Home Oorlogsmisdaden Bloedbad van Malmedy: oorlogsmisdaad 1944

Bloedbad van Malmedy: oorlogsmisdaad 1944

Streetart-stijl muurschildering die het bloedbad van Malmedy (1944) verbeeldt, met Amerikaanse krijgsgevangenen en Duitse SS-soldaten in de sneeuw.
Streetart-illustratie van het bloedbad van Malmedy in december 1944, tijdens het Ardennenoffensief.

Het Bloedbad van Malmedy was een beruchte oorlogsmisdaad tijdens de Slag om de Ardennen in de Tweede Wereldoorlog. Op 17 december 1944 schoten Duitse Waffen-SS-soldaten van Kampfgruppe Peiper nabij Malmedy (België) in koelen bloede 84 Amerikaanse krijgsgevangenen dood. Deze executie van ontwapende soldaten veroorzaakte grote verontwaardiging bij de geallieerden en werd na de oorlog een belangrijk onderwerp in oorlogsmisdadentribunalen.  

Achtergrond: Ardennenoffensief en Kampfgruppe Peiper

Operatie Wacht am Rhein, beter bekend als het Ardennenoffensief, was Hitlers laatste grote aanval (december 1944). Het Duitse plan was om de geallieerden te verrassen, dwars door de Ardennen naar Antwerpen te rukken en zo de samenwerking tussen de Britse en Amerikaanse legers te verstoren. Onderdeel van dit offensief was de opmars van de 1e SS-Pantserdivisie Leibstandarte SS Adolf Hitler, aangevoerd door SS-Obersturmbannführer Joachim Peiper. Hij leidde een snelle Kampfgruppe (gevechtsgroep) met tanks en pantsergrenadiers, bedoeld als speerpunt om diep in de geallieerde linies door te dringen. De eenheid had een reputatie van compromisloze hardheid, mede gevormd aan het Oostfront. In de chaos en snelheid van de winteraanval was er nauwelijks tijd of gelegenheid om gevangenen af te voeren.

Het bloedbad bij Malmedy (17 december 1944)

Op 17 december 1944 rond het middaguur naderde Kampfgruppe Peiper de cruciale kruising bij Baugnez, op een paar kilometer van het stadje Malmedy. Op datzelfde moment passeerde daar een colonne van ongeveer dertig Amerikaanse legervoertuigen, behorend tot het 285th Field Artillery Observation Battalion. De twee groepen kwamen onverwacht oog in oog te staan. De voorhoede van Peipers tanks en pantserwagens opende meteen het vuur en schakelde de voorste en achterste Amerikaanse voertuigen uit. Klemgezet en zwaar in de minderheid besloten de overige Amerikanen hun weerstand te staken. Ongeveer 120 Amerikaanse soldaten gaven zich over aan de Duitsers en werden ontwapend en bijeengedreven op een open veld bij de kruising.

Terwijl de krijgsgevangenen dicht op elkaar in het veld stonden, openden SS-soldaten plotseling met machinegeweren het vuur op de groep. Zonder dekking waren de Amerikanen een gemakkelijke prooi: tientallen soldaten stortten neer onder de kogels. Enkelen probeerden in paniek weg te rennen, anderen lieten zich vallen en hielden zich dood om aan de kogelregen te ontsnappen.

Na deze salvo’s liepen de Duitsers tussen de neergeschoten mannen door om iedereen die nog leefde van dichtbij een genadeschot te geven. In een nabijgelegen café hadden zich ook een paar gevluchte Amerikanen verstopt; de SS’ers staken het gebouw in brand en schoten de naar buiten vluchtende gevangenen alsnog dood. In totaal werden bij Malmedy 84 Amerikaanse krijgsgevangenen vermoord. Slechts enkele tientallen soldaten overleefden de slachting – vaak zwaargewond – door zich dood te houden of in de verwarring te ontsnappen.

