John Demjanjuk (geboren als Ivan Mykolaiovych Demjanjuk; 3 april 1920 – 17 maart 2012) was een Oekraïense man die tijdens de Tweede Wereldoorlog diende als kampbewaker in Duitse concentratie- en vernietigingskampen. Zijn naam werd wereldwijd bekend door juridische procedures waarin hij werd beschuldigd van betrokkenheid bij massamoord, onder meer in de kampen Sobibor, Majdanek en Flossenbürg.
In de jaren tachtig werd hij in Israël ter dood veroordeeld wegens vermeende identificatie als “Ivan de Verschrikkelijke” van Treblinka, maar later vrijgesproken. In 2011 werd hij in Duitsland veroordeeld voor medeplichtigheid aan moord in Sobibor. Zijn zaak geldt als een van de meest besproken en langdurige rechtszaken met betrekking tot oorlogsmisdaden uit de Tweede Wereldoorlog.
Vroege leven en opleiding
Ivan Mykolaiovych Demjanjuk werd geboren in Dubovi Makharyntsi, destijds gelegen in het Kiev-gouvernement van de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek. Hij groeide op in een landbouwgemeenschap tijdens de periode van de Holodomor, een hongersnood die grote delen van Oekraïne trof in de vroege jaren dertig.
Na het afronden van vier jaar basisonderwijs werkte hij als tractorbestuurder op een collectieve boerderij. In 1940 werd hij opgeroepen voor dienst in het Rode Leger. Tijdens de slag om Kertsj in mei 1942 werd hij krijgsgevangen genomen door Duitse troepen en overgebracht naar een krijgsgevangenenkamp in Chełm, Polen.
Interbellum
Niet van toepassing, aangezien Demjanjuk pas in 1920 werd geboren en zijn volwassen leven direct in het tijdperk van de Tweede Wereldoorlog viel.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Na zijn gevangenneming werd Demjanjuk door de Duitsers gerekruteerd als “Hilfswilliger” en overgebracht naar het opleidingskamp Trawniki, waar hij militaire training ontving en trouw zwoer aan de SS. Zijn eerste inzet bestond uit het bewaken van Joodse dwangarbeiders in de landbouw.
Daarna werd hij overgeplaatst naar concentratiekamp Majdanek, al is de precieze functie daar niet volledig gedocumenteerd. Op 27 maart 1943 werd hij overgeplaatst naar het vernietigingskamp Sobibor, waar hij als een van ongeveer 130 Trawniki-hulpsoldaten onder leiding van 20 tot 30 Duitse SS’ers werkzaam was. Zijn taken omvatten de bewaking van de buitenperimeter en de begeleiding van gevangenen naar de gaskamers.
Begin oktober 1943 werd Demjanjuk verplaatst naar concentratiekamp Flossenbürg in Beieren, waar hij tot minstens december 1944 diende. In die periode werd hij ook ingezet in het buitenkamp Regensburg. Tegen het einde van de oorlog diende hij mogelijk korte tijd in de Russische Bevrijdingsleger (Vlasov-leger), dat aan Duitse zijde vocht tegen de Sovjet-Unie.
Na de oorlog
In mei 1945 meldde Demjanjuk zich in een kamp voor ontheemden in Landshut, dat onder Amerikaans bestuur stond. In de jaren daarna verbleef hij in verschillende displaced persons-kampen, waaronder in Regensburg en Feldafing.
In 1947 werkte hij als vrachtwagenchauffeur voor de US Truck Company 1049 in Regensburg en trouwde hij met Vera, een Oekraïense vrouw die hij in een kamp had ontmoet.
In 1952 emigreerde het gezin naar de Verenigde Staten, waar Demjanjuk zijn voornaam veranderde in John. Hij vestigde zich uiteindelijk in Seven Hills, Ohio, en werkte als monteur bij de Ford Motor Company. In 1958 verkreeg hij het Amerikaans staatsburgerschap.
In 1975 kwam Demjanjuks naam voor op een lijst van vermeende collaborateurs die door de Sovjetautoriteiten aan Amerikaanse senatoren was overhandigd. Kort daarna meldden getuigen in Israël dat zij hem herkenden als “Ivan de Verschrikkelijke” van het vernietigingskamp Treblinka. Deze verklaringen vormden de basis voor de latere Amerikaanse aanklacht, zijn uitlevering aan Israël en het daaropvolgende proces.
In 1977 werd Demjanjuk officieel aangeklaagd in de Verenigde Staten wegens het verzwijgen van zijn oorlogsverleden bij zijn immigratieaanvraag. De Amerikaanse autoriteiten beschikten over documenten, waaronder een zogenoemde Trawniki-identiteitskaart, waarop zijn dienstplaatsen in onder andere Sobibor stonden vermeld. Getuigenverklaringen van overlevenden uit Treblinka leidden tot de identificatie van Demjanjuk als “Ivan de Verschrikkelijke”. In 1981 werd zijn Amerikaans staatsburgerschap ingetrokken.
