Erich Priebke (1913–2013) was een Duitse SS-officier van de Sicherheitspolizei. In Italië werd hij veroordeeld voor zijn aandeel in de Fosse Ardeatine-executies in Rome (24 maart 1944): 335 Italianen werden gedood als vergelding voor de Via Rasella-aanslag met 33 Duitse doden. Na 1945 leefde hij in Argentinië tot uitlevering en processen in de jaren negentig.
Vroege leven en opleiding
Jeugd en werk in de horeca
Priebke werd geboren in Hennigsdorf, destijds in het Koninkrijk Pruisen. Volgens eigen verklaringen overleden zijn ouders toen hij jong was en werd hij opgevoed door een oom. Hij werkte daarna als ober in Berlijn en Londen, onder meer in het Savoy Hotel, en ook op de Italiaanse Rivièra. Over opleiding en vroege politieke activiteiten zijn in de beschikbare biografische overzichten weinig details opgenomen.
Huwelijk en kinderen
Priebke trouwde met Alicia Stoll. Het echtpaar kreeg twee zonen: Jorge (1940) en Ingo (1942). Na 1945 leefde het gezin in Argentinië. Jorge wordt genoemd als inwoner van Bariloche tot zijn overlijden in 2020.
Interbellum: toetreding tot de SS en politiediensten
Dienstverband vanaf 1936
In 1936 wordt Priebke genoemd als Schütze in de Allgemeine SS. Daarna werkte hij voor de Waffen-SS en later voor de Gestapo, voornamelijk als tolk. Door zijn kennis van het Italiaans kon hij worden ingezet voor vertaling en administratieve taken in Italië. In biografische beschrijvingen wordt hij vaak aangeduid als een middelbare SS-functionaris, zonder dat alle loopbaanstappen gedetailleerd zijn beschreven.
Stationering in Rome
Vanaf 1941 was Priebke in Rome gestationeerd. Hij werkte onder Obersturmbannführer Herbert Kappler, die daar binnen Gestapo en SiPo leiding gaf. In biografische schetsen staat dat Kappler contacten met de Heilige Stoel deels aan Priebke overliet, passend bij zijn functie als tolk. In de bezettingspraktijk hield dit vooral verband met communicatie, administratie en het uitvoeren van opdrachten binnen de veiligheidsstructuur.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Aanslag in de Via Rasella
Op 23 maart 1944 pleegde het Italiaanse verzet (GAP) een aanslag in de Via Rasella in Rome: een bom en daaropvolgende beschieting met vuurwapens en handgranaten. Hierbij kwamen 33 Duitse leden van het SS Police Regiment Bozen om. De aanslag vormde de directe aanleiding voor een vergeldingsactie die een dag later werd uitgevoerd.
Besluit tot vergelding en samenstelling van de lijst
Na de aanslag werd besloten tot vergelding met een ratio van tien Italianen per gedode Duitser; het directe bevel wordt vaak aan Adolf Hitler toegeschreven, maar is niet eenduidig bevestigd en wordt soms gekoppeld aan uitvoering binnen 24 uur. Kappler stelde in Rome een lijst samen van 320 gevangenen. Toen later een 33e Duitser alsnog overleed, werden tien extra namen toegevoegd. Het aantal geëxecuteerden kwam daarmee uit op 335.
Wie werden geselecteerd
De namen kwamen vooral uit gevangenissen als Via Tasso en Regina Coeli, voor een in Italië uitzonderlijke represaille. Op de lijst stonden gevangenen die waren aangehouden wegens verzetsactiviteiten, communistische betrokkenheid of contacten met ondergrondse netwerken; in beschrijvingen wordt ook melding gemaakt van verhoren en marteling. Daarnaast werden mensen opgenomen die na de aanslag in de omgeving van de Via Rasella waren opgepakt. In reconstructies worden meerdere groepen genoemd, waaronder GAP, Patriotic Action (PA), Bandiera Rossa en het Clandestine Military Front. Bandiera Rossa vormde een grote samenhangende groep; daarnaast worden meer dan zeventig Joodse slachtoffers genoemd.
