SS-Aufseherinnen concentratie kampen 1939-1945

SS-Aufseherin was de functietitel voor een vrouwelijke bewaker in nazi-concentratie kampen en vernietigingskampen. Deze vrouwen maakten deel uit van het SS-Gefolge, een hulporganisatie rond de SS, maar zij golden niet als volwaardige leden van de Schutzstaffel. Hun taken betroffen toezicht, appèl, werkcommando’s, ordehandhaving en rapportage binnen het kampstelsel.

Wat was een SS-Aufseherin?

Een SS-Aufseherin was een vrouwelijke toezichthouder in kampen waar vrouwelijke gevangenen werden opgesloten of tewerkgesteld. De meervoudsvorm is SS-Aufseherinnen. De Duitse term betekent letterlijk vrouwelijke opzichter. In de praktijk ging het om kampbewaking, controle van gevangenen, begeleiding van werkploegen en uitvoering van bevelen van de kampadministratie.

De positie hoorde bij het SS-Gefolge. Dat was een ondersteunende organisatie die diensten verrichtte voor de SS-Totenkopfverbände, de SS-eenheden die bij het concentratiekampstelsel betrokken waren. De vrouwen droegen uniformen, hadden rangen en konden disciplinaire macht uitoefenen, maar zij werden niet formeel als SS-leden erkend. Daardoor namen zij een aparte plaats in binnen de kamporganisatie.

De functie werd vooral verbonden met Ravensbrück, het centrale vrouwenkamp dat in mei 1939 in gebruik werd genomen. Daar ontstond een vaste structuur voor werving, opleiding, huisvesting en inzet van vrouwelijke kampbewakers. Later werden Aufseherinnen overgeplaatst naar andere kampen en buitenkampen, waaronder Majdanek, Auschwitz-Birkenau, Stutthof, Bergen-Belsen, Gross-Rosen, Neuengamme en Flossenbürg.

Hoe ontstond de functie?

De voorgeschiedenis begon in 1933, toen Moringen onder bestuur van Hannover werd gebruikt als detentieplaats voor vrouwen. In november van dat jaar zaten daar 141 vrouwen gevangen, vooral vrouwen die verdacht werden van communistische activiteiten of daarmee in verband werden gebracht. De gevangenen verbleven er meestal korte tijd, waarna velen weer werden vrijgelaten.

Moringen was nog geen model voor de latere SS-vrouwenkampen. De overgang kwam met Lichtenburg in Saksen, dat eind 1937 als vrouwenconcentratiekamp werd ingericht. Dit kamp werd geleid door SS-Hauptsturmführer Max Koegel en maakte gebruik van vrouwelijke bewakers die waren geworven of aangewezen. Lichtenburg werd daarmee het eerste vrouwenkamp onder directe SS-organisatie.

In november 1938 gaf Heinrich Himmler opdracht tot de bouw van een groter vrouwenkamp, omdat Lichtenburg onvoldoende capaciteit had. De toename van arrestaties maakte uitbreiding noodzakelijk. Ravensbrück werd in mei 1939 geopend en groeide uit tot het centrale kamp voor vrouwelijke gevangenen. Binnen dit kamp werd de functie SS-Aufseherin vaste onderdeel van het kampbestuur.

Hoe verliepen werving en inzet?

De werving van vrouwelijke bewakers gebeurde onder meer via advertenties in kranten. Daarin werden Duitse vrouwen gezocht, meestal tussen twintig en veertig jaar, voor bewakingstaken bij vrouwen die als overtreders van de volksgemeenschap werden voorgesteld. De advertenties benadrukten werk, huisvesting en voeding, maar noemden volgens naoorlogse beschrijvingen niet altijd duidelijk dat het om concentratiekampen ging.

Voor sommige vrouwen was de functie aantrekkelijk door het vaste loon, kost en inwoning en het ontbreken van hoge opleidingseisen. Toch was het aantal vrijwillige aanmeldingen beperkt. Toen de oorlog voor Duitsland ongunstiger verliep, nam de druk toe. In december 1942 werd de leeftijdsgrens verbreed naar zeventien tot vijfenveertig jaar, mede door de groeiende personeelsbehoefte.

Na de rede over totale oorlog van Joseph Goebbels in februari 1943 werd de inzet van vrouwen verder uitgebreid. Adolf Hitler verhoogde de leeftijdsgrens voor vrouwelijke deelname aan oorlogsgerelateerd werk tot vijftig jaar. Ook arbeid in de militaire productie werd verplicht gesteld, met uitzonderingen voor bepaalde groepen, zoals zwangere vrouwen, moeders met jonge kinderen en vrouwen in landbouw of gezondheidszorg.

