
De Slag bij de Duklapas duurde van 8 september tot 28 oktober 1944. De Karpaten-Dukla-operatie was deel van de Oost-Karpatische operatie aan het Oostfront van de Tweede Wereldoorlog. Het Rode Leger en het 1e Tsjechoslowaakse Legerkorps wilden via de pas Slowakije binnentrekken. Zij kwamen te laat om de Slowaakse Nationale Opstand doeltreffend te ondersteunen.
Militaire en Politieke Situatie
In de zomer van 1944 schoof het Rode Leger na grote offensieven door Oekraïne en Polen naar de noordelijke uitlopers van de Karpaten. Het 1e Oekraïense Front van maarschalk Ivan Konev stond in Zuid-Polen en was in hoofdzaak op een verdere opmars naar het westen gericht. Een snelle aanval naar het zuiden, door de Duklapas, maakte aanvankelijk geen deel uit van dat plan. De gebeurtenissen in Slowakije leidden begin september tot een wijziging.
De Slowaakse Nationale Opstand begon op 29 augustus 1944 tegen het bewind van de Eerste Slowaakse Republiek en de Duitse militaire aanwezigheid. Twee divisies van het Oost-Slowaakse Leger moesten de Karpatenpassen openen en vanuit de rug tegen de Duitse verdediging optreden. Duitse eenheden ontwapenden het grootste deel van deze troepen echter rond de maandwisseling van augustus en september. Daardoor viel de samenwerking weg waarop de latere Sovjetplanning gedeeltelijk was gebaseerd.
De Tsjechoslowaakse regering in ballingschap vroeg de Sovjet-Unie om militaire steun aan de opstand. Het Sovjetopperbevel keurde op 2 september een offensief goed, zodat voor de voorbereiding slechts enkele dagen beschikbaar waren. Het Karpaten-Dukla-offensief werd onderdeel van de bredere Oost-Karpatische operatie, in het Russisch Восточно-Карпатская операция, van het 1e en 4e Oekraïense Front. De aanval begon op 8 september, terwijl de situatie van de opstandelingen in Midden-Slowakije al verslechterde.
Aan Duitse zijde bewaakten het 1e Pantserleger en het 1e Hongaarse Leger de toegangen tot Slowakije. Generaal Gotthard Heinrici voerde het bevel over de naar hem genoemde Legergroep Heinrici. Nadat het offensief was begonnen, werden uit Slowakije ongeveer 12.500 Duitse militairen naar de bedreigde sector overgebracht. Die versterking verzwakte tijdelijk de Duitse druk op delen van het opstandsgebied, maar blokkeerde tegelijk de kortste route voor Sovjetsteun.
Locatie
De Duklapas ligt in de Lage Beskiden, op de huidige grens tussen Polen en Slowakije. De weg loopt van de Poolse plaats Dukla en het grensdorp Barwinek naar Vyšný Komárnik en vervolgens naar Svidník en Prešov. Met een hoogte van ongeveer 502 meter is de pas een van de laagste overgangen in dit deel van de Karpaten. De directe paszone omvatte een corridor van ongeveer twintig kilometer met dalen, beboste heuvels en dorpen. Het volledige operatiegebied strekte zich verder uit tussen Krosno en Noordoost-Slowakije.
Het terrein beperkte de bewegingsruimte van tanks, vrachtwagens en zware artillerie. Smalle wegen liepen door dalen die vanaf omliggende hoogten konden worden waargenomen en beschoten. Duitse en Hongaarse troepen legden loopgraven, geschutsstellingen, mijnenvelden en antitankhindernissen aan op opeenvolgende verdedigingslijnen. Voor deze verdedigingszone werd ook de verzamelnaam Karpatenfestung gebruikt. Een doorbraak op één plaats betekende daardoor niet dat de weg naar het zuiden openlag.
Regen, mist en zachte bodem maakten de bevoorrading en evacuatie van gewonden moeilijker. Voertuigen moesten vaak dezelfde wegen gebruiken, waardoor opstoppingen ontstonden en herstelwerk aan beschadigde routes direct gevolgen had voor de opmars. Slecht zicht beperkte bovendien de inzet van vliegtuigen en de waarneming voor de artillerie. De geografie gaf de verdedigers zo mogelijkheden om een numeriek sterkere aanvaller lang op te houden.