Andere oorlogsmisdaden door Kampfgruppe Peiper

Het bloedbad van Malmedy stond niet op zichzelf. Tijdens dezelfde opmars door de Ardennen maakte Kampfgruppe Peiper zich schuldig aan meerdere oorlogsmisdaden tegen zowel krijgsgevangenen als Belgische burgers. Al in de vroege ochtend van 17 december, enkele uren vóór Malmedy, had Peipers eenheid in het dorp Honsfeld tientallen gevangen Amerikaanse militairen doodgeschoten. Kort daarop veroverden ze bij Büllingen een kleine brandstofdump; daar werden opnieuw gevangengenomen Amerikaanse soldaten standrechtelijk geëxecuteerd. Even later, in het dorp Ligneuville, schoten SS-mannen ten minste acht gevangengenomen Amerikaanse officieren en manschappen dood, onder wie een medisch officier die zich al had overgegeven. Deze incidenten suggereren dat de troepen van Peiper vanaf het begin van de aanval geen genade toonden aan ontwapende vijanden.

Niet alleen militairen, ook burgers werden het slachtoffer van Peipers nietsontziende opmars. Op 18 en 19 december 1944, toen de Kampfgruppe rond Stavelot, La Gleize en Stoumont probeerde door te breken, kwamen meldingen van nieuwe wreedheden. In Stavelot bijvoorbeeld stuitten Peipers troepen op Belgische burgers die niet tijdig waren gevlucht. Uit angst voor verzet – of simpelweg uit meedogenloosheid – openden de SS’ers het vuur op onschuldige dorpsbewoners. Naar schatting honderd ongewapende burgers, onder wie vrouwen en kinderen, werden in en rond Stavelot door de Duitsers koelbloedig gedood. Ook in omliggende gehuchten vielen tientallen burgerdoden. Deze gruweldaden zaaiden paniek onder de bevolking en versterkten de vastberadenheid van de geallieerden om Kampfgruppe Peiper tot elke prijs te stoppen.

Verantwoordelijkheid: Joachim Peiper en Werner Poetschke

Wie precies het bevel gaf tot de moordpartij bij Malmedy is na de oorlog onderwerp van discussie geweest. Vast staat dat SS-Sturmbannführer Werner Poetschke, commandant van het 1e pantserbataljon binnen Peipers groep, aanwezig was op de plek van het bloedbad. Volgens meerdere ooggetuigen en SS-verklaringen was Poetschke degene die als eerste zijn pistool trok en het signaal gaf om de krijgsgevangenen te fusilleren. Poetschke gold als een fanatieke en meedogenloze officier. Zijn agressieve voorbeeld moet zijn ondergeschikten hebben aangespoord tot geweld. Poetschke overleefde de laatste oorlogsmaanden niet en ontliep zo berechting. Hij wordt vaak gezien als de direct verantwoordelijke voor de aanzet tot het bloedbad bij Malmedy.

Joachim Peiper, als bevelhebber van de Kampfgruppe, droeg in breder opzicht de verantwoordelijkheid voor wat zijn manschappen deden. Peiper was waarschijnlijk niet meer ter plekke toen er werd geschoten en loste zelf geen schoten, maar onder zijn commando heerste een cultuur waarin krijgsgevangenen als last werden gezien. Ook deden geruchten de ronde dat de troepen bevel hadden om geen gevangenen te maken. Of Peiper dat soort instructies aanwakkerde of niet, feit is dat hij de moord op weerloze gevangenen in zijn eenheid niet heeft voorkomen. Na de oorlog ontkende Peiper dat hij opdracht had gegeven tot het bloedbad. Toch stelden de aanklagers dat hij als commandant eindverantwoordelijk was voor de daden van zijn mannen.

Ontdekking van het bloedbad en forensisch onderzoek

Enkele uren na de schietpartij wisten de eerste Amerikaanse overlevenden van Malmedy zich – ondanks schotwonden en onderkoeling – terug te slepen naar geallieerde linies. Nog diezelfde dag (17 december 1944) trof een patrouille van de Amerikaanse 291st Engineer Combat Battalion een paar ontsnapte soldaten, die het schokkende verhaal vertelden. Het nieuws dat de SS in de Ardennen Amerikaanse krijgsgevangenen vermoordde, verspreidde zich als een lopend vuurtje onder de troepen. Frontsoldaten reageerden verbijsterd en woedend. In de daaropvolgende weken bleef het slagveld bij Baugnez echter in Duitse handen, waardoor de lichamen van de slachtoffers niet eerder geborgen konden worden.

