Eduard Wirths (4 september 1909 – 20 september 1945) was een Duitse arts en officier binnen de SS, die van september 1942 tot januari 1945 diende als SS-Standortarzt in het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz. In deze functie was hij verantwoordelijk voor het medische beleid en het toezicht op de in Auschwitz werkzame SS-artsen. Zijn loopbaan omvatte medische werkzaamheden, betrokkenheid bij selectieprocedures, het uitvoeren en laten uitvoeren van medische experimenten, en organisatorische maatregelen ter bestrijding van epidemieën in het kamp. Het leven van Wirths weerspiegelt de complexe verwevenheid van medische professie en nationaalsocialistische ideologie in de context van de Tweede Wereldoorlog.
Vroege leven en opleiding
Eduard Wirths werd geboren in Geroldshausen bij Würzburg, in een rooms-katholiek gezin met sociaal-democratische en sociaal-democratisch-socialistische opvattingen. Zijn vader, die als medisch korporaal had gediend in de Eerste Wereldoorlog, stimuleerde zijn zonen om geneeskunde te studeren. Wirths begon in 1930 een studie geneeskunde aan de Universiteit van Würzburg en promoveerde in 1936 tot doctor in de geneeskunde met een dissertatie over de stand van pseudartrosen. In hetzelfde jaar trad hij in het huwelijk en kreeg later vier kinderen.
Tijdens zijn medische opleiding werkte Wirths vanaf 1936 bij het Thüringer Landesamt für Rassewesen en daarna in de universiteitsvrouwenkliniek in Jena. In 1938 vestigde hij zich als plattelandsarts in Merchingen, waar hij de praktijk van een familielid overnam. Zijn vroege carrière weerspiegelde een combinatie van medische deskundigheid en aansluiting bij instellingen die een rol speelden binnen het nationaalsocialistische rassenbeleid.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Eduard Wirths nam zelf geen deel aan de Eerste Wereldoorlog, aangezien hij in 1909 werd geboren. Zijn vader diende echter in deze oorlog als medisch korporaal, een ervaring die de familie beïnvloedde en bijdroeg aan de nadruk op een medische loopbaan voor de kinderen. De ervaringen en overtuigingen van zijn vader, waaronder pacifistische neigingen, speelden een rol in de opvoeding van Eduard Wirths.
Interbellum
In het interbellum ontwikkelde Wirths zich tot een overtuigd nationaalsocialist. In mei 1933 werd hij lid van de NSDAP en de SA. In oktober 1934 maakte hij de overstap naar de SS. Zijn medische loopbaan verliep parallel aan zijn politieke betrokkenheid. Naast zijn werk in medische instellingen vervulde hij functies die aansloten bij het nationaalsocialistische rassen- en gezondheidsbeleid.
In 1940 werkte hij voor de Reichsärztekammer, de centrale organisatie voor artsen in het Derde Rijk. Deze combinatie van medische activiteiten en politieke loyaliteit droeg bij aan zijn benoeming in functies binnen het SS-gezondheidsapparaat. Zijn werk in het Thüringer Landesamt für Rassewesen en andere instellingen legde de basis voor zijn latere inzet in concentratiekampen.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd Wirths in mei 1940 opgeroepen voor dienst in een Sanitätsersatzkompanie van de Waffen-SS. Hij diende bij de Sanitäts-Inspektion van de Waffen-SS en later bij de 6. SS-Gebirgs-Division „Nord“. Tijdens gevechten in Noorwegen en aan het oostfront liep hij gezondheidsproblemen op, waaronder een hartkwaal, waardoor hij in het voorjaar van 1942 ongeschikt werd verklaard voor gevechtsdienst.
Vanaf april 1942 begon zijn loopbaan als kamparts. Zijn eerste functie was in Dachau, gevolgd door een aanstelling als kamparts in Neuengamme. Op 1 september 1942 werd Wirths benoemd tot SS-Standortarzt in Auschwitz. In deze rol had hij het gezag over alle SS-artsen in het kamp, waaronder Josef Mengele, Horst Schumann en andere artsen die medische experimenten uitvoerden.
