Walter Ulbricht: leider van de DDR

Walter Ernst Paul Ulbricht (1893–1973) was een Duitse communistische politicus die van 1950 tot 1971 de hoogste politieke macht in de Duitse Democratische Republiek uitoefende. Hij bouwde de SED uit tot de leidende partij van een dictatuur. Onder zijn bestuur werden economie en samenleving socialistisch ingericht. Ook droeg hij politieke verantwoordelijkheid voor de bouw van de Berlijnse Muur.

Vroege leven en opleiding

Walter Ernst Paul Ulbricht werd op 30 juni 1893 geboren in Leipzig, destijds onderdeel van het Koninkrijk Saksen binnen het Duitse Keizerrijk. Zijn vader Ernst August Ulbricht werkte als kleermaker en zijn moeder Pauline Ida Rothe kwam eveneens uit een arbeidersmilieu. Beide ouders waren actief binnen de sociaaldemocratische beweging. Daardoor maakte Ulbricht al op jonge leeftijd kennis met partijpolitiek, vakverenigingen en de maatschappelijke positie van industriearbeiders.

Ulbricht volgde acht jaar volksonderwijs en begon in 1907 een opleiding tot meubelmaker. Hij voltooide deze vakopleiding in 1911 en werkte daarna enige tijd als gezel. In 1908 trad hij toe tot de arbeidersjeugdvereniging Alt-Leipzig, waar politieke scholing en vorming centraal stonden. Vier jaar later werd hij lid van de Sozialdemokratische Partei Deutschlands, de SPD, en verrichtte hij werkzaamheden voor jeugdgroepen en arbeiderseducatie.

Binnen de SPD behoorde Ulbricht tot de linkervleugel rond Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg. Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verspreidde hij pamfletten tegen de strijd en keerde hij zich tegen nieuwe oorlogskredieten. Op een partijbijeenkomst in Leipzig pleitte hij er eind 1914 voor dat SPD-afgevaardigden verdere financiering zouden afwijzen. De meerderheid van de plaatselijke partijorganisatie volgde zijn standpunt niet.

Deelname aan de Eerste Wereldoorlog

Het Duitse leger riep Ulbricht in 1915 op voor militaire dienst. Hij diende aan het oostfront, in Galicië en later op de Balkan, onder meer in Servië en Macedonië. Binnen de Magazin-Fuhrpark-Kolonne 218 hield zijn eenheid zich bezig met vervoer en bevoorrading achter het front. Hij bereikte de rang van Gefreiter en verbleef in 1917 en 1918 wegens malaria in een militair hospitaal in Skopje.

Ulbricht bleef tijdens zijn diensttijd tegenstander van de oorlog en sloot zich in 1917 aan bij de Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands. In 1918 verliet hij zonder toestemming zijn eenheid, waarna hij tot een korte gevangenisstraf werd veroordeeld. Later werd hij in Brussel aangehouden wegens het bezit of verspreiden van antimilitaristisch materiaal. Tijdens de Novemberrevolutie sloot hij zich aan bij de soldatenraad van het Saksische XIXe Legerkorps in Leipzig.

Interbellum: opkomst binnen de KPD

Na de oorlog raakte Ulbricht betrokken bij de Spartacusbond en ging hij omstreeks 1920 van de USPD over naar de Kommunistische Partei Deutschlands, de KPD. Hij organiseerde partijafdelingen in Midden-Duitsland en werd in 1923 gekozen in de landelijke partijleiding. Zijn voorkeur ging uit naar een sterk gecentraliseerde partij naar bolsjewistisch voorbeeld. Interne conflicten kostten hem tijdelijk zijn positie, maar hij bleef voor de partij en de Communistische Internationale werken.

Ulbricht bezocht Moskou als afgevaardigde en volgde daar in 1924 en 1925 politieke scholing. Vanaf 1926 vertegenwoordigde hij de KPD in de Saksische Landdag, terwijl hij vanaf 1928 ook zitting had in de Rijksdag. In 1929 kreeg hij de politieke leiding over het partijdistrict Berlijn-Brandenburg-Lausitz-Grenzmark. Zijn loopbaan verliep daarmee steeds meer binnen een partijorganisatie die nauw was verbonden met de Communistische Internationale en de Sovjet-Unie.