Militaire Leiders
Ivan Konev leidde het 1e Oekraïense Front, waaronder het 38e Leger van kolonel-generaal Kirill Moskalenko viel. Moskalenko kreeg de hoofdtaak langs de route Krosno, Dukla en Prešov. Ten oosten daarvan viel het 1e Gardeleger van generaal Andrej Gretsjko aan in de richting van Sanok en Medzilaborce. Dit leger behoorde tot het 4e Oekraïense Front van generaal Ivan Petrov, terwijl het 2e Luchtleger luchtsteun aan de operatie leverde.
Generaal Jan Kratochvíl stond bij het begin aan het hoofd van het 1e Tsjechoslowaakse Legerkorps. Na de hoge verliezen en de beperkte terreinwinst tijdens de eerste gevechtsdagen verving het Sovjetcommando hem op 10 september door generaal Ludvík Svoboda. Die wisseling vond plaats terwijl het korps al aan een aanval deelnam waarvoor weinig voorbereidingstijd resteerde. Svoboda bleef het korps tijdens de verdere strijd door de Karpaten leiden.
Gotthard Heinrici liet terrein, mijnen en plaatselijke tegenaanvallen in samenhang gebruiken voor de verdediging. Onder zijn bevel vielen Duitse en Hongaarse formaties die over verschillende sectoren van het front waren verdeeld. Het 1e Hongaarse Leger stond onder bevel van kolonel-generaal Dezső László. Divisie- en korpscommandanten moesten wegen en hoogten zo lang mogelijk behouden en daarna naar een volgende lijn teruggaan. Deze werkwijze maakte een snelle Sovjetopmars door de bergcorridor onmogelijk.
Doelstelling en planning
Het directe doel was een doorbraak vanuit Zuid-Polen naar Oost-Slowakije. Het 38e Leger moest via Krosno en de Duklapas naar Prešov oprukken, terwijl het 1e Gardeleger een oostelijker route naar Medzilaborce volgde. Na contact met de opstandelingen zouden beide operaties de Duitse posities in Slowakije onder druk zetten. De Sovjetleiding verwachtte Prešov binnen ongeveer vijf dagen te kunnen bereiken.
Het plan steunde op snelheid, artilleriesteun en de inzet van mobiele reserves na de eerste doorbraak. De twee Oost-Slowaakse divisies zouden Duitse verbindingen achter het front aanvallen en de passen helpen vrijmaken. Omdat zij voor het begin grotendeels waren ontwapend, kon deze taak niet worden uitgevoerd. Ook waren de beschikbare tijd voor verkenning en voorbereiding en de kennis van het terrein beperkt.
De Duitse verdediging was op vertraging ingericht en bestond uit meerdere lijnen in plaats van één gesloten muur. Zodra een vooruitgeschoven positie verloren ging, konden de verdedigers terugvallen op een volgende heuvelrug of dorpsrand. Pantserreserves werden gebruikt voor plaatselijke tegenaanvallen tegen Sovjeteenheden die te ver voor hun ondersteuning uitliepen. Hierdoor verloor het Sovjetplan al in de eerste dagen het vereiste tempo.
Militaire eenheden
Het 38e Leger zette onder meer het 52e, 67e en 101e Geweerkorps in. Daarachter bevonden zich het 25e Tankkorps en het 1e Garde-cavaleriekorps, die na een doorbraak snelheid moesten maken. Artillerie-, genie-, verbindings- en transporteenheden ondersteunden de infanterie. Het leger beschikte over veel meer personeel en geschut dan de verdedigers in de eerste linie, maar kon die middelen in het bergterrein niet overal tegelijk gebruiken.
Het 1e Tsjechoslowaakse Legerkorps telde begin september ongeveer 16.500 militairen. Het omvatte de 1e en 3e infanteriebrigade, de 1e tankbrigade, artillerie, genie- en ondersteunende onderdelen. De 2e parachutistenbrigade en het 1e jachtvliegregiment behoorden eveneens tot de Tsjechoslowaakse strijdmacht, maar werden later rechtstreeks voor steun aan de opstand ingezet. Enkele onderdelen waren nog niet volledig bemand of uitgerust toen het korps bij Dukla in de strijd kwam.
De oorspronkelijke Duitse linie in de aanvalssector werd onder meer gehouden door de 68e en 208e Infanteriedivisie en de 545e Grenadierdivisie. De 1e en 8e Pantserdivisie werden gebruikt om bedreigde plaatsen te versterken en tegenaanvallen uit te voeren. Later verschenen ook de 97e en 101e Jägerdivisie in de Oost-Beskiden. In de bredere Karpatensector werden op verschillende momenten daarnaast de 100e Jägerdivisie en de 254e Infanteriedivisie ingezet, maar deze formaties stonden niet allemaal tegelijk bij de pas.