In 1986 werd hij uitgeleverd aan Israël. Het proces begon in 1987 en resulteerde in 1988 in een veroordeling wegens oorlogsmisdaden en een doodvonnis. Tijdens het hoger beroep kwam nieuw bewijs aan het licht, waaronder verklaringen van voormalige kampbewakers die de identiteit van “Ivan de Verschrikkelijke” koppelden aan een andere persoon, genaamd Ivan Marchenko.
Op 29 juli 1993 sprak het Israëlische Hooggerechtshof Demjanjuk vrij van deze specifieke beschuldiging. Hij keerde terug naar de VS, waar hij in 1998 opnieuw het staatsburgerschap verkreeg.
In 2001 startten de Amerikaanse autoriteiten een nieuwe procedure, gebaseerd op archiefmateriaal uit de voormalige Sovjet-Unie, dat zijn dienst in Sobibor, Majdanek en Flossenbürg bevestigde. In 2004 werd zijn staatsburgerschap opnieuw ingetrokken. Na langdurige rechtszaken werd Demjanjuk in 2009 aan Duitsland uitgeleverd.
Proces in Duitsland
In 2009 begon in München het proces tegen Demjanjuk wegens medeplichtigheid aan de moord op 28.060 Joden in Sobibor in 1943. Het Duitse Openbaar Ministerie betoogde dat alle Trawniki-bewakers direct bijdroegen aan het functioneren van het vernietigingskamp. Hoewel er geen direct bewijs was dat Demjanjuk persoonlijk moorden had gepleegd, werd zijn aanwezigheid en functie in Sobibor voldoende geacht voor een veroordeling.
Op 12 mei 2011 oordeelde het Landgericht München II dat Demjanjuk schuldig was aan medeplichtigheid aan massamoord en veroordeelde hem tot vijf jaar gevangenisstraf. Vanwege zijn gezondheid en hoge leeftijd werd hij vrijgelaten in afwachting van hoger beroep.
Overlijden
Demjanjuk overleed op 17 maart 2012 in een verzorgingshuis in Bad Feilnbach, Beieren, voordat het hoger beroep was afgerond. Volgens het Duitse recht bleef zijn onschuld formeel bestaan, omdat het vonnis nog niet onherroepelijk was. Zijn overlijden betekende het einde van een van de langstlopende juridische geschillen over oorlogsmisdaden na de Tweede Wereldoorlog.
Conclusie
Het levensverhaal van John Demjanjuk illustreert de complexiteit van het vervolgen van oorlogsmisdaden decennia na de gebeurtenissen. Zijn zaak bracht vraagstukken aan het licht over bewijslast, getuigenverklaringen, archiefmateriaal en de juridische beoordeling van medeplichtigheid. Hoewel hij uiteindelijk in Duitsland werd veroordeeld voor zijn rol in Sobibor, bleef er tot aan zijn overlijden discussie bestaan over zijn precieze verantwoordelijkheid en betrokkenheid.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Efi Sharir / Photographer: Israel Press and Photo Agency (I.P.P.A.) / Dan Hadani collection, National Library of Israel / CC BY 4.0, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
- Benz, Angelika (2011). Der Henkersknecht: Der Prozess gegen John (Iwan) Demjanjuk in München. Metropol Verlag, Berlin. ISBN 978-3-86331-011-0.
- Boevink, Wim (2011). Dienstausweis 1393: Demjanjuk en het laatste grote naziproces. Bericht van een verslaggever. Uitgeverij Verbum, Laren (Niederlande). ISBN 978-90-74274-57-9.
- Busch, Ulrich (2011). Demjanjuk der Sündenbock – Schlussvortrag der Verteidigung im Strafverfahren gegen John Demjanjuk vor dem Landgericht München. Monsenstein und Vannerdat, Münster. ISBN 978-3-86991-361-2.
- Douglas, Lawrence (2016). The Right Wrong Man: John Demjanjuk and the Last Great Nazi War Crimes Trial. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-17825-7.
- Janson, Matthias (2010). Hitlers Hiwis. Iwan Demjanjuk und die Trawniki-Männer. KVV Konkret, Hamburg. ISBN 978-3-930786-58-9.
- Volk, Rainer (2012). Das letzte Urteil. Die Medien und der Demjanjuk-Prozess. Oldenbourg, München. ISBN 978-3-486-71698-6.
- Wefing, Heinrich (2011). Der Fall Demjanjuk: der letzte große NS-Prozess. C.H.Beck Verlag, München. ISBN 978-3-406-60583-3.
-
Informatie uit Wikipedia (z.d.). John Demjanjuk. Geraadpleegd op 13 augustus 2025,