Arbeidsbureaus kregen een grotere rol bij de plaatsing van vrouwen. In naoorlogse verklaringen stelden sommige voormalige Aufseherinnen dat zij onder druk waren geplaatst. De beschikbare gegevens laten echter zien dat weigering niet altijd automatisch tot arrestatie leidde. De verhouding tussen vrijwillige aanmelding, administratieve dwang en persoonlijke keuze verschilde per geval.

Hoe werden Aufseherinnen opgeleid?

Ravensbrück werd vanaf 1942 het belangrijkste opleidingskamp voor vrouwelijke bewakers. Veel documenten zijn aan het einde van de oorlog vernietigd, waardoor de opleiding niet volledig kan worden gereconstrueerd. Van Ravensbrück zijn echter relatief veel gegevens bewaard gebleven. Daardoor is duidelijk dat nieuwe bewakers direct in het kampmilieu werden ingevoerd.

Bij aankomst moesten vrouwen verschillende verklaringen ondertekenen. Daarbij ging het onder meer om geheimhouding, gehoorzaamheid aan meerderen en trouw aan Hitler. Ook werd hun meegedeeld hoe zij met gevangenen moesten omgaan en hoe zij overtredingen moesten melden. Formeel konden instructies het verbieden van fysiek of verbaal optreden bevatten, maar de latere praktijk in kampen week daarvan af.

De training duurde aanvankelijk enkele weken, maar werd later soms teruggebracht tot ongeveer een week. Dat gebeurde doordat de vraag naar bewakingspersoneel toenam. Na de eerste opleiding volgde een proeftijd van drie maanden. Nieuwe Aufseherinnen werden gekoppeld aan ervaren bewakers, die toezicht hielden op hun handelen bij werkcommando’s, appèls en dagelijkse kampcontrole.

De opleiding omvatte ook praktische en ideologische onderdelen. Sommige voormalige bewakers verklaarden na de oorlog dat zij leerden omgaan met dienstwapens. Daarnaast werden op vaste momenten politieke instructies gegeven. Daarbij hoorden nationaalsocialistische propaganda en antisemitische films. De opleiding diende daardoor niet alleen als praktische voorbereiding, maar ook als ideologische inpassing in het kampstelsel.

Hoeveel vrouwen dienden als kampbewaker?

Het exacte aantal SS-Aufseherinnen tussen 1938 en 1945 is niet met zekerheid vast te stellen. Dat komt door verloren, vernietigde en onvolledige kampadministratie. Op basis van bewaarde gegevens en later historisch onderzoek wordt meestal uitgegaan van ongeveer 3.500 vrouwen die als bewaker in het kampstelsel dienden.

Voor Ravensbrück zijn enkele cijfers beter bekend. Historicus Bernhard Strebel schatte op basis van loonlijsten dat eind 1942 ongeveer 313 vrouwen als kamppersoneel in Ravensbrück werkzaam waren. Eind 1944 was het totale aantal vrouwelijke bewakers in het kampstelsel gestegen tot meer dan 3.000. Die groei hing samen met uitbreiding van kampen, buitenkampen en dwangarbeid.

De aantallen laten zien dat vrouwelijke bewakers geen randverschijnsel waren. Zij vormden een herkenbaar onderdeel van de kamporganisatie, vooral in vrouwenkampen en in afdelingen waar vrouwelijke gevangenen werden ingezet. Hun taken varieerden per kamp, rang en periode. Sommige vrouwen bleven op lagere posities, terwijl anderen leidinggevende functies kregen.

Welke rangen en taken bestonden er?

Binnen de organisatie van vrouwelijke kampbewakers bestonden verschillende functies. De gewone Aufseherin hield toezicht op gevangenen, bewaakte werkploegen, controleerde appèls en meldde overtredingen. Deze functie vormde de basis van het vrouwelijke bewakingsapparaat. Voorbeelden van vrouwen die als Aufseherin dienden waren onder anderen Johanna Bormann, Herta Bothe, Hildegard Lächert en Jenny-Wanda Barkmann.

Een Hundeführerin was een vrouwelijke hondengeleider. Over deze functie is minder documentatie beschikbaar dan over andere rangen. Elfriede Rinkel geldt als een van de bekende namen binnen deze categorie. Honden werden gebruikt bij bewaking en controle. De precieze training van vrouwelijke hondengeleiders is niet volledig bekend, maar sloot vermoedelijk aan bij vergelijkbare taken van mannelijke hondengeleiders.

