Karl Künstler (geboren op 12 januari 1901 in Zella, overleden vermoedelijk in april 1945 bij Neurenberg) was een Duitse SS-officier die tijdens het nationaalsocialistische regime diende als commandant van het concentratiekamp Flossenbürg. Zijn loopbaan binnen de SS en zijn optreden als kampcommandant worden gekenmerkt door geweld, willekeur en betrokkenheid bij oorlogsmisdaden.
Vroege leven en opleiding
Karl Künstler werd geboren in Zella, in het toenmalige Duitse Keizerrijk. Zijn vader werkte als barbier. Tegen de wens van zijn ouders begon Künstler in november 1915 op veertienjarige leeftijd met werken bij een postkantoor in Kassel. Zijn opleiding werd daarmee vroegtijdig beëindigd.
In 1919, kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog, trad hij toe tot de Reichswehr, het nieuwe Duitse leger dat onder de bepalingen van het Verdrag van Versailles sterk was ingeperkt. Tijdens zijn militaire dienst volgde hij verscheidene opleidingen, waaronder lessen aan de Heeresfachschule für Verwaltung und Wirtschaft. Deze school richtte zich op administratieve en economische vorming binnen de krijgsmacht.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Künstler was te jong om actief deel te nemen aan gevechten in de Eerste Wereldoorlog, aangezien deze eindigde toen hij zeventien jaar oud was. Zijn toetreding tot het leger vond pas plaats na de oorlog. Zijn militaire vorming en inzet in de Reichswehr weerspiegelden echter de militaire continuïteit en het streven naar stabiliteit in de onrustige Weimarperiode.
Interbellum: carrière in de Reichswehr en toetreding tot de SS
Na twaalf jaar actieve dienst bereikte Künstler de rang van Feldwebel (sergeant-majoor), een van de hoogste onderofficiersrangen binnen de Reichswehr. In 1931 nam hij ontslag uit het leger. Nog in hetzelfde jaar sloot hij zich aan bij de Schutzstaffel (SS), waar hij al snel voltijds dienst ging doen. Op 1 augustus 1932 werd hij lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Zijn lidmaatschapsnummer was 1.238.648.
In de beginjaren van de jaren dertig was Künstler betrokken bij de opbouw van SS-eenheden. Van 1934 tot 1935 werd hij geplaatst bij de SS-Verfügungstruppe in Jüterbog. Dit waren militaire eenheden die later zouden opgaan in de Waffen-SS. Kort daarop volgde een korte diensttijd bij het SS-Totenkopfverband Brandenburg. In 1936 voltooide hij een officiersopleiding aan de SS-Junkerschule in Bad Tölz, een opleidingsinstituut voor toekomstige SS-leiders. Na het voltooien van deze opleiding werd hij overgeplaatst naar de SS-Totenkopfstandarte “Oberbayern”, waar hij in december 1939 de leiding kreeg.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog: kampcommandant Flossenbürg
In januari 1939 werd Karl Künstler aangesteld als commandant van het concentratiekamp Flossenbürg, nadat zijn voorganger Jakob Weiseborn zichzelf van het leven had beroofd. Flossenbürg, opgericht in 1938 nabij de Tsjechische grens, diende aanvankelijk als werkkamp en groeide tijdens de oorlog uit tot een complex van hoofd- en nevenkampen waarin tienduizenden mensen gevangen zaten.
Tijdens Künstlers bewind als commandant nam het sterftecijfer onder de gevangenen sterk toe. Dit werd toegeschreven aan het systematisch toepassen van willekeur, mishandelingen en zware dwangarbeid. Daarnaast was hij verantwoordelijk voor massa-executies van Poolse en Sovjet-gevangenen. Hij introduceerde ook een regeling waarbij kampbewakers twee weken verlof kregen als zij gevangenen op de vlucht doodschoten.
In augustus 1942 werd Künstler door Oswald Pohl, hoofd van het SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt (WVHA), uit zijn functie ontheven. Deze beslissing werd onder meer ingegeven door beschuldigingen van alcoholmisbruik, moreel wangedrag en het voeren van een buitensporige levensstijl. Hij werd tijdelijk vervangen door Karl Fritzsch en later opgevolgd door Egon Zill.
Künstler raakte ook in het vizier van SS-onderzoeksrechter Konrad Morgen, die belast was met het onderzoeken van corruptie en misdrijven binnen het SS-kampsysteem. Konrad Morgen bracht meerdere kampcommandanten en kampbewakers voor de SS-rechter, een zeldzaam proces binnen het nationaalsocialistische apparaat. Dit toont aan dat Künstlers gedrag zelfs binnen de SS als grensoverschrijdend werd beschouwd.