Wirths speelde een rol in de organisatie van medische selecties bij aankomst van transporten en was betrokken bij de toewijzing van gevangenen voor medische experimenten, waaronder gynaecologische onderzoeken en proeven met vaccins. Tegelijkertijd trof hij maatregelen ter bestrijding van epidemieën zoals tyfus, die ook het SS-personeel bedreigden. Zijn handelen in Auschwitz werd door sommige overlevenden beschreven als ambivalent: enerzijds medisch ingrijpen ter verbetering van hygiëne en redding van bepaalde gevangenen, anderzijds deelname aan het vernietigingsproces door selectie en experimenten.
Na de oorlog
Na de evacuatie van Auschwitz in januari 1945 werd Eduard Wirths overgeplaatst naar het concentratiekamp Mittelbau-Dora, waar hij tot april 1945 als kamparts werkzaam was. Kort voor het einde van de oorlog vervulde hij nog functies in Bergen-Belsen en opnieuw in Neuengamme.
Na de Duitse capitulatie dook Wirths onder bij zijn broer Helmut in Hamburg. In een brief aan zijn echtgenote schreef hij dat hij meende geen misdaden te hebben begaan en dat hij zich voor God en de mensen kon verantwoorden. In juli 1945 werd hij door Britse troepen gearresteerd en overgebracht naar het interneringskamp Neuengamme, later gevolgd door detentie in het kamp Staumühle.
Kort voor zijn verhoor door een Britse officier werd Wirths geconfronteerd met zijn vermeende verantwoordelijkheid voor de massale sterfte in Auschwitz. In de nacht voorafgaand aan dit verhoor probeerde hij zichzelf door ophanging van het leven te beroven. Hoewel hij aanvankelijk werd gered, overleed hij enkele dagen later, op 20 september 1945, aan de verwondingen van deze poging.
Militaire rangen
Tijdens zijn loopbaan binnen de SS bekleedde Eduard Wirths de volgende rangen:
SS-Hauptsturmführer, september 1942
SS-Sturmbannführer der Reserve, 1 september 1944
Laatste rang: SS-Obersturmbannführer
Onderscheidingen
Eduard Wirths ontving tijdens zijn militaire loopbaan meerdere onderscheidingen:
IJzeren Kruis, 2e klasse (1939)
Oorlogsverdienstkruis, 1e en 2e klasse met zwaarden
DRL-Sportinsigne in brons
Medaille voor Duitse Sociale Welzijnszorg, 2e klasse
Oostfrontmedaille
Conclusie
Eduard Wirths’ loopbaan laat de verwevenheid zien van medische praktijk en nationaalsocialistisch beleid in het concentratiekampsysteem. Als SS-Standortarzt in Auschwitz combineerde hij organisatorische maatregelen ter bestrijding van epidemieën met directe betrokkenheid bij selectieprocessen en medische experimenten op gevangenen. Zijn positie plaatste hem in het centrum van de medische infrastructuur van het kamp, waarbij hij leiding gaf aan SS-artsen die bijdroegen aan het vernietigingsbeleid. Na de oorlog werd hij gearresteerd, maar onttrok zich aan berechting door zelfdoding. Historisch onderzoek beschouwt Wirths als een voorbeeld van een arts die zijn professionele vaardigheden ten dienste stelde van de ideologische en genocidale doelstellingen van het Derde Rijk.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: See page for author, Public domain, via Wikimedia Commons
Baumslag, Naomi (2011). Murderous Medicine: Nazi Doctors, Human Experimentation, And Typhus. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-36436-0.
Lang, Hans-Joachim (2011). Die Frauen von Block 10. Medizinische Experimente in Auschwitz. Hamburg: Hoffmann und Campe. ISBN 978-3-455-50222-0.
Klee, Ernst (2013). Auschwitz. Täter, Gehilfen, Opfer und was aus ihnen wurde. Ein Personenlexikon. Frankfurt am Main: S. Fischer. ISBN 978-3-10-039333-3.
Lifton, Robert Jay (1986). The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-04905-9.
Klee, Ernst (2001). Deutsche Medizin im Dritten Reich. Karrieren vor und nach 1945. Frankfurt am Main: S. Fischer. ISBN 978-3-10-039310-4.
Langbein, Hermann (1980). Menschen in Auschwitz. Frankfurt am Main / Berlin / Wien: Ullstein. ISBN 3-548-33014-2.
