Admiral Sir Tom Spencer Vaughan Phillips was een Britse marineofficier die in 1941 het bevel kreeg over Force Z, een eskader dat vanuit Singapore opereerde tijdens de Japanse invasie van Malaya. Zijn naam is vooral verbonden aan de ondergang van HMS Prince of Wales en HMS Repulse op 10 december 1941. Phillips behoorde daarmee tot de hoogst geplaatste geallieerde officieren die in gevechtshandelingen omkwamen in de Tweede Wereldoorlog.
Vroege leven en opleiding
Tom Spencer Vaughan Phillips werd geboren op 19 februari 1888. Hij was de zoon van kolonel Thomas Vaughan Wynn Phillips van de Royal Artillery en Louisa Mary Adeline de Horsey Phillips, een dochter uit de familie van admiraal Algernon de Horsey. In zijn privéleven trouwde hij met Lady Phillips, verbonden aan Bude in Cornwall. Binnen zijn omgeving werd hij ook “Tom Thumb” genoemd, een bijnaam die verwees naar zijn geringe lengte.
Phillips was ongeveer 1,63 meter lang. Toen hij op 53-jarige leeftijd stierf, gold hij binnen de Royal Navy als een relatief jonge admiraal, mede omdat hij al vroeg in zijn loopbaan functies op hoog niveau kreeg. Die combinatie van leeftijd en rang werd later vaak genoemd in beschrijvingen van zijn carrière, vooral omdat hij in 1941 in korte tijd van een stafrol naar een operationeel commando op zee ging.
In 1903 trad Phillips toe tot de Royal Navy als naval cadet na onderwijs aan Stubbington House School. In 1904 werd hij midshipman en volgde hij opleiding aan boord van HMS Britannia. Hij werd op 9 april 1908 bevorderd tot sub-lieutenant en op 20 juli 1909 tot lieutenant. Daarmee lag de basis voor een loopbaan die zowel zeedienst als stafwerk omvatte, een combinatie die later bepalend werd voor de manier waarop hij werd beoordeeld.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende Phillips op torpedobootjagers, eerst in de Middellandse Zee en later in het Verre Oosten. Dat type dienst betekende doorgaans een werkritme met patrouilles, escortes en snelle verplaatsingen, vaak onder wisselende dreigingsniveaus. Voor officieren op destroyers waren navigatie, verbindingen en tactische discipline kernvaardigheden, omdat fouten bij hoge snelheid direct gevolgen konden hebben.
Op 15 juli 1916 volgde zijn bevordering tot lieutenant commander. Daarmee kreeg hij meer verantwoordelijkheid binnen de commandolijn, in een periode waarin de Royal Navy veel nadruk legde op inzetbaarheid van escorteschepen en bescherming van aanvoerroutes. Hoewel de aangeleverde gegevens geen specifieke scheepsnamen of afzonderlijke gevechten noemen, is wel duidelijk dat hij zijn oorlogsdienst combineerde met de opbouw van ervaring in verschillende maritieme gebieden.
De oorlog vormde ook een aanloop naar verdere scholing. In de jaren direct na 1918 investeerde de Royal Navy sterk in stafopleiding en doctrinevorming, mede omdat de marine zich moest aanpassen aan technische en organisatorische veranderingen. Phillips bevond zich in die ontwikkelingslijn en werd na de oorlog opgenomen in trajecten waarin planning en internationale veiligheid steeds zwaarder wogen.
Interbellum: stafopleiding en planning
Van juni 1919 tot mei 1920 volgde Phillips de Royal Navy Staff College-opleiding. Zo’n opleiding draaide om operationele planning, maritieme strategie, logistiek en samenwerking met andere krijgsmachtdelen. Het was ook een omgeving waarin officieren werden voorbereid op functies in de Admiralty en internationale overlegstructuren. Voor Phillips was dit een duidelijke stap richting het type werk waarvoor hij later bekend zou worden.
Tussen 1920 en 1922 werkte hij als militair adviseur bij de Permanent Advisory Commission for Naval, Military, and Air Questions van de Volkenbond. Die rol plaatste hem in een diplomatieke en beleidsmatige context, waar marinebelangen werden besproken naast land- en luchtmachtvraagstukken. In die periode werd veiligheid vaak benaderd als een combinatie van ontwapening, afspraken en afschrikking, terwijl in de praktijk grootmachten hun vlootplanning bleven ontwikkelen.
