Veit Harlan: Duitse regisseur 1899–1964

Veit Harlan (Charlottenburg, 22 september 1899 – Capri, 13 april 1964) was een Duitse acteur en filmregisseur die in de jaren dertig en veertig uitgroeide tot een van de meest ingezette regisseurs binnen de nationaalsocialistische propagandafilm. Hij is vooral bekend door Jud Süß (1940) en Kolberg (1945). Naast propagandawerk regisseerde Harlan melodrama’s als Die Reise nach Tilsit (1939), Die goldene Stadt (1942), Immensee (1943) en Opfergang (1944). Na 1945 werd hij vervolgd, maar uiteindelijk vrijgesproken; zijn naoorlogse films riepen maatschappelijke en juridische discussie op. Harlan overleed in 1964 tijdens een vakantie op Capri.

Vroege leven en opleiding

Harlan werd geboren in Charlottenburg (Berlijn) als zoon van de schrijver en dramaturg Walter Harlan en Adele Boothby. Hij groeide op in een cultureel milieu; meerdere broers en zussen waren muzikaal actief. Na een leertijd als zilversmid volgde hij toneelonderwijs bij Max Reinhardt. In 1915 maakte hij zijn debuut op het toneel. Direct na de Eerste Wereldoorlog sloot hij zich aan bij de Berliner Volksbühne, waar hij vanaf 1919 als volontair en vanaf 1920 als vast ensemblelid speelde. In 1922 vertrok hij uit Berlijn om ervaring op te doen aan het Landestheater in Meiningen en bij de noordduitse Holtorf‑Wanderbühne. Deze jaren legden de basis voor zijn latere overstap naar filmacteren en regie.

Deelname aan de Eerste Wereldoorlog

In 1916 meldde Harlan zich als oorlogsvrijwilliger; hij werd ingezet aan het Westfront. Over rang of gedecoreerde frontdienst zijn in de biografische overzichten geen aanvullende details opgenomen. Na de oorlog keerde hij terug naar het theater.

Interbellum: 1919–1939

In de tweede helft van de jaren twintig verscheen Harlan regelmatig op het witte doek. Hij speelde rollen in onder meer Der Meister von Nürnberg (1926/1927), Die Hose (1927), Somnambul (1929), Die elf Schill’schen Offiziere (1932) en Friederike (1932). In dezelfde periode bouwde hij zijn loopbaan op als toneelacteur in Berlijnse theaters.

Privé trouwde Harlan in 1922 met de Joodse zangeres en actrice Dora Gerson; het huwelijk werd in 1924 ontbonden. Gerson werd in 1943 in Auschwitz‑Birkenau vermoord. In 1929 trouwde Harlan met de actrice Hilde Körber; uit dit huwelijk werden drie kinderen geboren, onder wie Thomas Harlan (1929–2010), later schrijver en regisseur. Het huwelijk werd eind jaren dertig ontbonden. In 1939 trouwde hij met de Zweedse actrice Kristina Söderbaum, die in veel van zijn films hoofdrollen zou vertolken; samen kregen zij twee kinderen.

Na de machtsovername in 1933 verklaarde Harlan zich in een interview met de Völkischer Beobachter ondersteunend aan de nationaalsocialistische politiek. In 1935 debuteerde hij als regisseur bij het Theater am Schiffbauerdamm met Hochzeit an der Panke. In hetzelfde jaar maakte hij de overstap naar de filmregie met Die Pompadour (dialogregie) en de komedie Krach im Hinterhaus. Daarna volgden producties als Kater Lampe (1936), Die Kreutzersonate (1937, naar Tolstoj), Der Herrscher (1937, bekroond met de Nationale Filmpreis), Jugend (1938), Verwehte Spuren (1938), Das unsterbliche Herz (1939) en Die Reise nach Tilsit (1939). De samenwerking met cameraman Bruno Mondi dateert uit deze fase en zou bij meerdere latere films worden voortgezet. De waardering vanuit het propagandaministerie leidde ertoe dat Harlan vanaf 1937 werd belast met filmprojecten die als “staatspolitisch wertvoll” golden.

