Hans Fischböck (24 januari 1895 – 3 juli 1967) was een Oostenrijkse jurist en bestuurder die tijdens de Tweede Wereldoorlog functies bekleedde binnen het nationaalsocialistische bestuur in Oostenrijk en het bezette Nederland. Hij was onder meer minister in Oostenrijk en Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft in Nederland. Fischböck was betrokken bij economische maatregelen, waaronder de onteigening van Joods bezit, en bij de inzet van Nederlandse dwangarbeiders in Duitsland. Na de oorlog wist hij te ontkomen naar Argentinië, waarna hij later terugkeerde naar Europa. Hij werd in Oostenrijk niet veroordeeld voor zijn daden tijdens de oorlog.
Vroege leven en opleiding
Hans Fischböck werd geboren in Geras, in het toenmalige Oostenrijk-Hongarije. Hij groeide op in een gezin waarin zijn vader werkzaam was als rechter. Na het afronden van de volksschool en het gymnasium in Wenen begon hij aan een studie rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Wenen. Zijn studie werd onderbroken door de mobilisatie tijdens de Eerste Wereldoorlog.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Op 15 maart 1915 werd Fischböck opgeroepen voor militaire dienst bij een telegraafregiment. Vanaf maart 1916 tot november 1918 diende hij aan het front in Zuid-Tirol, ingedeeld bij de 1. Tiroler Kaiserjäger-Brigade. Hij werd bij het einde van de oorlog als luitenant in de reserve van het Oostenrijks-Hongaarse leger ontslagen.
Interbellum: bankwezen en politieke loopbaan in Oostenrijk
Na zijn terugkeer uit militaire dienst behaalde Fischböck in 1919 zijn doctorstitel in de rechten aan de Universiteit van Wenen. Hij begon als kandidaat-notaris en werkte later als prokurist bij de Österreichische Verkehrsbank. Binnen deze bank maakte hij carrière en werd adjunct-directeur. Na een fusie trad hij in dienst bij de Österreichische Realitäten-Aktiengesellschaft, waar hij uiteindelijk directeur werd.
In 1930 werd hij lid van de Deutscher Klub in Wenen. Tussen 1936 en 1938 was hij directeur bij de Österreichische Versicherungs-Aktiengesellschaft. Zijn woonadres in deze periode was Glanzinggasse 25 in Wenen.
De politieke ontwikkelingen rond de Anschluss van Oostenrijk bij Duitsland in maart 1938 brachten hem in de top van het Oostenrijkse bestuur. Kort voor de annexatie werd hij op initiatief van Hermann Göring benoemd tot minister voor Handel en Verkeer. In mei 1938 werden zijn bevoegdheden uitgebreid met de ministeries van Economie, Arbeid en Financiën. In deze functies werkte hij mee aan de economische integratie van Oostenrijk in het Duitse Rijk.
Op 12 november 1938 nam Fischböck in Berlijn deel aan een bijeenkomst over de onteigening van Joodse winkels. Hij presenteerde een plan dat leidde tot grootschalige sluiting en ‘arisering’ van ondernemingen. Het voorstel werd positief ontvangen door de aanwezige nazi-leiding en in Oostenrijk toegepast.
Naast zijn ministeriële functies bekleedde Fischböck in deze periode ook bestuursfuncties in het bankwezen. Zo werd hij in mei 1939 voorzitter van de raad van bestuur van de Creditanstalt-Bankverein in Wenen en voorzitter van de Kamer van Koophandel. Ook trad hij toe tot de adviesraad van de Deutsche Reichsbank in Wenen en de raad van commissarissen van Steyr-Daimler-Puch AG.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd Fischböck op 10 november 1939 benoemd tot president van de Kamer van Koophandel en de Kamer van Industrie en Handel in Wenen. Zijn aanvraag tot lidmaatschap van de NSDAP werd aanvankelijk afgewezen, maar hij werd alsnog per 1 januari 1940 toegelaten, later administratief teruggedateerd tot 1 mei 1938. Op 1 juni 1940 werd hij lid van de SS met de rang van SS-Oberführer.
Na de Duitse inval in Nederland in mei 1940 benoemde Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart hem tot Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft. In deze rol kreeg Fischböck de leiding over de ministeries van Financiën, Verkeer, Economie, Sociale Zaken en Post in het bezette Nederland. Hij had ook de taak toezicht te houden op zogenoemd ‘vijandelijk vermogen’.
Economische reorganisatie in Nederland
In de tweede helft van 1940 kreeg Fischböck opdracht de Nederlandse economie te hervormen naar Duits model. Dit hield onder meer in dat bedrijven werden ingedeeld in economische groepen. Zijn pogingen stuitten echter op weerstand bij Nederlandse vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven. Voor de controle op het Nederlandse bankwezen werkte hij samen met Duitse functionarissen, waaronder Helmuth Wohlthat en later Alfred Bühler.