Ook Hongaarse eenheden verdedigden delen van de Oostelijke Karpaten, vooral op de aangrenzende sectoren van het 1e Hongaarse Leger. Hun posities maakten deel uit van dezelfde gordel die de toegangen tot Slowakije en Hongarije moest afsluiten. De verdedigers beschikten over minder ruimte voor grote manoeuvres, maar hadden voorbereide schootsvelden en korte verbindingen tussen opeenvolgende stellingen. Het verloop werd daarom niet alleen door aantallen bepaald, maar ook door terrein, voorbereiding en beschikbare wegen.
Het verloop van de strijd
De eerste aanvallen
Op 8 september opende Sovjetartillerie het offensief, waarna de infanterie op een smal front aanviel. Het 101e Geweerkorps drong op de eerste dag ongeveer tien tot twaalf kilometer door, terwijl andere eenheden slechts twee tot zes kilometer wonnen. De aanval rond Krosno en de verbindingswegen verliep trager dan gepland. Sovjettroepen namen Krosno op 11 september in. Daardoor konden de mobiele reserves niet meteen naar open terrein achter de Duitse linies doorstoten.
Het Tsjechoslowaakse korps werd op 9 september eerder dan voorzien in de gevechten gebracht bij Machnówka en Wrocanka. De eenheden hadden weinig tijd voor terreinverkenning, terwijl Duitse vuurposities en mijnen niet volledig bekend waren. Infanterie en tanks leden zware verliezen zonder een blijvende doorbraak te bereiken. De vervanging van Kratochvíl door Svoboda volgde een dag later, maar veranderde de omstandigheden op het slagveld niet direct.
De gevechten ten noorden van de pas
In de daaropvolgende weken werd om dorpen, wegen en genummerde hoogten ten noorden van de grens gevochten. Posities zoals hoogte 534 wisselden herhaaldelijk van bezetter, omdat bezit ervan zicht op routes en artilleriedoelen bood. Sovjettroepen namen de plaats Dukla in de tweede helft van september in, maar de Duitse verdediging trok zich ordelijk naar nieuwe stellingen terug. De dagelijkse terreinwinst bleef daardoor klein, terwijl de verliezen en het verbruik van munitie opliepen.
Bij Zyndranowa en hoogte 578 probeerde de Tsjechoslowaakse tankbrigade eind september ruimte voor de infanterie te maken. Mijnenvelden, antitankgeschut en vuur uit de flanken schakelden veel voertuigen uit of maakten ze tijdelijk onbruikbaar. Op de avond van 1 oktober waren nog slechts één T-34-tank en één SU-85-stormkanon direct inzetbaar. Bergingsploegen vonden later meerdere voertuigen terug, waarna een deel kon worden hersteld en opnieuw gebruikt.
De grensdoorbraak en laatste gevechten
Eenheden van het Sovjet-67e Geweerkorps bereikten op 4 oktober de vooroorlogse Tsjechoslowaakse grens bij de pas. Voorste onderdelen van het 1e Tsjechoslowaakse Legerkorps trokken op 6 oktober bij Vyšný Komárnik het land binnen. Deze datum werd later als herdenkingsdatum van de operatie gekozen. De Duitse troepen hielden echter nieuwe posities bij Nižný Komárnik, zodat de opmars richting Svidník opnieuw vastliep.
Op een oostelijker route had het 1e Gardeleger al op 20 september de Slowaakse grens bereikt. De 128e Garde-berggeweerdivisie bevrijdde op 21 september Kalinov, dat geldt als de eerste bevrijde gemeente op het huidige Slowaakse grondgebied. Deze opmars liep niet rechtstreeks door de Duklapas en leidde evenmin tot een snelle verbinding met het centrum van de opstand. Beide aanvalsroutes bleven door bergachtig terrein en verdedigde dalen van elkaar gescheiden.
Het zwaartepunt verschoof in oktober naar het gebied tussen Nižná Pisaná en Kapišová. Van 21 tot 27 oktober vonden daar tank- en infanteriegevechten plaats in een dal dat later de Vallei des Doods werd genoemd. De aanvallers wonnen terrein, maar bereikten Svidník niet tijdens het Karpaten-Dukla-offensief. Het Sovjetopperbevel beëindigde de operatie op 28 oktober, dezelfde dag waarop de georganiseerde opstand in Midden-Slowakije militair werd beëindigd.