De KPD beschouwde de SPD in deze jaren volgens de zogeheten sociaalfascismetheorie als haar voornaamste tegenstander binnen de arbeidersbeweging. Ulbricht verdedigde deze lijn en trad in januari 1931 tijdens een openbare bijeenkomst in debat met de nationaalsocialist Joseph Goebbels. De bijeenkomst in Berlijn-Friedrichshain eindigde in een langdurig gevecht tussen aanhangers van beide partijen. In november 1932 hielp Ulbricht bovendien de staking bij het Berlijnse openbaarvervoer organiseren, waaraan ook een nationaalsocialistische bedrijfsorganisatie deelnam.

Op 9 augustus 1931 vermoordden KPD-leden op de Bülowplatz de Berlijnse politieofficieren Paul Anlauf en Franz Lenck. Ulbricht was toen politiek leider van het betrokken KPD-district en werd later op een opsporingsaffiche afgebeeld. Historici verschillen van oordeel over de mate waarin hij vooraf van de aanslag wist of bij de opdracht betrokken was. Daarom kan zijn persoonlijke aandeel niet zonder voorbehoud als bewezen worden weergegeven.

Na de nationaalsocialistische machtsovername zette Ulbricht het partijwerk aanvankelijk ondergronds voort. In oktober 1933 vertrok hij naar Praag en daarna naar Parijs, waar hij vanuit de KPD-leiding meewerkte aan communistisch verzet en gesprekken over een Duits volksfront. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog werkte hij voor de Communistische Internationale en hield hij toezicht op Duitse communistische emigranten. Duitsland ontnam hem in 1937 het staatsburgerschap, waarna hij in 1938 naar Moskou verhuisde.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog verdedigde Ulbricht de politieke lijn van Moskou en daarmee ook het Duits-Sovjetische niet-aanvalsverdrag van augustus 1939. Hij stelde de oorlog aanvankelijk voor als een conflict tussen imperialistische mogendheden. Deze opstelling veranderde na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie op 22 juni 1941. Vanaf dat moment richtte zijn werk zich op propaganda tegen het nationaalsocialistische bewind en tegen de Duitse oorlogvoering in het oosten.

Ulbricht werkte voor de Duitstalige uitzendingen van Radio Moskou en sprak Duitse militairen toe met oproepen tot overgave. Tijdens en na de Slag om Stalingrad was hij betrokken bij politieke voorlichting onder Duitse krijgsgevangenen. In 1943 behoorde hij tot de oprichters van het Nationalkomitee Freies Deutschland, waarin Duitse communistische emigranten en krijgsgevangen officieren samenwerkten. De organisatie wilde militairen losmaken van Adolf Hitler en voorbereiden op een andere Duitse staatsorde.

Ulbricht nam tijdens de oorlog niet als militair aan gevechten deel. Zijn werkzaamheden bestonden uit propaganda, partijorganisatie en politieke scholing onder toezicht van Sovjetinstanties. Vanuit Moskou werkte hij bovendien mee aan plannen voor het bestuur van Duitsland na de nederlaag van het nationaalsocialisme. Op 30 april 1945 vloog hij met een groep Duitse communisten naar het door het Rode Leger veroverde gebied rond Berlijn.

Na de oorlog

Terugkeer in de Sovjet-bezettingszone

De zogeheten Groep-Ulbricht kreeg van de Sovjetleiding opdracht om in Berlijn nieuwe Duitse bestuursorganen op te bouwen. De groep hielp bij de benoeming van burgemeesters, politiefunctionarissen en andere bestuurders, terwijl zij betrouwbare communisten op invloedrijke plaatsen bracht. Niet-communistische bestuurders bleven aanvankelijk zichtbaar om de instellingen een breed politiek aanzien te geven. De feitelijke controle berustte echter bij de Sovjetbezettingsmacht en de opnieuw georganiseerde KPD.