Uitvoering in de Fosse Ardeatine
Op 24 maart 1944 werden de gevangenen naar de Fosse Ardeatine gebracht, een grottencomplex aan de rand van Rome. Zij werden met de handen op de rug gebonden, in groepen van vijf naar binnen geleid en van dichtbij door de nek geschoten. De uitvoering stond onder leiding van SS-officieren, onder wie Priebke en Karl Hass. In beschrijvingen wordt genoemd dat slachtoffers moesten knielen boven lichamen van eerder geëxecuteerden. Na afloop werden explosieven gebruikt om de ingang af te sluiten.
De vijf extra slachtoffers en latere verklaringen
Tijdens de executies bleek dat vijf personen buiten het berekende quotum toch waren aangevoerd en gedood. Priebke had de taak de namenlijst op te stellen en te controleren; in latere processen werd daarom veel aandacht besteed aan deze vijf extra slachtoffers. Hij verklaarde later dat hij sommige namen toevoegde omdat betrokkenen Joods waren en dat hij niet betrokken was bij deportaties, volgens hem om logistieke redenen rond spoorwegtransport. Journalistiek onderzoek in de jaren negentig noemde echter documentatie die hem met transportbesluiten in verband bracht.
Na de oorlog
Ontsnapping en nieuwe identiteit
Na de oorlog zou Priebke worden vervolgd voor zijn rol in Rome, maar in 1946 ontsnapte hij uit een Brits krijgsgevangenenkamp bij Rimini. Hij verklaarde later dat een ratline, gekoppeld aan bisschop Alois Hudal, hierbij hulp bood. Daarna woonde hij met zijn gezin in Sterzing/Vipiteno. Op 13 september 1948 kreeg hij een tweede doop en nam hij een nieuwe identiteit aan (Otto Pape). Vervolgens vertrok hij via Zuid-Tirol naar Argentinië.
Leven in Argentinië
In Argentinië vestigde Priebke zich in Bariloche, waar hij volgens biografische beschrijvingen 46 jaar als vrij man leefde. Hij werkte eerst als afwasser en ober en opende later een delicatessenwinkel. Daarnaast wordt hij genoemd als leider van de Duits-Argentijnse culturele vereniging in de plaats. In overzichten staat ook dat hij later naar Europa reisde. Het langdurige verblijf in Bariloche werd in de jaren negentig onderwerp van onderzoek en uitleveringsverzoeken.
Vermelding in 1991 en onderzoek door ABC News
In 1991 noemde Esteban Buch Priebke in El pintor de la Suiza Argentina. In maart 1994 lokaliseerde ABC News hem in Bariloche, nadat het team in een tweedehandsboekwinkel een lokaal geschreven verwijzing had gevonden; producent Harry Phillips leidde het onderzoek. Het team doorzocht archieven in Buenos Aires, Washington (D.C.), Londen, Berlijn en Jeruzalem. Daarbij werd verwezen naar een bekentenis in het Public Records Office (Londen) en naar documentatie bij Yad Vashem over transportbesluiten rond Italiaanse Joden. In Bariloche hield het team hem daarna onder observatie.
Confrontatie en interview in 1994
Sam Donaldson confronteerde Priebke in april 1994 in Bariloche bij de school waar hij werkte; dit gebeurde voor het ABC-programma Primetime Live. In de reportage wordt ook Reinhard Kopps genoemd, die het team op Priebke wees en de identificatie bevestigde. Donaldson interviewde Priebke in diens auto. Priebke erkende wie hij was en stelde dat hij bevelen van Kappler uitvoerde; hij noemde de slachtoffers terroristen. Hij ontkende dat er kinderen waren gedood, terwijl in reconstructies drie slachtoffers van 14 jaar, een priester en een 75-jarige man worden genoemd.