Een Kommandoführerin hield toezicht op een werkcommando. Deze vrouwen waren verantwoordelijk voor de gevangenen die aan een bepaalde taak waren toegewezen. Alice Orlowski diende onder meer als Kommandoführerin in Majdanek, Plaszow-Kraków en Auschwitz-Birkenau. De functie verbond bewaking direct met dwangarbeid, omdat werktempo, aanwezigheid en orde moesten worden gecontroleerd.

Andere functies betroffen het beheer van barakken, rapportage en arbeidsindeling. Een Blockführerin hield toezicht op een barak of blok. Een Arbeitsdienstführerin hield zich bezig met de toewijzing van arbeid en de efficiëntie van werkploegen. Een Rapportführerin verzamelde meldingen over gebeurtenissen, zieken, doden en dagelijkse aantallen. Irma Grese werd in Bergen-Belsen genoemd als Arbeitsdienstführerin en Rapportführerin.

Aan de top stonden hogere functies. Een Oberaufseherin gaf leiding aan andere vrouwelijke bewakers en rapporteerde appèlgegevens aan de kampadministratie. In sommige kampen was deze positie vergelijkbaar met een vrouwelijke leidinggevende binnen het gevangenenkamp. Bekende Oberaufseherinnen waren Dorothea Binz, Hermine Braunsteiner, Johanna Langefeld, Elisabeth Volkenrath en Emma Zimmer. Daarboven konden functies voorkomen als Chef Oberaufseherin en Schutzhaftlagerführerin.

Hoe zagen uniformen en dagelijkse omstandigheden eruit?

De eerste vrouwelijke bewakers in Ravensbrück droegen volgens naoorlogse verklaringen eenvoudige blauwe schorten. Later kwamen proefuniformen en vervolgens gestandaardiseerde kleding. Na een bezoek van Himmler in het voorjaar van 1940 ontvingen Aufseherinnen militaire grijze uniformen voor zomer en winter, laarzen, blouses, een hoofddeksel en sportkleding.

Het dragen van sieraden en eigen hoeden was in beginsel niet toegestaan. Uitzonderingen bestonden voor de voorgeschreven veldmuts of een strohoed bij warm weer. Rangen werden zichtbaar gemaakt met aluminium biezen op schouders en mouwen, aangevuld met onderscheidingen wanneer die waren toegekend. Een voorbeeld daarvan was de Oorlogsverdienstmedaille tweede klasse.

De huisvesting van Aufseherinnen in Ravensbrück hing samen met rang en burgerlijke staat. Jonge ongehuwde bewakers verbleven in gebouwen op het kampterrein, gescheiden van de mannenverblijven. Getrouwde vrouwen en moeders hadden andere woonregelingen. De scheiding tussen mannelijk en vrouwelijk kamppersoneel werd officieel nagestreefd, maar in de praktijk kwam persoonlijk contact toch voor.

Vrije tijd was gereguleerd. Aufseherinnen mochten Ravensbrück alleen op bepaalde dagen verlaten en moesten zich houden aan een avondklok van elf uur. In voorjaar en zomer bezochten zij soms bioscopen, cafés of plaatselijke feesten. Binnen het kamp besteedden zij tijd aan naaien of haarverzorging. Huishoudelijke taken zoals koken, wassen en schoonmaken werden vaak door gevangenen uitgevoerd.

Welke processen volgden na de oorlog?

Na de bevrijding van de kampen werden verschillende voormalige Aufseherinnen berecht. De processen vonden plaats in onder meer Polen, Duitsland en Britse bezettingszones. De aanklachten betroffen mishandeling, betrokkenheid bij kampmisdrijven, selectie, bewaking en deelname aan het functioneren van concentratiekampen. De uitspraken verschilden sterk per persoon, bewijsmateriaal en proces.

In de Majdanek-processen werd Elsa Ehrich ter dood veroordeeld. Later verschenen onder anderen Alice Orlowski, Hermine Braunsteiner, Hildegard Lächert en Hermine Böttcher Brückner voor de rechter. Braunsteiner kreeg levenslange gevangenisstraf, Lächert twaalf jaar en Böttcher Brückner werd vrijgesproken. Orlowski overleed tijdens de procedure, nadat zij eerder al in het Auschwitz-proces in Krakau was veroordeeld.

