderging aansluitend een onderhoudsbeurt in Melbourne.
Na de onderhoudsperiode werd Whelp weer ingezet. Eind juli 1945 voer het schip met het slagschip HMS Duke of York naar Guam. Op 27 augustus 1945 voer Whelp als eerste geallieerd schip Sagami Bay binnen. Het schip was aanwezig tijdens de Japanse overgave op 2 september 1945 aan boord van de USS Missouri.
Aansluitend werd het schip ingezet in Hongkong, waar op 16 september 1945 de Japanse troepen zich formeel overgaven. Tot november voerde Whelp patrouilles uit langs de Chinese kust. In december vertrok het schip naar Sydney voor een korte onderhoudsbeurt en keerde op 17 januari 1946 terug naar Groot-Brittannië, waar het op 30 mei uit actieve dienst werd genomen.
Na de oorlog
Heractivering en overdracht
Op 9 augustus 1947 werd HMS Whelp opnieuw in dienst gesteld, samen met de destroyers HMS Wessex, Kempenfelt en Wrangler, met als doel de vorming van een reserve-eenheid in Simon’s Town, Zuid-Afrika. In 1952 werd het schip door de Zuid-Afrikaanse marine aangekocht en op 23 februari 1953 formeel in dienst genomen als SAS Simon van der Stel.
Dienst in Zuid-Afrika
Na de ingebruikname als SAS Simon van der Stel werd het schip voornamelijk gebruikt voor diplomatieke en representatieve missies. In 1954 ondernam het schip een 147 dagen durende reis naar Europa en West-Afrika, waarbij onder meer Portsmouth, Rotterdam, Derry, en Dakar werden aangedaan.
Vanaf 1957 werd het schip in reserve geplaatst. Tussen 1962 en 1964 werd het gemoderniseerd in Simon’s Town Naval Dockyard. De modernisering omvatte een ombouw tot fregat met helikoptercapaciteit, een gewijzigde bewapening, nieuwe sonar- en radarsystemen en herindeling van de commandofaciliteiten, inclusief aanpassing van het AIC.
Vanaf 1968 werd het schip gebruikt als opleidingsplatform. In oktober 1969 werd het ingezet bij een zoekactie op Gough Island naar vermiste leden van een weerstation, waarbij de lichamen van twee vermisten werden geborgen.
In 1972 werd SAS Simon van der Stel uit actieve dienst genomen. Een poging tot reactivatie en revisie in 1975 werd beëindigd wegens de kosten. Het schip werd in 1976 gesloopt in Durban.
Conclusie
HMS Whelp, later SAS Simon van der Stel, was een torpedobootjager uit de W-klasse die actief was in het laatste oorlogsjaar van de Tweede Wereldoorlog. Het schip werd ingezet in verschillende operationele gebieden, waaronder de Indische Oceaan, de Stille Oceaan en Oost-Azië, en was aanwezig bij de formele Japanse overgave in 1945.
Na de oorlog werd het schip teruggeplaatst in reserve en korte tijd opnieuw geactiveerd voor overplaatsing naar Zuid-Afrika. In 1952 werd het overgedragen aan de Zuid-Afrikaanse marine, waar het onder de naam SAS Simon van der Stel verder dienstdeed.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding:
- Lenton, H. T. (1998). British & Empire Warships of the Second World War. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 1-55750-048-7.
- English, John (2008). Obdurate to Daring: British Fleet Destroyers 1941–1945. Windsor, UK: World Ship Society. ISBN 978-0-9560769-0-8.
- Du Toit, Allan (1992). South Africa’s Fighting Ships: Past and Present. Rivonia, South Africa: Ashanti Publishing. ISBN 1-874800-50-2.
- Hobbs, David (2011). The British Pacific Fleet: The Royal Navy’s Most Powerful Strike Force. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-044-3.
- Raven, Alan & Roberts, John (1978). War Built Destroyers: O to Z Classes. London: Bivouac Books. ISBN 0-85680-010-4.
- Rohwer, Jürgen (2005). Chronology of the War at Sea 1939–1945: The Naval History of World War Two (3e herziene ed.). Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 1-59114-119-2.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946