Arrestatie en eerste vertragingen
Op 10 mei 1994 arresteerden Argentijnse autoriteiten Priebke. Vanwege zijn leeftijd en gezondheid werd hij onder huisarrest gehouden in zijn woning in Bariloche. De uitlevering liep vertraging op door verzoeken en beroepsprocedures. Zijn advocaten vroegen onder meer om vertaling van Italiaanse processtukken in het Spaans, een stap die volgens berichten tot ongeveer twee jaar kon duren. Ook voerden zij aan dat vervolging niet meer mogelijk zou zijn omdat moord in Argentinië aan verjaring onderhevig was (15 jaar).
Uitleveringsprocedure in 1995–1996
In maart 1995 werd na maanden uitstel aan B’nai B’rith toegezegd dat overdracht aan Italië nabij was; president Carlos Menem werd daarbij genoemd. Kort daarna droeg het Argentijnse Hooggerechtshof de zaak over aan een lokale rechtbank in Bariloche, wat langdurige vertraging door nieuwe beroepen mogelijk maakte terwijl Priebke thuis verbleef. In mei 1995 accepteerde een federale rechter alsnog het Italiaanse verzoek, omdat misdrijven tegen de menselijkheid niet verjaren. In augustus 1995 volgde een uitspraak dat uitlevering niet zou plaatsvinden wegens verjaring; Duitsland diende diezelfde dag een eigen verzoek in. Na circa 17 maanden werd uitlevering in 1996 alsnog toegestaan.
Overdracht aan Italië en beschrijving van de feiten in de rechtszaal
Na de uitlevering werd Priebke in 1996 van Bariloche naar Rome overgebracht en landde hij op Rome Ciampino, een militaire luchthaven nabij de Fosse Ardeatine. In de rechtszaal verklaarde hij zich onschuldig en koppelde hij zijn handelen aan bevelen; hij noemde de slachtoffers terroristen. In het dossier werd zijn verklaring uit 1946 aangehaald, waarin hij erkende twee mannen te hebben doodgeschoten. Over 24 maart 1944 werd beschreven dat rond het middaguur 335 gevangenen met geboeide handen werden aangevoerd, dat hun namen werden voorgelezen en dat zij in groepen van vijf de grotten in gingen. Priebke zou in de tweede of derde groep en later opnieuw met een Italiaans machinepistool hebben geschoten; de executies eindigden vóór het donker.
Vrijlating in 1996 en reacties
Op 1 augustus 1996 werd Priebke vrijgelaten na een uitspraak waarin handelen onder bevel centraal stond. Na de uitspraak werd de rechtbank volgens berichtgeving ruim zeven uur geblokkeerd door demonstranten en stemden de rechters twee tegen één voor veroordeling, maar spraken hem toch vrij. De minister van Justitie zei later dat hernieuwde arrestatie mogelijk was als Duitsland om uitlevering zou vragen. Nabestaanden protesteerden; Shimon Samuels (Simon Wiesenthal Center) bekritiseerde het oordeel. De dag na de uitspraak vroeg Duitsland Italië hem vast te houden voor een eigen vervolging; na herarrestatie nam de druk af en bezochten mensen de Fosse Ardeatine.
Nieuwe processen en definitieve veroordeling
Het hoger beroep maakte een einde aan de vrijlating: de hoogste Italiaanse rechter verklaarde de eerdere rechtbank onbevoegd en benadrukte individuele verantwoordelijkheid (Neurenberg). Het verweer dat weigering van bevelen tot executie zou leiden werd verworpen; de Hoge Raad van Cassatie gelastte een nieuw proces. Italië wees in maart 1997 een Duits uitleveringsverzoek af wegens vervolging voor dezelfde feiten. Er volgde 15 jaar gevangenisstraf, verminderd tot 10 jaar wegens leeftijd en gezondheid. In maart 1998 werden Priebke en Karl Hass tot levenslang veroordeeld, in november bevestigd; Priebke bleef onder huisarrest.
Verdere beroepen, steunbetuigingen en latere beslissingen
Priebke ging naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en herhaalde dat hij bevelen moest opvolgen. Daarbij werd opnieuw gewezen op de vijf slachtoffers boven het quotum en zijn rol bij de lijstcontrole. Op 20 maart 2004 kwamen in Triëst circa tachtig mensen bijeen in het Centro Letterario om steun te betuigen. Op 12 juni 2007 kreeg hij toestemming om overdag het huisarrest te onderbreken voor werk bij zijn advocaat in Rome; na protesten werd dit besluit teruggedraaid.