Pas op 14 januari 1945 heroverden Amerikaanse troepen het gebied van het bloedbad. Onder een dun pak sneeuw troffen ze de bevroren lichamen aan van 84 vermoorde Amerikaanse militairen, nog grotendeels op de plek waar ze een maand eerder waren neergeschoten. Door de strenge vrieskou waren de lichamen opmerkelijk goed bewaard gebleven.

Er werd onmiddellijk een onderzoeksteam van legerartsen en oorlogsmisdaadexperts naar de site gestuurd om de toedracht te achterhalen. De stoffelijke overschotten werden geborgen en onderworpen aan autopsie. Het forensisch onderzoek bevestigde de getuigenverklaringen: veel slachtoffers waren met opzet van dichtbij door het hoofd geschoten, vaak zelfs met schroeiplekken van kruit rond de wonden. Ook vertoonden sommige lichamen zware schedelverwondingen, waarschijnlijk door slagen met geweerkolven. Alle bevindingen samen lieten er geen twijfel over bestaan dat hier een koelbloedige massamoord op weerloze gevangenen was gepleegd. Het verzamelde bewijs zou later van groot belang zijn in de rechtszaak tegen de verantwoordelijken.

De Malmedy-processen (Dachau 1946)

De wreedheden bij Malmedy en elders in België leidden na de oorlog tot uitgebreide rechtsvervolging. In mei 1946 begon in het voormalige concentratiekamp Dachau een Amerikaans militair tribunaal dat bekend werd als het Malmedy-proces. Hier stonden 73 leden van de Kampfgruppe Peiper en hun superieuren terecht op aanklacht van oorlogsmisdaden tegen krijgsgevangenen en burgers. Tot de beklaagden behoorden onder anderen SS-generaal Sepp Dietrich, bevelhebber van het 6e Pantserleger, en SS-obersturmbannführer Peiper zelf. De tenlastelegging omvatte niet alleen het bloedbad bij Malmedy, maar ook executies van gevangenen en burgers in dorpen als Honsfeld, Büllingen, Ligneuville en Stavelot.

Het proces duurde twee maanden. Bewijsmateriaal bestond uit getuigenissen van overlevende Amerikaanse soldaten en Belgische burgers, forensische rapporten van het Malmedy-onderzoek en schriftelijke verklaringen (waaronder bekentenissen) van sommige SS’ers. De aanklagers betoogden dat de moorden geen toeval of paniekreacties waren, maar een gepland gevolg van orders en een cultuur van wreedheid. De verdediging stelde daarentegen dat de beschuldigden handelden in het heetst van de strijd en dat sommigen dachten dat gevangenen vluchtten. Na het horen van tientallen getuigen en het presenteren van stapels bewijs velde de rechtbank op 16 juli 1946 haar vonnis.

Het oordeel van het tribunaal was uiterst streng. Drieënveertig SS’ers – waaronder Peiper – kregen de doodstraf. Tweeëntwintig anderen werden veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf en de rest (een handvol) tot celstraffen van 10 tot 20 jaar. Op het eerste gezicht leek hiermee recht te zijn gedaan, maar de nasleep werd al snel controversieel. Enkele terdoodveroordeelden verklaarden na het proces dat hun bekentenissen onder dwang of mishandeling waren verkregen. De Amerikaanse verdediger, kolonel Willis M. Everett, maakte zich sterk voor een herziening. In de Verenigde Staten groeide de politieke druk om de zaak te onderzoeken. In 1949 stelde de Senaat een commissie in om te beoordelen of het proces eerlijk was verlopen.

De ambitieuze senator Joseph McCarthy greep de gelegenheid aan om zich te profileren: hij beschuldigde het Amerikaanse aanklagteam in het Malmedy-proces ervan onrechtvaardig en wraakzuchtig te hebben gehandeld. Hoewel de onderzoekscommissie geen hard bewijs vond van systematische martelingen, constateerde ze wel onregelmatigheden in de gang van zaken van het proces.