Zijn huwelijk met Kristina Söderbaum in 1939 had ook professionele implicaties: Söderbaum kreeg prominente rollen in Harlans films en werd in de populaire pers geassocieerd met tragische personages, vaak met dramatische verhaallijnen. Deze rolverdeling sloot aan bij de melodramatische koers die Harlan in de late jaren dertig ontwikkelde.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte Harlan enkele van de bekendste speelfilms uit de Duitse cinema van die periode. In 1940 regisseerde hij Jud Süß, een door de autoriteiten als antisemitische propaganda ingezette speelfilm met Ferdinand Marian, Werner Krauß en Kristina Söderbaum. De film werd in Duitsland en in door Duitsland bezette gebieden vertoond met een duidelijk propagandistisch doel. In 1942 regisseerde hij Der große König, een historisch drama over Frederik de Grote, gevolgd door Die goldene Stadt (1942), een grootschalige Agfacolor‑productie.

Met Immensee (1943) en Opfergang (1944) zette Harlan zijn melodramatische lijn voort. Opfergang behoort, naast Die goldene Stadt en Kolberg, tot zijn bekendste kleurenproducties in Agfacolor. In Opfergang en andere titels speelde Söderbaum opnieuw hoofdrollen. Harlan werkte in deze jaren intensief met cameraman Bruno Mondi. De thematiek van zelfopoffering, loyaliteit en romantische tragiek sluit aan bij motieven die in de oorlogsjaren binnen het filmaanbod werden geaccentueerd.

Kolberg (1945), met onder anderen Heinrich George en Kristina Söderbaum, verbeeldt de verdediging van de Pruisische havenstad Kolberg in 1807. De film werd op wens van het Propagandaministerie als grootschalig kleurenspektakel geproduceerd en geldt als een van de kostbaarste Ufa‑producties uit de oorlogstijd. De totstandkoming verliep moeizaam door de militaire en logistieke omstandigheden aan het eind van de oorlog; de film ging pas in de laatste oorlogsmaanden in première.

Na de oorlog

Na 1945 werd Veit Harlan onderwerp van juridische en maatschappelijke beoordeling. In een op eigen verzoek vervroegd denazificatie‑onderzoek werd hij als “Entlasteter” ingedeeld. Op 3 maart 1949 opende het Landgericht Hamburg een Schwurgerichtsverfahren op basis van Kontrollratsgesetz Nr. 10 wegens “Beihilfe zur Verfolgung” door de regie van Jud Süß (1940). De zitting stond onder leiding van rechter Walter Tyrolf; officier van justitie was Gerhard Kramer en Harlans verdediger Erich Wandschneider. Op 23 april 1949 volgde vrijspraak: het hof achtte een persoonlijk toerekenbare schuld en een strafrechtelijk relevante causaliteit tussen film en misdrijf niet bewezen. De aanklager ging in beroep.

De Oberste Gerichtshof für die Britische Zone vernietigde het vonnis wegens juridische bezwaren, onder meer omdat Jud Süß als een “niet onaanzienlijk instrument” werd beoordeeld. In het heropende proces te Hamburg voerde de verdediging aan dat de nationaalsocialistische machtsstructuur zijn werk controleerde en dat weigering tot regie hem in een bedreigende positie had gebracht. Op 29 april 1950 volgde opnieuw vrijspraak onder voorzitterschap van dezelfde rechter. De uitspraken werden in de Bondsrepubliek breed besproken, mede omdat leden van de rechtsprekende macht onder het nationaalsocialisme actief waren geweest.

In 1951 riep Hamburgs senatsdirektor Erich Lüth het publiek op tot een boycot van Harlans eerste naoorlogse film Unsterbliche Geliebte (1951). Civiele rechters kwalificeerden de boycotoproep aanvankelijk als “sittenwidrig” (§ 826 BGB) en legden een verbod op. Het Bundesverfassungsgericht vernietigde deze beslissingen in 1958 in het zogeheten Lüth‑Urteil: bij de uitleg van open privaatrechtelijke normen moeten grondrechten als waardingskader worden meegewogen. Daarmee werd ruimte geboden voor publieke oproepen tot boycot in het kader van de meningsvrijheid.

Ondanks blijvende controverse hervatte Harlan zijn werk. Tussen 1950 en 1958 regisseerde hij negen speelfilms: Unsterbliche Geliebte (1951, naar Theodor Storms Aquis submersus), Hanna Amon (1951), Die blaue Stunde (1953), Sterne über Colombo (1954), Die Gefangene des Maharadscha (1954), Verrat an Deutschland (1955), Anders als du und ich (§ 175) (1957), Liebe kann wie Gift sein (1958) en Ich werde dich auf Händen tragen (1958). Anders als du und ich werd aangepast onder invloed van keuringsinstanties; in de definitieve versie werd homoseksualiteit moreel afgekeurd en als verleidingsproduct voorgesteld. De thematische keuzes sluiten aan bij tijdgebonden moraalbeelden van de jaren vijftig.