Ulbricht werkte in 1945 en 1946 aan de vereniging van de KPD en de SPD in de Sovjet-bezettingszone. De fusie leidde in april 1946 tot de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, de SED. Een deel van de sociaaldemocraten stemde uit overtuiging in, maar tegenstanders werden onder druk gezet of uitgesloten. Binnen de nieuwe partij namen voormalige KPD-functionarissen geleidelijk de leidende posities over, waarbij Ulbricht verantwoordelijk werd voor organisatie en personeelsbeleid.

Na de stichting van de Duitse Democratische Republiek op 7 oktober 1949 werd Ulbricht plaatsvervangend voorzitter van de ministerraad. In juli 1950 koos het Centraal Comité hem tot secretaris-generaal van de SED, een functie die vanaf 1953 Eerste Secretaris heette. Wilhelm Pieck was staatspresident en Otto Grotewohl regeringsleider, maar de partijleiding bepaalde de hoofdlijnen van het beleid. Ulbricht werd daardoor de feitelijke machthebber van de DDR.

Vestiging van het SED-bestuur

De SED vormde de DDR om tot een gecentraliseerde partijstaat waarin andere partijen ondergeschikt bleven aan haar leiding. De deelstaten verloren in 1952 hun bestuurlijke betekenis en werden vervangen door veertien districten, naast Oost-Berlijn. Het Ministerium für Staatssicherheit, opgericht in 1950, groeide uit tot een uitgebreid apparaat voor toezicht en vervolging. Politieke tegenstanders, kerkelijke groepen en burgers die het land wilden verlaten, kregen te maken met controle, ontslag, gevangenschap of andere dwangmaatregelen.

In juli 1952 kondigde de SED de versnelde opbouw van het socialisme aan. Het beleid legde de nadruk op zware industrie, staatseigendom en centrale productieplannen, terwijl particuliere bedrijven steeds minder ruimte kregen. In de landbouw bevorderde het bestuur collectieve landbouwbedrijven en voerde het de druk op zelfstandige boeren op. Tegelijkertijd werden de Kasernierte Volkspolizei en later de Nationale Volksarmee opgebouwd, waarmee de DDR vanaf 1956 over eigen strijdkrachten beschikte.

Hogere productienormen, tekorten en politieke onvrede leidden in juni 1953 tot protesten van bouwvakkers in Oost-Berlijn. Op 17 juni breidden de stakingen en demonstraties zich uit naar veel steden in de DDR. Sovjettroepen en Oost-Duitse veiligheidsdiensten maakten met geweld een einde aan de opstand, waarbij doden en vele arrestaties vielen. Ulbrichts positie stond kort ter discussie, maar steun uit Moskou en de uitschakeling van tegenstanders binnen de SED hielden hem aan de macht.

Staatsleider en de Berlijnse Muur

Na het overlijden van Wilhelm Pieck in 1960 verving de DDR het presidentschap door een collectieve Staatsraad. Ulbricht werd voorzitter en trad daardoor formeel op als staatshoofd. Hij was daarnaast van 1960 tot 1971 voorzitter van de Nationale Defensieraad, die besluiten over defensie, mobilisatie en grensbeveiliging voorbereidde. De combinatie van partij- en staatsfuncties gaf hem controle over bestuur, veiligheidsbeleid en de politieke aansturing van de strijdkrachten.

De gesloten Duits-Duitse grens kon de uittocht via Berlijn aanvankelijk niet stoppen. Miljoenen inwoners verlieten tussen 1949 en 1961 de DDR, onder wie veel jongeren en geschoolde werknemers. Ulbricht drong daarom bij Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov aan op afsluiting van de grens in Berlijn. Hoewel hij op 15 juni 1961 publiekelijk ontkende dat een muur werd voorbereid, begonnen politie, grenstroepen en arbeiders in de nacht van 12 op 13 augustus met de versperring.

De grensafsluiting groeide uit tot de Berlijnse Muur en maakte vrij verkeer tussen Oost- en West-Berlijn onmogelijk. Het DDR-bestuur presenteerde de versperring als bescherming tegen het Westen, maar het directe doel was het verhinderen van vertrek uit de DDR. Ontsnappingspogingen werden strafbaar gesteld en het grensstelsel werd in de daaropvolgende jaren uitgebreid met muren, hekken, wachttorens en bewapende bewaking. Ulbricht droeg als partijleider en voorzitter van de Nationale Defensieraad verantwoordelijkheid voor dit beleid.