Onteigening van Joods bezit in Nederland
Fischböck paste in Nederland methoden toe die hij eerder in Oostenrijk had ontwikkeld voor de onteigening van Joods eigendom. Vanaf 22 oktober 1940 moesten alle Joodse ondernemingen worden geregistreerd. In maart 1941 begon de feitelijke onteigening. Voor deze operatie werden verschillende instellingen ingezet, waaronder de bank Lippmann, Rosenthal & Co. (Sarphatistraat, Amsterdam), de Algemene Nederlandsche Immobiliën Administratie en andere door de Duitse autoriteiten opgerichte instanties. Deze organisaties werden gebruikt voor de overdracht van eigendommen aan niet-Joodse partijen en voor het liquideren van bedrijven.
Inzet van dwangarbeiders
Vanaf begin 1942 speelde Fischböck een rol bij de organisatie van de tewerkstelling van Nederlandse arbeiders in Duitsland. In januari 1942 besprak hij met vertegenwoordigers van de Duitse wapenindustrie plannen voor een arbeidsverplichting. Deze dwangarbeid diende de oorlogsproductie van het Duitse Rijk te ondersteunen.
Financiële onderwerping van Nederland
Fischböck ontwikkelde in februari 1942 een plan om de bezette Nederlandse economie te laten bijdragen aan de Duitse oorlogskosten. Dit omvatte maandelijkse betalingen van 50 miljoen Reichsmark, waarvan 10 miljoen in goud. Deze betalingen werden door het Nederlandse ministerie van Financiën uitgevoerd, onder leiding van Meinoud Rost van Tonningen.
Rijkscommissaris voor de prijsvorming
Op 15 januari 1942 werd Fischböck benoemd tot rijkscommissaris voor de prijsvorming, als opvolger van Josef Wagner. Hij trachtte prijsafspraken te vereenvoudigen door vaste prijzen vast te stellen, vooral voor militaire productie. In augustus 1944 werd hij plaatsvervangend vertegenwoordiger voor bewapeningsaangelegenheden onder Hans Kehrl.
Na de oorlog
Vlucht naar Argentinië
Na de Duitse capitulatie in mei 1945 dook Fischböck onder in München onder een valse identiteit. Met hulp van priester Krunoslav Draganović en het Rode Kruis verkreeg hij papieren op naam van Jakob Schramm. Via een zogenoemde “rattenlijn” reisde hij via Genua naar Argentinië, waar hij in februari 1951 aankwam. In Buenos Aires werkte hij bij een onderneming van voormalig SS-officier Karl Nicolussi-Leck.
Terugkeer naar Europa
In Oostenrijk werd een onderzoek ingesteld wegens hoogverraad, maar dit leidde niet tot een veroordeling. Zijn vermogen werd op 15 maart 1951 onteigend. In 1957 vielen zijn daden onder een amnestieregeling. Pogingen tot het verkrijgen van een Oostenrijks paspoort werden in 1954 geweigerd. In 1961 keerde hij met een Argentijns paspoort terug naar West-Duitsland, waar hij in Essen werkte als adviseur in de staalindustrie. Hij overleed in 1967 in Wehrda bij Marburg.
Militaire rangen
- Oostenrijks-Hongaars leger: Luitenant der Reserve (november 1918)
- NSKK: Brigadeführer (20 april 1938)
- Allgemeine-SS: SS-Oberführer (1 juni 1940), SS-Brigadeführer (9 november 1941)
- Civiele functies binnen het Derde Rijk: Generalkommissar in Nederland (25 mei 1940), Staatssecretaris (15 januari 1942), Rijkscommissaris voor de prijsvorming (15 januari 1942)
Onderscheidingen
- Ehrendegen des Reichsführers-SS
- SS-Ehrenring
- Erekruis voor de Wereldoorlog (30 oktober 1939)
- Medaille voor Dapperheid, 2e klasse
- Medaille voor Militaire Verdienste
- Kruis voor Oorlogsverdienste, 1e Klasse (30 januari 1942)
- Kruis voor Oorlogsverdienste, 2e Klasse (25 oktober 1940)
Conclusie
Hans Fischböck bekleedde tijdens de Tweede Wereldoorlog hoge bestuursfuncties binnen het nationaalsocialistische regime, zowel in Oostenrijk als in bezet Nederland. Hij voerde economische hervormingen door, organiseerde de onteigening van Joods bezit en was betrokken bij de inzet van dwangarbeiders. Na de oorlog wist hij te ontkomen aan vervolging en bouwde hij een nieuw leven op in Argentinië en later in West-Duitsland. Hij werd nooit juridisch ter verantwoording geroepen voor zijn beleid tijdens de bezettingsjaren.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Rudolf Jobst, Wien, Public domain, via Wikimedia Commons
- Graf, Wolfgang (2012). Österreichische SS-Generäle. Himmlers verlässliche Vasallen. Hermagoras-Verlag, Klagenfurt / Ljubljana / Wien. ISBN 978-3-7086-0578-4.
- Klee, Ernst (2005). Das Personenlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main. ISBN 978-3-596-16048-8.
- Aly, Götz (2005). Hitlers Volksstaat. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main. ISBN 978-3-596-15772-3.
- Goñi, Uki (2006). ODESSA – Die wahre Geschichte – Fluchthilfe für NS-Kriegsverbrecher. Berlin Verlag, Berlin. ISBN 978-3-8270-0678-4.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