De strijd in Noordoost-Slowakije ging na 28 oktober door binnen andere operaties. Delen van Svidník kwamen pas later in handen van Sovjet- en Tsjechoslowaakse eenheden, en de volledige plaats werd op 19 januari 1945 bevrijd. Ook Prešov werd niet volgens het oorspronkelijke tijdschema bereikt, maar pas in januari 1945. De 254e Infanteriedivisie trok tijdens deze latere fase door Oost-Slowakije in de richting van Poprad terug. Het einde van de operatie moet daarom worden onderscheiden van de latere bevrijding van deze plaatsen.
Resultaat
Tactisch bereikten de Sovjet- en Tsjechoslowaakse troepen de oude staatsgrens en vestigden zij een bruggenhoofd in Oost-Slowakije. De verdedigers moesten meerdere linies en de eigenlijke pas prijsgeven. De route naar Svidník bleef op 28 oktober echter geblokkeerd door nieuwe Duitse posities. De terreinwinst was dus reëel, maar veel kleiner en langzamer dan het operatieplan had voorzien.
Strategisch werd het hoofddoel niet op tijd bereikt. Er kwam geen verbinding tot stand met de georganiseerde strijdmacht van de Slowaakse Nationale Opstand voordat deze uiteenviel. De Duitse verplaatsing van ongeveer 12.500 militairen naar het front bij Dukla verminderde wel tijdelijk de beschikbare bezettingsmacht elders in Slowakije. Het offensief bracht daarnaast voor het eerst omvangrijke Sovjet- en Tsjechoslowaakse grondtroepen over de vooroorlogse grens.
De Tsjechoslowaakse deelname kreeg na de oorlog een vaste plaats in de nationale militaire herdenking. Bij Vyšný Komárnik werd in 1949 een 28 meter hoge gedenktoren geopend, naast een begraafplaats met 565 leden van het Tsjechoslowaakse korps en platen met 1.265 namen. Het Sovjet-ereveld in Svidník bevat de graven van meer dan 9.000 Sovjetmilitairen uit de ruimere strijd in Noordoost-Slowakije. Op de Duitse oorlogsbegraafplaats in Hunkovce rusten 3.150 militairen.
Ook buiten de regio bleef de naam Dukla zichtbaar. Aan de oostgevel van het Oude Stadhuis in Praag bevindt zich een koperen gedenkplaat met het opschrift „Dukla 1944”. Achter de plaat werd bij de oorspronkelijke inrichting een houder met aarde van het slagveld geplaatst. De Praagse legerclub die in 1948 als ATK Praha was opgericht, kreeg in 1956 de naam Dukla Praha als verwijzing naar de slag. Deze monumenten en namen verwijzen zowel naar de grensdoorbraak als naar de grote verliezen die tijdens de operatie vielen.
Miltaire en burger slachtoffers
Voor het 38e Leger zijn 13.264 doden en vermisten geregistreerd. Daarnaast werden 48.750 gewonden en zieken geteld. Het 1e Tsjechoslowaakse Legerkorps verloor gedurende de operatie 1.630 doden en vermisten, naast 4.069 gewonden. Algemene totalen waarin verschillende partijen en verliescategorieën zonder duidelijke afbakening worden opgeteld, zijn daarom niet onderling vergelijkbaar.
De Duitse en Hongaarse verliezen zijn minder nauwkeurig vastgesteld. Slowaakse historische publicaties noemen zowel een minimum van ongeveer 20.000 doden, gewonden en vermisten als oudere ramingen van circa 52.000 doden en gewonden. Die cijfers hebben niet altijd dezelfde periode, eenheden en categorieën als uitgangspunt. Een exact totaal van alle omgekomen militairen tijdens uitsluitend de strijd om de pas is daarom niet verantwoord vast te stellen.
De verliezen verminderden vooral bij het Tsjechoslowaakse korps de inzetbaarheid van ervaren infanteristen, tankbemanningen en officieren. Vanaf november kwamen nieuwe manschappen uit gemobiliseerde reservisten, vrijwilligers en voormalige Tsjechoslowaakse militairen die uit Hongaarse dienst of krijgsgevangenschap terugkeerden. Hun opleiding en inpassing vergden tijd, waardoor zij de verliezen tijdens het offensief zelf niet konden compenseren. De latere uitbreiding van brigades tot divisies vond plaats nadat de gevechtsfase bij Dukla was afgesloten.