In het eerste Belsen-proces van 1945 kregen Irma Grese, Elisabeth Volkenrath en Johanna Bormann de doodstraf. Herta Bothe, Hilde Lobauer en Irene Haschke kregen gevangenisstraffen van tien jaar. Herta Ehlert kreeg vijftien jaar. In een tweede Belsen-proces werden Gertrud Heise en Anneliese Kohlmann later veroordeeld tot respectievelijk vijftien jaar en twee jaar gevangenisstraf.

Ook de Stutthof-processen en het Auschwitz-proces in Krakau waren van belang. Jenny-Wanda Barkmann, Elisabeth Becker, Wanda Klaff, Ewa Paradies en Gerda Steinhoff werden in 1946 in Gdańsk ter dood veroordeeld. Erna Beilhardt kreeg vijf jaar gevangenisstraf. In het Auschwitz-proces van 1947 werden Maria Mandl en Therese Brandl ter dood veroordeeld, terwijl Luise Danz levenslang kreeg.

Hoe werden voormalige Aufseherinnen later behandeld?

Na de oorlog verdwenen veel voormalige Aufseherinnen uit de openbaarheid. Een klein aantal gaf later interviews of werd opnieuw onderwerp van juridisch onderzoek. Hertha Bothe, die had gewerkt in Ravensbrück, Stutthof, Auschwitz en Bergen-Belsen, werd in de jaren vijftig vervroegd vrijgelaten uit een straf van tien jaar. In een interview uit 1999 verdedigde zij haar gedrag door te verwijzen naar dwang.

Die verklaring paste bij een breder patroon in naoorlogse getuigenissen. Meerdere vrouwen verklaarden dat zij geen keuze hadden gehad. Historisch onderzoek wijst echter uit dat weigering van het werk in Ravensbrück niet altijd tot zware gevolgen leidde. Daardoor worden zulke verklaringen doorgaans voorzichtig beoordeeld. Dwang, persoonlijke verantwoordelijkheid en latere zelfrechtvaardiging moeten daarbij van elkaar worden onderscheiden.

Een laat voorbeeld was Elfriede Rinkel, voormalig Hundeführerin in Ravensbrück. Zij emigreerde in 1959 naar de Verenigde Staten en liet haar kampverleden weg uit haar visumaanvraag. In 2006 werd zij naar Duitsland uitgezet. Zij was toen 84 jaar en woonde in San Francisco. In Duitsland volgde uiteindelijk geen strafzaak, omdat vervolging juridisch niet meer mogelijk bleek. Zij overleed in 2018.

Conclusie

SS-Aufseherinnen waren vrouwelijke bewakers binnen het nazi-kampstelsel. Zij waren verbonden aan het SS-Gefolge en werkten in dienst van de kamporganisatie, zonder formeel volwaardige SS-leden te zijn. Hun functie ontstond uit de uitbreiding van vrouwenkampen, vooral via Lichtenburg en Ravensbrück, en groeide tijdens de oorlog door werving, arbeidsplaatsing en personeelsbehoefte.

Hun taken betroffen toezicht, appèl, bewaking van werkcommando’s, rapportage en leiding over onderdelen van het kamp. Sommige vrouwen bleven gewone bewakers, terwijl anderen functies kregen als Oberaufseherin, Lagerführerin of arbeidsleider. Na 1945 werden meerdere voormalige Aufseherinnen berecht in processen rond Majdanek, Bergen-Belsen, Stutthof en Auschwitz. De functie bleef daardoor verbonden met de werking van het concentratiekampstelsel en de juridische nasleep daarvan.