Vervolg carrière en vermoedelijke dood
Na zijn ontslag als kampcommandant werd Künstler overgeplaatst naar de 7. SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division “Prinz Eugen”, een divisie bestaande uit voornamelijk Zuid-Slavische vrijwilligers en Duitsers uit de Balkan. Deze eenheid was betrokken bij anti-partizanenoperaties op de Balkan, waarbij talrijke oorlogsmisdaden werden gepleegd. Over zijn precieze rol binnen deze divisie is weinig bekend. Vermoedelijk kwam hij in april 1945 om het leven tijdens de gevechten rondom Neurenberg. In 1949 werd hij door een rechtbank in Erlangen officieel doodverklaard.
Na de oorlog
Na zijn overplaatsing naar de 7. SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division “Prinz Eugen” is Karl Künstler vermoedelijk om het leven gekomen tijdens de Slag om Neurenberg in april 1945. Zijn exacte sterfdatum is niet met zekerheid vastgesteld. De chaos in de slotfase van de oorlog en het ontbreken van documenten maken het onmogelijk om een definitief oordeel te vellen over de omstandigheden van zijn dood.
In 1949 werd hij bij vonnis van een rechtbank in Erlangen officieel doodverklaard. Hierdoor kon zijn naam worden verwijderd uit administratieve registers. Er is geen aanwijzing dat Künstler na de oorlog nog werd gearresteerd of berecht. In tegenstelling tot sommige andere voormalige kampcommandanten is hij dus nooit voor een gerechtshof verschenen.
Militaire rangen
Karl Künstler diende gedurende zijn loopbaan zowel in het reguliere Duitse leger als in de SS. Binnen de Reichswehr bereikte hij de rang van Feldwebel (sergeant-majoor), een onderofficiersrang.
Binnen de SS maakte hij een snelle opmars:
1931 – In dienst bij de SS als hauptamtlicher Funktionär
1936 – Na afronding van de opleiding aan de SS-Junkerschule benoemd tot officier
1939 – Commandant van een SS-Totenkopfstandarte
Rang bij ontslag uit Flossenbürg: SS-Obersturmbannführer (overeenkomstig met luitenant-kolonel)
Deze rang werd doorgaans bekleed door leidinggevenden met strategische verantwoordelijkheid, met directe bevelstructuur over ondergeschikten in kampen of eenheden.
Onderscheidingen
Over militaire onderscheidingen van Karl Künstler is in de beschikbare literatuur geen concrete informatie vermeld. In tegenstelling tot sommige andere SS-officieren is er geen officiële registratie van decoraties of onderscheidingen in openbare of militaire archieven teruggevonden. Zijn latere reputatie binnen de SS was bovendien negatief, mede door zijn gedrag en disciplinaire maatregelen tegen hem.
Conclusie
Karl Künstler was een SS-officier die actief betrokken was bij het nationaalsocialistische kampensysteem en verantwoordelijk was voor ernstige misdragingen tijdens zijn functie als kampcommandant van Flossenbürg. Zijn bewind werd gekenmerkt door een sterke toename van sterfgevallen, willekeurige executies en een cultuur van wreedheid. Hij werd uiteindelijk ontslagen wegens alcoholisme en wangedrag en overgeplaatst naar een frontdivisie van de Waffen-SS.
Zijn leven toont het functioneren van individuen binnen het onderdrukkende systeem van de concentratiekampen en de interne disciplinering binnen de SS, die soms zelfs leidde tot strafmaatregelen tegen haar eigen leden. Na de oorlog is hij vermoedelijk gesneuveld en werd hij juridisch als overleden beschouwd, zonder dat hij ooit rekenschap hoefde af te leggen voor zijn daden.
Bronnen en meer informatie
- Orth, Karin (2004). Die Konzentrationslager-SS. München: dtv. ISBN 3-423-34085-1.
- Segev, Tom (1995). Die Soldaten des Bösen. Zur Geschichte der KZ-Kommandanten. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt. ISBN 3-499-18826-0.
- Orth, Karin (2002). Das System der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Hamburg: Pendo Verlag. ISBN 3-85842-450-1.
- Klee, Ernst (2005). Das Personenlexikon zum Dritten Reich: Wer war was vor und nach 1945. Frankfurt am Main: Fischer-Taschenbuch-Verlag. ISBN 3-596-16048-0.