Voor burgers bestaat geen betrouwbaar totaal dat alleen de periode van 8 september tot 28 oktober en uitsluitend het operatiegebied omvat. Beschietingen, brand, mijnen en gedwongen evacuaties veroorzaakten doden, gewonden en dakloosheid in Poolse en Slowaakse dorpen. Achtergelaten explosieven bleven ook na het verschuiven van het front slachtoffers maken. De schade aan Svidník ontstond tijdens de langere frontperiode tot januari 1945 en kan niet geheel aan het Karpaten-Dukla-offensief worden toegeschreven.
Materiele verliezen
Volledige cijfers voor verloren tanks, kanonnen, vrachtwagens en vliegtuigen van alle partijen zijn niet op dezelfde wijze geregistreerd. De toestand van de Tsjechoslowaakse tankbrigade na de aanvallen bij Zyndranowa toont wel de omvang van de plaatselijke schade. Veel tanks en stormkanonnen waren vernietigd, vastgelopen of door mijnen en antitankvuur uitgeschakeld. Dat slechts twee gevechtsvoertuigen op 1 oktober direct inzetbaar waren, betekende niet dat alle overige voertuigen definitief verloren waren.
Bergings- en herstelploegen sleepten beschadigde voertuigen naar werkplaatsen achter het front. Een deel keerde na reparatie in oktober terug, terwijl onherstelbare voertuigen voor onderdelen konden worden gebruikt. De eenheden pasten hun optreden aan door tanks dichter met infanterie, genie en artilleriewaarnemers te laten samenwerken. Van een omvangrijk programma voor technische modificatie tijdens deze korte operatie is geen gedocumenteerd overzicht bekend.
De aanvoer van artilleriemunitie, brandstof, voedsel en medisch materiaal was afhankelijk van enkele smalle wegen. Regen, modder, mijnen en vernielde bruggen vertraagden colonnes, maar de bevoorradingsdiensten bleven brandstof en munitie naar voren brengen. Genietroepen moesten wegen herstellen, mijnen ruimen en omleidingen aanleggen voordat zware voertuigen konden volgen. Beschadigde dorpen en infrastructuur, waaronder woningen, wegen en landbouwgrond, vormden ook na de operatie een langdurige last voor de plaatselijke bevolking.
Conclusie
De Slag bij de Duklapas begon als een snel ontworpen poging om via de Karpaten contact te maken met de Slowaakse Nationale Opstand. Het plan veronderstelde medewerking van twee Oost-Slowaakse divisies en een snelle doorbraak van gemechaniseerde reserves. De ontwapening van die divisies, de korte voorbereiding en de Duitse verdediging op opeenvolgende hoogten maakten dat tijdschema onhaalbaar. De beoogde opmars van ongeveer vijf dagen werd een strijd van ongeveer vijftig dagen. De pas werd begin oktober overschreden, maar Svidník en Prešov bleven buiten bereik toen de operatie op 28 oktober eindigde.
De operatie leverde een tactische grensdoorbraak op, maar bereikte haar strategische doel niet binnen de beschikbare tijd. De Sovjet- en Tsjechoslowaakse verliezen waren hoog, terwijl voor de Duitse en Hongaarse zijde geen volledig vergelijkbaar totaal bestaat. Voertuigschade, mijnen, vernielde wegen en moeilijke bevoorrading beperkten de gevechtskracht aan beide zijden. De uitkomst werd bepaald door de verhouding tussen een snelle politieke opdracht en de militaire beperkingen van een verdedigd berggebied.
Bronnen en meer informatie
- Bystrický, Jozef, red. (2014). Pramene k vojenským dejinám Slovenska V/2/1: 1. čs. armádny zbor v ZSSR a jeho účasť na oslobodzovaní Slovenska v rokoch 1944–1945. Bratislava: Vojenský historický ústav. ISBN 978-80-89523-28-3.
- Čaplovič, Miloslav en Stanová, Mária, red. (2005). Karpatsko-duklianska operácia: plány, realita, výsledky (1944–2004). Bratislava: Vojenský historický ústav. ISBN 80-969375-0-2.
- Cséfalvay, František e.a. (2008). Vojenské dejiny Slovenska, V. zväzok, 1939–1945. Bratislava: Magnet Press Slovakia. ISBN 978-80-89169-16-0.
- Frieser, Karl-Heinz e.a. (2007). Die Ostfront 1943/44: Der Krieg im Osten und an den Nebenfronten. München: Deutsche Verlags-Anstalt. ISBN 978-3-421-06235-2.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946