Phillips werd in juni 1921 bevorderd tot commander en in juni 1927 tot captain. Op 4 september 1928 kreeg hij het commando over de destroyer HMS Campbell, een functie die hij tot augustus 1929 vervulde. Dit was een terugkeer naar directe zeedienst na jaren waarin stafervaring een groot deel van zijn loopbaan vormde. Binnen de Royal Navy gold een balans tussen zeedienst en stafwerk als belangrijk, zeker voor officieren die later hogere commando’s konden krijgen.
Van 24 april 1930 tot september 1932 was Phillips assistant director van de Plans Division in de Admiralty. Daarna diende hij drie jaar in het Verre Oosten als flag captain van een kruiser, wat betekende dat hij zowel operationele taken als ondersteuning van een vlagofficier uitvoerde. In 1935 keerde hij terug naar de Admiralty om leiding te geven aan dezelfde Plans Division. Deze functies wijzen erop dat hij werd gezien als een officier met sterke capaciteiten voor planning en organisatie.
In 1938 volgde zijn bevordering tot commodore, met het commando over destroyerflottieljes van de Home Fleet. Dit was een positie waarin training, gereedstelling en snelle inzet centraal stonden, in een periode waarin de internationale spanning opliep. Op 10 januari 1939 werd Phillips rear admiral, nadat hij als aide-de-camp voor King George VI had gediend. Van 1 juni 1939 tot 21 oktober 1941 was hij Deputy Chief of the Naval Staff en daarna Vice Chief of the Naval Staff.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Tijdens de eerste oorlogsjaren werkte Phillips in de hoogste staflagen van de Royal Navy. In februari 1940 werd hij acting vice admiral, mede doordat hij het vertrouwen genoot van Winston Churchill. Zijn positie bracht hem dicht bij strategische besluitvorming over inzet van vlootonderdelen, prioriteiten in scheepsbouw en de verdeling van middelen tussen verschillende oorlogsgebieden. In deze context kreeg hij een reputatie als stafadmiraal, een label dat later een rol speelde in discussies over zijn benoeming.
In 1941 werd Phillips benoemd tot Commander-in-Chief van de China Station. De stap naar dit commando ging gepaard met debat binnen de marineleiding, omdat hij door sommigen vooral werd gezien als een planner en niet als een bevelhebber die recent veel operationele zeedienst had gedaan. Tegelijk was de situatie in Zuidoost-Azië aan het verslechteren en ontstond de behoefte aan een gezaghebbend maritiem commando vanuit Singapore, het knooppunt van Britse macht in de regio.
Phillips vertrok op 25 oktober 1941 naar zijn nieuwe standplaats. Hij nam een detachement mee dat toen Force G werd genoemd en later Force Z. Zijn vlaggenschip was het nieuwe slagschip HMS Prince of Wales, aangevuld met de slagkruiser HMS Repulse en meerdere torpedobootjagers. De kern van het concept was dat zware oppervlakteschepen een afschrikkende en, indien nodig, aanvallende rol konden vervullen tegen Japanse operaties in de regio.
De samenstelling van Force Z veranderde nog vóór de inzet. Het was de bedoeling dat het vliegdekschip HMS Indomitable mee zou varen, maar dit schip liep vast op een rif tijdens de eerste reis in de West Indies en was daardoor niet inzetbaar voor het vertrek naar Singapore. Het gevolg was dat de Britse kapitaalschepen in de praktijk zonder organische luchtdekking opereerden. Dit gegeven was cruciaal voor de latere gebeurtenissen, omdat luchtmachtbereik en verkenning het tempo van operaties in de regio bepaalden.
Force Z en de weg naar de confrontatie
Force Z arriveerde op 2 december 1941 in Singapore. Kort daarna begon de Japanse landingsoperatie in Malaya op 8 december 1941, op dezelfde datum als de aanval op Pearl Harbor, maar dan aan de andere kant van de internationale datumgrens. De Japanse strategie was gericht op gelijktijdige slagen die verdedigers moesten verspreiden, waardoor lokale bescherming voor marine-eenheden beperkt kon zijn. De Britten hoopten met een snelle uitval op zee de Japanse transporten te treffen en zo de landingen te verstoren.