Harlan overleed op 13 april 1964 tijdens een verblijf op Capri, verzwakt door meerdere hartinfarcten; de doodsoorzaak was een longontsteking. Hij werd op Capri begraven. In de familiecontext geldt zoon Thomas Harlan (1929–2010) als schrijver en regisseur, onder meer met het boek Veit (2011, postuum) en het filmessay Wundkanal; zijn nicht Christiane Susanne Harlan (Susanne Christian) huwde in 1958 regisseur Stanley Kubrick. Dochter Susanne Körber bekeerde zich tot het jodendom en overleed in 1989.

Militaire rangen

Niet van toepassing. Harlan was geen beroepsmilitair; hij diende als oorlogsvrijwilliger in 1916, zonder gedocumenteerde rangen of onderscheidingen uit militaire dienst.

Onderscheidingen

  • 1937 – Staatsfilmpreis voor Der Herrscher.
  • 1942 – Ehrenring des deutschen Films voor Der große König.
  • 1942 – Coppa Mussolini (Internationale Filmfestspiele van Venetië) voor Der große König als beste buitenlandse film.
  • 1942 – Preis des Präsidenten der internationalen Filmkammer voor Die goldene Stadt wegens kleurfilmkwaliteiten.
  • 1943 – Professorentitel bij het 25‑jarig jubileum van de Ufa.

Conclusie

Veit Harlan ontwikkelde zich van toneelspeler tot filmregisseur in een culturele omgeving die na 1933 door politiek werd bepaald. Zijn regie van Jud Süß en latere titels als Der große König en Kolberg toont de inzet van speelfilms binnen het nationaalsocialistische propagandabestel. Na 1945 volgden processen die eindigden in vrijspraak, terwijl de publieke discussie aanhield, onder meer rond het Lüth‑Urteil (1958) over de verhouding tussen grondrechten en civielrechtelijke normen. Zijn naoorlogse oeuvre werd getekend door moreel‑maatschappelijke thema’s en door de receptie van zijn vooroorlogse en oorlogswerk. Harlan stierf in 1964; zijn persoon en films blijven onderwerp van historisch en filmwetenschappelijk onderzoek.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: Bundesarchiv, Bild 183-2007-1022-508 / CC-BY-SA, CC BY-SA 3.0 DE, via Wikimedia Commons
  2. Noack, Frank (2016). Veit Harlan: The Life and Work of a Nazi Filmmaker. Lexington: University Press of Kentucky. doi:10.5810/kentucky/9780813167008.001.0001. ISBN 978-0-8131-6700-8.
  3. Rentschler, Eric (1996). The Ministry of Illusion: Nazi Cinema and Its Afterlife. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-674-57640-3.
  4. Buchloh, Ingrid (2010). Veit Harlan – Goebbels’ Starregisseur. Paderborn: Ferdinand Schöningh. ISBN 978-3-506-76911-4.
  5. Haus der Geschichte Baden‑Württemberg (2007). Jud Süss – Propagandafilm im NS‑Staat (Tentoonstellingscatalogus). Stuttgart: Haus der Geschichte Baden‑Württemberg. ISBN 3-933726-24-7.
  6. Harlan, Thomas (2011). Veit. Reinbek: Rowohlt. ISBN 978-3-498-03012-4.
  7. Falk, Francesca (2008). Grenzverwischer. „Jud Süss“ und „Das Dritte Geschlecht“. Innsbruck–Wien–Bozen: Studienverlag. ISBN 978-3-7065-4512-9.
  8. Weniger, Kay (2001). Das große Personenlexikon des Films. Band 3: F–H. Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf. ISBN 3-89602-340-3.
  9. Knilli, Friedrich (2000). Ich war Jud Süß. Die Geschichte des Filmstars Ferdinand Marian. Berlin: Henschel. ISBN 3-89487-340-X.
  10. Cziffra, Géza von (1975). Kauf dir einen bunten Luftballon. Erinnerungen an Götter und Halbgötter. München–Berlin: Herbig. ISBN 3-7766-0708-4.
  11. Raap, Maike (2007). Veit Harlan‑Prozess. In: Lexikon der „Vergangenheitsbewältigung“ in Deutschland. Bielefeld: Transcript. ISBN 978-3-89942-773-8.
  12. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946