1. Álvarez, Mónica González (2012). Guardianas nazis: El lado femenino del mal. Madrid: Editorial Edaf. ISBN 978-8-4414-3950-4.
2. Barbier, Mary Kathryn (2017). Spies, Lies, and Citizenship: The Hunt for Nazi Criminals. Lincoln: Potomac Books. ISBN 978-1-61234-971-8.
3. Bartrop, Paul R.; Grimm, Eve E. (2019). Perpetrating the Holocaust: Leaders, Enablers, and Collaborators. Santa Barbara: ABC-Clio. ISBN 978-1-4408-5896-3.
4. Benz, Wolfgang; Distel, Barbara, red. (2007). Der Ort des Terrors: Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. München: C. H. Beck. ISBN 978-3-406-52965-8.
5. Berkin, Carol R.; Lovett, Clara M., red. (1980). Women, War, and Revolution. New York: Holmes & Meier Publishers. ISBN 978-0-8419-0545-0.
6. Broszat, Martin, red. (1996). Rudolf Höß: Kommandant in Auschwitz, Autobiographische Aufzeichnungen. München: dtv Verlagsgesellschaft. ISBN 978-3-423-02908-7.
7. Brown, Daniel Patrick (2002). The Camp Women: The Female Auxiliaries Who Assisted the SS in Running the Nazi Concentration Camp System. Atglen: Schiffer Publishing. ISBN 978-0-7643-1444-5.
8. Brown, Daniel Patrick (2004). The Beautiful Beast: The Life & Crimes of SS-Aufseherin Irma Grese. Ventura: Golden West Historical Publications. ISBN 978-0-930860-15-8.
9. Buggeln, Marc (2015). Slave Labor in Nazi Concentration Camps. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-870797-4.
10. Celinscak, Mark (2015). Distance from the Belsen Heap: Allied Forces and the Liberation of a Nazi Concentration Camp. Toronto: University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-1570-0.
11. Century, Rachel (2017). Female Administrators of the Third Reich. Londen: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-54892-4.
12. Długoborski, Wacław; Piper, Franciszek, red. (1995). Auschwitz 1940–1945: Central Issues in the History of the Camp. Oświęcim: Auschwitz-Birkenau State Museum. ISBN 978-8-38504-787-2.
13. Domarus, Max, red. (1997). Hitler: Speeches and Proclamations, 1939–1940. Wauconda: Bolchazy-Carducci Publishers. ISBN 978-0-86516-230-3.
14. Echternkamp, Jörg, red. (2008). Germany and the Second World War: German Wartime Society 1939–1945. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928277-7.
15. Eischeid, Susan (2024). Mistress of Life and Death: The Dark Journey of Maria Mandl, Head Overseer of the Women’s Camp at Auschwitz-Birkenau. New York: Citadel Press. ISBN 978-0-8065-4285-0.
16. Erpel, Simone, red. (2007). Im Gefolge der SS: Aufseherinnen des Frauen-KZ Ravensbrück. Berlijn: Metropol Verlag. ISBN 978-3-938690-19-2.
17. Fings, Karola; Heuss, Herbert; Sparing, Frank; Kenrick, Donald (1997). The Gypsies During the Second World War: From Race Science to the Camps. Hatfield: University of Hertfordshire Press. ISBN 978-0-900458-78-1.
18. Füllberg Stolberg, Claus (1994). Frauen in Konzentrationslagern: Bergen-Belsen, Ravensbrück. Bremen: Edition Temmen. ISBN 978-3-86108-237-8.
19. Gawor, Adrian (2023). Zwyczajne kobiety czy bezwzględne zabójczynie. Kryminologiczne ujęcie zbrodni dokonywanych przez żeński personel obozów koncentracyjnych. Problemy Współczesnej Kryminalistyki 27: 61–102. DOI 10.52097/pwk.8459.
20. Gigliotti, Simone; Tempian, Monica, red. (2016). The Young Victims of the Nazi Regime: Migration, the Holocaust and Postwar Displacement. New York: Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-4725-3075-2.
21. Heath, Tim (2018). In Hitler’s Shadow: Post-War Germany & the Girls of the BDM. Barnsley: Pen and Sword Books. ISBN 978-1-5267-2003-0.
22. Hellinger, Magda; Lee, Maya (2022). The Nazis Knew My Name. New York: Atria Publishing Group. ISBN 978-1-982181-23-9.
23. Herbermann, Nanda (2000). The Blessed Abyss: Inmate #6582 in Ravensbrück Concentration Camp for Women. Detroit: Wayne State University Press. ISBN 978-0-8143-2920-7.
24. Helm, Sarah (2015). If This Is a Woman: Inside Ravensbrück: Hitler’s Concentration Camp for Women. Londen: Little, Brown and Company. ISBN 978-1-4087-0107-2.
25. Hore, Peter (2016). Lindell’s List: Saving British and American Women at Ravensbrück. Cheltenham: The History Press. ISBN 978-0-7509-6945-1.