De inzet van zware schepen in dit gebied was een politieke en strategische keuze, waarbij ook waarschuwingen werden gegeven over het risico van luchtaanvallen. De First Sea Lord, admiraal Sir Dudley Pound, waarschuwde tegen de inzet, en ook Field Marshal Jan Smuts sprak zich uit in termen die later als een voorspelling werden gezien. In de praktijk bleef het uitgangspunt dat een snelle aanval op transporten een kans bood om het tempo van de Japanse opmars te beïnvloeden.
Phillips had al langere tijd de opvatting dat vliegtuigen geen doorslaggevende bedreiging vormden voor oppervlakteschepen. Daardoor was hij bereid Force Z zonder eigen vliegdekschip in te zetten. Op 8 december om 17:35 vertrok de formatie uit Singapore. Phillips liet zijn chef-staf, Rear Admiral Arthur Palliser, achter bij het commandopostpersoneel aan wal. Tegelijk koos Phillips ervoor om HMS Prince of Wales als kern van de commandovoering te gebruiken en zo de slagkracht van het eskader te concentreren.
Zijn doel was Japanse konvooien te onderscheppen en te voorkomen dat extra troepen aan land kwamen. Bij vertrek seinde hij een boodschap die vaak wordt geciteerd: dat men op zoek was naar problemen en die vermoedelijk zou vinden, met de verwachting mogelijk een Japanse slagkracht, waaronder het slagschip Kongō, te ontmoeten. In operationele zin betekende dit dat Force Z koers zette naar wateren waar Japanse luchtmacht vanuit Indochina een bereik had, terwijl de Britse luchtsteun beperkt beschikbaar was.
Kort na middernacht werd gemeld dat de Royal Air Force zo zwaar werd belast door grondsteun en verdediging dat Phillips geen luchtdekking bij Singora kon verwachten. Elders werden Amerikaanse B-17’s overwogen om Japanse bases aan te vallen, maar dat veranderde de directe situatie voor Force Z niet. De Japanse landingen in het schiereiland Thailand waren al ver gevorderd en lokale Britse kansen om transporten te treffen werden kleiner. Phillips onderkende dat op dat moment niet volledig, waardoor hij bleef zoeken naar een doel dat in feite al uit het bereik verdween.
Japanse detectie en koerswijziging
Op 9 december voer Force Z noordwaarts, met de Anambas-eilanden aan bakboord. Om 06:29 ontving Phillips bericht dat de torpedobootjager Vampire een vijandelijk vliegtuig had gezien. Daarmee was duidelijk dat de Britse schepen al waren waargenomen binnen het Japanse luchtbereik. Toch bleef Phillips hopen op een verrassing bij Singora. De formatie kwam in een gebied dat ruwweg 150 mijl ten zuiden van Indochina lag en ongeveer 250 mijl oostelijk van het Maleis schiereiland.
Om 14:15 meldde de Japanse onderzeeboot I-65, onder luitenant-commandant Harada Hakue, dat zij twee vijandelijke slagschepen had gezien. I-65 begon een schaduwmanoeuvre, maar slecht weer maakte visueel volgen moeilijk. Een Japanse verkenner, een Kawanishi E7K, naderde en verwarde de onderzeeboot met een vijand, waarna Harada moest duiken. Toen I-65 later weer bovenkwam, was het contact verloren. Dit voorval laat zien dat waarneming en identificatie in tropische omstandigheden en wisselende weersituaties niet vanzelfsprekend waren, zelfs niet voor de aanvallende partij.
Tegen 18:30 klaarde het weer op en werden drie Japanse verkenningsvliegtuigen gezien. Phillips concludeerde dat zijn positie kwetsbaar was en keerde om richting Singapore, met hoge snelheid. Terwijl hij zuidwaarts stoomde, kwamen berichten binnen over snelle Japanse opmars op het land. Vlak voor middernacht volgde berichtgeving over een vijandelijke landing bij Kuantan. Phillips besloot daarop alsnog aan te vallen, omdat Kuantan in zijn beoordeling direct gevaar kon opleveren voor Singapore en omdat een actie tegen een landingspunt de kans bood Japanse operaties te verstoren.