De DDR trad in 1955 toe tot het Warschaupact en bleef politiek en militair afhankelijk van de Sovjet-Unie. Ulbricht steunde in 1968 het gewelddadige einde van de Praagse Lente in Tsjecho-Slowakije. Eenheden van de Nationale Volksarmee stonden gereed en verleenden ondersteuning, maar trokken het land niet binnen. In de Duitse kwestie verlangde Ulbricht volledige wederzijdse erkenning van de DDR en de Bondsrepubliek voordat normale diplomatieke betrekkingen mogelijk waren.

Economie, samenleving en cultuur

Vanaf 1963 voerde Ulbricht het Nieuwe Economische Systeem van Planning en Leiding in. De centrale planning bleef bestaan, maar afzonderlijke bedrijven kregen meer ruimte om over productie, investeringen en doelmatigheid te beslissen. Wetenschappelijke kennis, techniek, automatisering en economische berekeningen moesten de industrie beter laten functioneren. Het onderwijsbeleid van 1965 en de grondwet van 1968 sloten aan bij deze nadruk op vakkennis, maatschappelijke planning en de leidende positie van de SED.

De hervormingen leverden in enkele sectoren een hogere doelmatigheid op, maar losten de tekorten aan consumptiegoederen en de afhankelijkheid van Sovjetgrondstoffen niet op. Binnen de partij ontstond verzet tegen de zelfstandigheid van bedrijven en tegen Ulbrichts kostbare plannen voor industrie en technologie. Erich Honecker en andere bestuurders wilden meer aandacht voor directe consumptie en sociale voorzieningen. Ook de Sovjetleiding onder Leonid Brezjnev stond steeds afwijzender tegenover Ulbrichts economische koers en zijn voorstelling van de DDR als socialistisch voorbeeldmodel.

Op cultureel gebied verlangde Ulbricht kunst en architectuur die aansloten bij de socialistische staatsleer en een nationale Duitse vorm. In de jaren vijftig verrezen monumentale gebouwen in socialistisch-classicistische stijl, terwijl beschadigde paleizen en kerken om politieke of stedenbouwkundige redenen werden afgebroken. Voorbeelden waren het Berlijnse Stadsslot in 1950 en de universiteitskerk van Leipzig in 1968. Perioden van beperkte culturele ruimte werden afgewisseld met censuur en maatregelen tegen schrijvers, kunstenaars en westerse jeugdcultuur.

Rond Ulbricht ontstond een door de staat georganiseerde persoonsverering, vooral bij zijn verjaardagen in 1958, 1963 en 1968. Zijn portret verscheen op postzegels en hing in overheidsgebouwen, scholen en staatsbedrijven, terwijl instellingen zijn naam kregen. De propaganda benadrukte zijn arbeidersafkomst en stelde hem voor als bouwer van de socialistische staat. De verering bleef volledig verbonden met zijn politieke macht en werd na zijn afzetting snel teruggebracht.

Machtverlies en overlijden

Vanaf het einde van de jaren zestig namen de conflicten over economie, buitenlandse politiek en de verhouding tot Moskou toe. Ulbricht botste met Brezjnev doordat hij voor de DDR een eigen ontwikkelingsmodel opeiste en binnen de partij groeide de steun voor Honecker. Met instemming van de Sovjetleiding dwongen leden van het Politbureau hem tot vertrek. Op 3 mei 1971 legde hij officieel om gezondheidsredenen het ambt van Eerste Secretaris en het voorzitterschap van de Nationale Defensieraad neer.

Ulbricht bleef voorzitter van de Staatsraad, maar verloor veel bevoegdheden en kreeg het grotendeels ceremoniële voorzitterschap van de SED. Erich Honecker nam de partijleiding over en liet verwijzingen naar zijn voorganger uit het openbare leven verwijderen. Ulbricht overleed op 1 augustus 1973 na een beroerte in een gastenverblijf van de regering bij de Döllnsee. Na een staatsplechtigheid en crematie werd zijn urn bijgezet op de socialistische herdenkingsplaats van de centrale begraafplaats Berlin-Friedrichsfelde.