26. Hördler, Stefan (2009). Dokumentations- und Gedenkort KZ Lichtenburg: Konzeption einer neuen Dauerausstellung für Werkstattgebäude und Bunker. Münster: LIT Verlag. ISBN 978-3-643-10038-2.
27. Hördler, Stefan (2015). Ordnung und Inferno: Das KZ-System im letzten Kriegsjahr. Göttingen: Wallstein Verlag. ISBN 978-3-8353-1404-7.
28. Ingmann, Lorenz (2022). KZ-Aufseherinnen im Visier der Fahnder in Ost- und Westdeutschland. Jüchen: Romeon Verlag. ISBN 978-3-9622928-7-4.
29. Kompisch, Kathrin (2008). Täterinnen: Frauen im Nationalsozialismus. Keulen: Böhlau Verlag. ISBN 978-3-412-20188-3.
30. Lewkowicz, Josef (2025). The Survivor: How I Made it Through Six Concentration Camps. New York: Harper Horizon. ISBN 978-1-4002-4952-7.
31. Longerich, Peter (2015). Goebbels: A Biography. New York: Random House. ISBN 978-1-4000-6751-0.
32. Lower, Wendy (2013). Hitler’s Furies: German Women in the Nazi Killing Fields. Boston: Houghton Mifflin Harcourt. ISBN 978-0-547-86338-2.
33. Mailänder, Elissa (2015). Female SS Guards and Workaday Violence: The Majdanek Concentration Camp, 1942–1944. East Lansing: Michigan State University Press. ISBN 978-1-61186-170-9.
34. Marszałek, Józef (1986). Majdanek: The Concentration Camp in Lublin. Warschau: Interpress. ISBN 978-8-322-32138-6.
35. Megargee, Geoffrey P., red. (2009). Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35328-3.
36. Morrison, Jack G. (2000). Ravensbrück: Everyday Life in a Women’s Concentration Camp, 1939–1945. Princeton: Markus Wiener Publishers. ISBN 978-1-55876-218-3.
37. Nick, I. M. (2019). Personal Names, Hitler, and the Holocaust: A Socio-Onomastic Study of Genocide and Nazi Germany. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4985-2597-8.
38. O’Reilly, Bill; Dugard, Martin (2018). Killing the SS: The Hunt for the Worst War Criminals in History. New York: Henry Holt and Company. ISBN 978-1-250-16554-1.
39. Overbey Hilton, Fern (2004). The Dachau Defendants: Life Stories from Testimony and Documents of the War Crimes Prosecutions. Jefferson: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-1768-1.
40. Posner, Louis (2000). Through a Boy’s Eyes: The Turbulent Years, 1926–1945. Santa Ana: Seven Locks Press. ISBN 978-0-929765-74-7.
41. Rudorff, Andrea, red. (2018). Das KZ Auschwitz 1942–1945 und die Zeit der Todesmärsche 1944/45. Berlijn: De Gruyter. ISBN 978-3-11-057110-3.
42. Saidel, Rochelle G. (2006). The Jewish Women of Ravensbrück Concentration Camp. Madison: University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-19864-0.
43. Schwartz, Johannes (2018). Weibliche Angelegenheiten: Handlungsräume von KZ-Aufseherinnen in Ravensbrück und Neubrandenburg. Hamburg: Hamburger Edition. ISBN 978-3-86854-316-2.
44. Schwarze, Gisela (2009). Es war wie Hexenjagd: Die vergessene Verfolgung ganz normaler Frauen im Zweiten Weltkrieg. Münster: Ardey-Verlag. ISBN 978-3-87023-327-3.
45. Strebel, Bernhard (2003). Das KZ Ravensbrück: Geschichte eines Lagerkomplexes. Paderborn: Verlag Ferdinand Schöningh. ISBN 978-3-506-70123-7.
46. Sulej, Karolina (2020). Rzeczy osobiste: Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady. Warschau: Wydawnictwo Czerwone i Czarne. ISBN 978-83-66219-39-7.
47. Taulbee, James Larry (2018). War Crimes and Trials: A Primary Source Guide. Santa Barbara: ABC-Clio. ISBN 978-1-4408-3800-2.
48. Theotokis, Nikolaos (2024). Imprisoning the Enemy: How 12 million Axis POWs were held in captivity during WW2 and after. Barnsley: Pen and Sword Books. ISBN 978-1-03-610001-8.
49. Trevor-Roper, H. R. (2008). Hitler’s Table Talk, 1941–1944: His Private Conversations. New York: Enigma Books. ISBN 978-1-929631-66-7.
50. Wachsmann, Nikolaus (2015). KL: A History of the Nazi Concentration Camps. New York: Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-11825-9.
51. Wódz, Kazimiera; Klimczak, Jolanta, red. (2014). O współczesnych praktykach genderyzacji ciała. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. ISBN 978-8-3226-2267-4.
52. Wynn, Stephen (2020). Holocaust: The Nazis’ Wartime Jewish Atrocities. South Yorkshire: Pen and Sword Books. ISBN 978-1-5267-2821-0.
53. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946