Bij het aanbreken van de dag op 10 december werd een onbekend vliegtuig gezien op ongeveer 60 mijl van Kuantan. Phillips zette zijn koers voort en liet een verkenningsvliegtuig van Prince of Wales opstijgen. De verkenning vond geen vijandelijke schepen. De destroyer Express ging vooruit om de haven te controleren, trof Kuantan verlaten aan en sloot zich om 08:35 weer aan. Daarmee bleek de ontvangen inlichtingen onjuist, maar Phillips bleef zoeken naar een oppervlaktemacht, eerst noordwaarts en daarna oostwaarts, waardoor Force Z langer binnen het bereik van Japanse luchtmacht bleef.
Luchtaanval op 10 december 1941
Voor Force Z was een groep Brewster Buffalo-jagers van No. 453 Squadron RAAF toegewezen, gestationeerd op RAF Sembawang. Zij werden aangeduid als Fleet Defence Squadron voor deze taak en Flight Lieutenant Tim Vigors kreeg de radio-procedures van Force Z. Volgens latere beoordelingen bleef Vigors kritisch op Phillips, vooral omdat luchtsteun pas laat werd opgeroepen. Phillips hechtte namelijk groot belang aan radiostilte en vroeg geen luchtdekking aan, ook toen de dreiging zichtbaarder werd.
Rond 10:20 werd een Japanse schaduwvliegtuig waargenomen bij Prince of Wales. De bemanningen gingen op luchtafweerposten. Om 11:00 verschenen negen Japanse toestellen op ongeveer 10.000 voet, vliegend in een lijn langs Repulse. Een bom trof het katapultdek en explodeerde in de hangar, wat brand veroorzaakte onder dek. Kort daarna werd de situatie snel ernstiger door torpedobommenwerpers, die in golven aanvielen en de schepen vanuit meerdere richtingen onder druk zetten.
Om 11:15 riep kapitein William Tennant van Repulse de RAAF om hulp. Om 11:40 werd Prince of Wales getroffen door een torpedo achterin, waardoor voortstuwing en besturing ernstig werden geraakt. Repulse wist aanvankelijk torpedo’s te ontwijken, maar bleef onder herhaalde aanvallen. De communicatie tussen schepen liet zien dat men nog probeerde overzicht te houden, maar de combinatie van torpedo-inslagen, bomtreffers en de snelheid waarmee schade zich opstapelde maakte de situatie in korte tijd beslissend.
De aanval werd uitgevoerd door 86 Japanse bommenwerpers en torpedobommenwerpers van de 22nd Air Flotilla, opererend vanaf Saigon. Beide Britse kapitaalschepen zonken op 10 december 1941. De destroyers redden 2.081 van de 2.921 opvarenden, terwijl 840 zeelieden omkwamen. Phillips ging met HMS Prince of Wales ten onder, net als de commandant van het schip, kapitein John Leach. De toegewezen RAAF-jagers verschenen pas toen de slag feitelijk al was beslist, waardoor hun aanwezigheid geen invloed meer had op de afloop.
Na de oorlog
Hoewel Phillips de oorlog niet overleefde, kreeg zijn beslissing om zonder eigen luchtdekking te opereren na 1941 blijvende aandacht in maritieme geschiedschrijving. De ondergang van Prince of Wales en Repulse werd een keerpunt in het beeld van kapitaalschepen in een oorlog waarin luchtmachtbereik en verkenning steeds zwaarder wogen. In de weken en maanden na de slag verslechterde de situatie in Malaya en Singapore snel, waardoor de maritieme nederlaag ook in een bredere strategische context werd geplaatst.
Na de vernietiging van Force Z zette Japan de opmars voort. Lieutenant General Arthur Percival gaf op 27 januari 1942 opdracht tot terugtrekking naar Singapore. Op 15 februari 1942 capituleerde het overgebleven leger van ongeveer 85.000 Britse, Indiase en Australische militairen, een capitulatie die in Britse militaire geschiedenis als zeer groot werd gezien. De snelle opeenvolging van landingen, luchtmachtoptreden en het uitvallen van zware Britse scheepsmacht beïnvloedde de defensieve mogelijkheden in de regio.