Privéleven

Ulbricht trouwde in 1920 met de naaister Martha Schmellinsky, met wie hij dochter Dora kreeg. Het echtpaar leefde al vroeg grotendeels gescheiden en liet het huwelijk in 1949 officieel ontbinden. Uit zijn relatie met de Poolse communiste Rosa Michel werd in 1931 dochter Rose geboren. Vanaf 1935 vormde hij een paar met Lotte Kühn, die eveneens voor communistische organisaties werkte en in 1953 zijn tweede echtgenote werd.

Walter en Lotte Ulbricht namen in 1946 de jonge Oekraïense halfwees Maria Pestunowa op, die later Beate Ulbricht heette. De verhouding tussen de pleegdochter en haar pleegouders verslechterde na haar verblijf in de Sovjet-Unie en haar terugkeer naar de DDR. Het gezinsleven bleef grotendeels buiten de officiële berichtgeving, waarin vooral het beeld van het toegewijde partijpaar werd getoond. Zijn familiegeschiedenis week daardoor af van de officiële publieke voorstelling van zijn persoon.

Militaire Rangen

Ulbricht bekleedde alleen tijdens de Eerste Wereldoorlog een reguliere militaire rang. Hij diende in het keizerlijke Duitse leger en bereikte de rang van Gefreiter, ongeveer vergelijkbaar met soldaat der eerste klasse. Zijn latere voorzitterschap van de Nationale Defensieraad was een politiek staatsambt. Hij bezat daardoor geen generaalsrang in de Nationale Volksarmee, hoewel hij betrokken was bij besluiten over defensie en grensbewaking.

Onderscheidingen

Ulbricht ontving hoge onderscheidingen van de DDR en de Sovjet-Unie. De toekenningen weerspiegelden zijn positie binnen het Oostblok en maakten deel uit van de officiële staatscultuur. Enkele orden werden meer dan eenmaal verleend, wat binnen de DDR mogelijk was bij nieuwe jubilea of politieke verdiensten. Daarnaast kreeg hij ereburgerschappen die na de Duitse hereniging weer werden ingetrokken.

• Orde van de Patriottische Oorlog, tweede klasse, 1943
• Held van de Arbeid, 1953, 1958 en 1963
• Karl-Marx-Orde, 1953 en 1968
• Vaderlandse Verdienstenorde, 1954
• Friedrich-Ludwig-Jahn-medaille, 1961
• Banier van de Arbeid, 1960
• Held van de Sovjet-Unie, 1963
• Leninorde, 1963
• Ereburger van Leipzig, toegekend in 1958 en ingetrokken in 1990
• Ereburger van Berlijn, toegekend in 1963 en ingetrokken in 1992

Conclusie

Walter Ernst Paul Ulbricht ontwikkelde zich van geschoolde arbeider en sociaaldemocratische activist tot leider van de communistische partijstaat in Oost-Duitsland. Zijn loopbaan omvatte militaire dienst in de Eerste Wereldoorlog, partijwerk in de Weimarrepubliek, ballingschap onder het nationaalsocialisme en samenwerking met de Sovjet-Unie. Na 1945 hielp hij de politieke instellingen van de Sovjet-bezettingszone vormgeven. Vanaf 1950 bepaalde hij gedurende ruim twintig jaar de koers van de DDR.

Onder Ulbricht werden staatsbestuur, economie, onderwijs en strijdkrachten volgens het Sovjetmodel ingericht, later aangevuld met beperkte economische hervormingen. Tegelijkertijd berustte zijn bestuur op partijcontrole, censuur, staatsveiligheid en beperking van vrij verkeer. De onderdrukking van de opstand van 1953 en de bouw van de Berlijnse Muur bleven nauw met zijn bewind verbonden. Zijn afzetting in 1971 liet zien dat de positie van een DDR-leider afhankelijk bleef van steun binnen de SED en in Moskou.

Bronnen en meer informatie

1. Afbeelding: Anefo, CC0, via Wikimedia Commons
2. Kowalczuk, Ilko-Sascha (2025). Walter Ulbricht. Deutscher Kommunist und Diktator. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung. ISBN 978-3-7425-1191-1.
3. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946