Publieke verdediging en politieke uitspraken
Enkele Italiaanse conservatieve commentatoren verdedigden Priebke met het argument dat hij bevelen opvolgde. Genoemd worden Indro Montanelli, Vittorio Feltri, Giampiero Mughini, Vittorio Sgarbi, Guido Ceronetti, Anna Maria Ortese en Massimo Fini. Montanelli schreef een private brief aan Priebke; die werd later gepubliceerd in Il Giornale (2013) door Fausto Biloslavo. In 2003 pleitte senator Antonio Serena (National Alliance) voor gratie door president Carlo Azeglio Ciampi en verwees hij naar een ‘Joodse lobby’; daarna werd hij uit de partij gezet.
Overlijden, uitvaart en begrafenis
Priebke overleed op 11 oktober 2013 in Rome (100 jaar). Argentinië weigerde repatriëring; het bisdom verbood een uitvaart in katholieke kerken en zijn geboorteplaats weigerde het lichaam uit vrees voor een neonazistische bedevaartplaats. De Priesterbroederschap Sint Pius X (SSPX) hield een dienst in Albano Laziale; politie voorkwam botsingen en door ongeregeldheden was de familie afwezig. De kist werd in beslag genomen en op een geheime plek begraven, volgens advocaat Paolo Giachini. L’Espresso noemde een gevangeniskerkhof op een eiland, mogelijk Pianosa of Capraia; priester Florian Abrahamowicz hield later een mis in Paese met burgemeester Mazzorato aanwezig.
Militaire Rangen
Priebke wordt in 1936 aangeduid als Schütze in de Allgemeine SS. Tijdens de oorlog werkte hij binnen de Waffen-SS, de Gestapo en de SiPo-structuur in Rome, vooral als tolk en uitvoerend medewerker onder Herbert Kappler. In publicaties over de Italiaanse processen wordt hij meestal omschreven als een middelbare SS-officier; in sommige berichten wordt de term ‘kapitein’ gebruikt als algemene aanduiding. De rangdetails worden in de literatuur vooral afgeleid uit functies en processtukken, niet uit een volledig personeelsdossier.
Conclusie
Priebke werkte in bezet Rome binnen de SiPo en werd later veroordeeld voor zijn bijdrage aan de Fosse Ardeatine-executies van 24 maart 1944. In de rechtszaken stonden de namenlijst, de uitvoering in de grotten en de vijf extra slachtoffers centraal, naast het verweer dat hij bevelen opvolgde. Na ontsnapping in 1946 en decennia in Argentinië leidde opsporing in 1994 tot uitlevering en een definitieve levenslange straf in 1998. In discussies over ‘bevel is bevel’ werd ook verwezen naar artikel 47 van het Duitse Militaire Strafwetboek (1872), dat mede-aansprakelijkheid noemt wanneer een ondergeschikte wist dat een bevel een misdrijf inhield.
Bronnen en meer informatie
Buch, E. (1991). El pintor de la Suiza Argentina. Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-0663-6.
Bartrop, P. R., & Jacobs, S. L. (2014). Modern Genocide: The Definitive Resource and Document Collection. ABC-CLIO. ISBN 978-1-61069-364-6.
Aitken, R., & Aitken, M. (2007). Law Makers, Law Breakers, and Uncommon Trials. American Bar Association. ISBN 978-1-59031-880-5.
Walters, G. (2010). Hunting Evil: The Nazi War Criminals Who Escaped and the Quest to Bring Them to Justice. Crown. ISBN 978-0-307-59248-4.
Steinacher, G. (2008). Nazis auf der Flucht – Wie Kriegsverbrecher über Italien nach Übersee entkamen 1946–1955. StudienVerlag. ISBN 978-3-7065-4026-1.