Phillips werd herdacht op het Plymouth Naval Memorial in Plymouth, Engeland. Daarmee bleef zijn naam verbonden aan een episode waarin strategische urgentie, beperkte middelen en de rol van luchtmacht samenkwamen. In de beoordeling van tijdgenoten en historici liep de aandacht uiteen, variërend van nadruk op het risico dat hij bewust nam tot kritiek op het ontbreken van luchtdekking en de gevolgen van radiostilte. In elk geval werd zijn einde een symbool van de overgang naar een fase van oorlogvoering waarin luchtmacht dominanter werd in maritieme operaties.
Militaire Rangen
Phillips begon zijn loopbaan als naval cadet in 1903 en werd midshipman in 1904. Daarna volgden de bevorderingen tot sub-lieutenant op 9 april 1908 en lieutenant op 20 juli 1909. In de Eerste Wereldoorlog werd hij op 15 juli 1916 lieutenant commander. In de jaren daarna klom hij verder op, met bevordering tot commander in juni 1921 en captain in juni 1927.
In 1938 werd Phillips commodore en kreeg hij commando over destroyerflottieljes van de Home Fleet. Op 10 januari 1939 werd hij rear admiral. Vanaf 1 juni 1939 vervulde hij topfuncties als Deputy Chief of the Naval Staff en later Vice Chief of the Naval Staff, tot 21 oktober 1941. In februari 1940 werd hij acting vice admiral. In 1941 werd hij aangesteld als Commander-in-Chief, China Station en benoemd tot acting admiral, waarmee hij het operationele bevel over Force Z kreeg.
Onderscheidingen
Phillips droeg de onderscheiding KCB, wat staat voor Knight Commander of the Order of the Bath. Deze orde werd doorgaans toegekend aan hogere officieren en functionarissen voor dienst en verdienste. In zijn geval sloot de onderscheiding aan bij een loopbaan waarin hij zowel in zeedienst als in de hoogste stafstructuren had gefunctioneerd, inclusief functies nabij de Britse marineleiding in de aanloop naar en tijdens de vroege oorlogsjaren.
Naast formele onderscheidingen werd Phillips binnen de marine ook gekenmerkt door het vertrouwen dat hij genoot bij politieke en militaire leiders, vooral door zijn rol in stafwerk en planning. Dat vertrouwen speelde mee bij zijn benoeming in 1941, toen de Britse strategie in Azië onder druk stond en men een bevelhebber zocht die zowel gezag als ervaring in beleidsvorming meebracht. De combinatie van onderscheiding, rang en benoeming maakt duidelijk dat hij binnen het systeem als een hooggeplaatste en invloedrijke officier werd beschouwd.
Conclusie
Tom Spencer Vaughan Phillips bouwde een loopbaan op waarin zeedienst, stafopleiding en strategische planning elkaar afwisselden, met functies die hem tot in de hoogste lagen van de Royal Navy brachten. In 1941 kreeg hij het bevel over Force Z en zette hij vanuit Singapore koers om Japanse landingen te verstoren. De aanval van 10 december 1941 leidde tot het verlies van HMS Prince of Wales en HMS Repulse en tot zijn eigen dood, waarna zijn keuzes en de rol van luchtmacht blijvend onderwerp van analyse bleven.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Bassano Ltd (active 1901-1962), Public domain, via Wikimedia Commons
- Roskill, Stephen (1954). The War at Sea 1939–1945. Volume I: The Defensive. Her Majesty’s Stationery Office.
- Roskill, Stephen (1956). The War at Sea 1939–1945. Volume II: The Period of Balance. Her Majesty’s Stationery Office.
- Morison, Samuel Eliot (1948). History of United States Naval Operations in World War II. Volume III: The Rising Sun in the Pacific, 1931–April 1942. Little, Brown and Company.
- Brown, David K. (1999). Nelson to Vanguard: Warship Design and Development 1923–1945. Chatham Publishing. ISBN 1-86176-136-4.
- Smith, Colin (2006). Singapore Burning: Heroism and Surrender in World War II. Penguin Books. ISBN 978-0-14-190662-1.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