Onder publieke en politieke druk werden de straffen vervolgens aanzienlijk verlicht. In 1948 en 1949 werden de meeste doodvonnissen omgezet in lange celstraffen. Begin jaren vijftig kwam het merendeel van de veroordeelden vervroegd vrij. De laatste gevangene die verbonden was aan Malmedy – Jochen Peiper – verliet in december 1956 de Landsberg-gevangenis. Ruim tien jaar na het bloedbad was dus geen enkele dader meer gedetineerd. Het Malmedy-proces blijft in de historiografie een van de meest omstreden oorlogsmisdaadprocessen van de Tweede Wereldoorlog.

Amerikaanse reacties en het incident bij Chenogne

Het nieuws van de slachting bij Malmedy verspreidde zich in december 1944 razendsnel onder de geallieerde troepen. Velen vochten in bittere kou tegen de Duitse verrassingsaanval. Het idee dat hun kameraden zich hadden overgegeven en vervolgens koelbloedig waren geëxecuteerd, vervulde de Amerikanen aan het front met woede en wraakgevoelens. Binnen enkele dagen verhardde de houding aan de frontlijn: er deden informele bevelen de ronde dat men geen SS-soldaten of Duitse parachutisten meer gevangen moest nemen, maar direct doodschieten. Dit was geen officieel geallieerd beleid, maar onder de troepen groeide de bereidheid om de vijand net zo genadeloos tegemoet te treden.

Op 1 januari 1945 kwam het in deze sfeer tot een Amerikaans vergeldingsincident, bekend als het bloedbad van Chenogne. Bij het dorp Chenogne, vlak bij Bastogne, hadden soldaten van de 11e Pantserdivisie tientallen Duitse krijgsgevangenen in handen gekregen, onder wie leden van de beruchte Führerbegleitbrigade. Geïnspireerd door wraak besloten enkele bewakers ter plekke eigen rechter te spelen.

Naar schatting 60 à 80 gevangengenomen Duitse soldaten werden door Amerikanen bijeengedreven in een veld en met machinegeweren doodgeschoten. Net als bij Malmedy betrof het een doelbewuste executie van ontwapende krijgsgevangenen. In dit geval waren de daders echter geallieerden, en het incident werd stilgezwegen door het leger. Geen van de betrokken schutters is ooit officieel vervolgd of bestraft. Chenogne bleef lang onder de radar, maar toont aan dat extreme wreedheid en vergelding in de Ardennen aan beide zijden voorkwamen.

Conclusie

Het bloedbad van Malmedy geldt als een van de meest schokkende oorlogsmisdaden op het West-Europese strijdtoneel van de Tweede Wereldoorlog. De executie van 84 weerloze krijgsgevangenen door de Waffen-SS legde de meedogenloosheid van de strijd bloot. Na de oorlog werd dit misdrijf berecht in de processen van Dachau, maar hoewel de daders aanvankelijk zwaar werden gestraft, kwamen de meesten door juridische complicaties weer vrij. Malmedy bleef echter symbool staan voor de verschrikkingen van de oorlog en waarschuwt hoe haat en ontmenselijking tot extreme wreedheid kunnen leiden. Ook de geallieerden kenden hun duistere momenten, zoals de vergelding bij Chenogne. Historici blijven het voorval bestuderen opdat de lessen van dit bloedbad niet worden vergeten.

Bronnen en meer informatie

  1. Parker, Danny S. (2012). Het bloedbad van Malmédy: het verhaal van een gruwelijke oorlogsmisdaad tijdens het Ardennenoffensief. Amersfoort: BBNC Uitgevers. ISBN 978-90-453-1351-1.
  2. MacDonald, Charles B. (1984). A Time for Trumpets: The Untold Story of the Battle of the Bulge. New York: Bantam Books. ISBN 0-553-34226-6.
  3. Weingartner, James J. (1979). Crossroads of Death: The Story of the Malmédy Massacre and Trial. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-03623-9.
  4. Reynolds, Michael (1995). The Devil’s Adjutant: Jochen Peiper, Panzer Leader. London: Spellmount. ISBN 978-1-84884-010-2.
  5. Remy, Steven P. (2017). The Malmedy Massacre: The War Crimes Trial Controversy. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-97195-0.
  6. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946