U-559 was een Duitse onderzeeboot van het Type VIIC die tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee opereerde. De boot stond onder bevel van Hans Heidtmann en ging op 30 oktober 1942 verloren. Britse zeelieden borgen daarbij codeboeken die bijdroegen aan de ontcijfering van Duitse onderzeebootberichten.
Ontwerp en constructie
Bouw en afmetingen
U-559 werd op 16 oktober 1939 besteld bij Blohm & Voss in Hamburg. De kiellegging vond op 1 februari 1940 plaats onder bouwnummer 535, gevolgd door de tewaterlating op 8 januari 1941. Op 27 februari 1941 nam de Kriegsmarine de onderzeeboot in dienst onder Hans Heidtmann, die gedurende de volledige operationele loopbaan commandant bleef. De identificatiecode van de boot was M 38 782. Het Type VIIC was een verdere ontwikkeling van het Type VIIB, met een verlengde romp die meer ruimte bood voor apparatuur en installaties.
De waterverplaatsing bedroeg 769 ton boven water en 871 ton onder water. U-559 had een totale lengte van 67,10 meter en een drukromp van 50,50 meter. De grootste breedte was 6,20 meter, terwijl de drukromp maximaal 4,70 meter breed was. De hoogte bedroeg 9,60 meter en de diepgang 4,74 meter. Het binnenste, drukvaste gedeelte omsloot de bemanningsruimten, torpedokamers, commandocentrale en machinekamers; de buitenhuid gaf de boot zijn vorm en omsloot onder meer ballastvoorzieningen.
Voortstuwing en vaarbereik
De voortstuwing bestond uit twee dieselmotoren en twee elektromotoren, gekoppeld aan twee schroefassen. De zes cilinder viertaktdiesels met drukvulling leverden samen ongeveer 2.800 tot 3.200 metrische paardenkrachten, overeenkomend met ongeveer 2.060 tot 2.350 kilowatt. De elektromotoren hadden gezamenlijk een vermogen van 750 metrische paardenkrachten, ongeveer 550 kilowatt. Boven water konden de diesels de boot voortstuwen en de accu’s laden. Onder water kwam de benodigde elektrische energie uit de accu’s, waardoor de verblijfsduur en snelheid afhankelijk waren van hun resterende lading.
De maximumsnelheid bedroeg ongeveer 17,7 knopen boven water, of 32,8 kilometer per uur. Onder water was maximaal 7,6 knopen mogelijk, ongeveer 14,1 kilometer per uur. Bij een bovenwatersnelheid van 10 knopen bedroeg het bereik ongeveer 8.500 zeemijl, circa 15.700 kilometer. Onder water kon de boot bij 4 knopen ongeveer 80 zeemijl afleggen, circa 150 kilometer. Deze cijfers betroffen verschillende vaaromstandigheden: bij hogere onderwatersnelheden liep het energieverbruik op en nam het bereik af.
Drukromp en bemanning
De gelaste stalen drukromp was met inwendige spanten versterkt om de waterdruk te weerstaan. Het oorspronkelijke Type VIIC-handboek vermeldde een constructiediepte van 100 meter en een drukproef die overeenkwam met 105 meter. De vaak overgenomen 230 meter mag daarom niet zonder voorbehoud als vastgestelde testdiepte van U-559 worden aangeduid. Ook de opgegeven bezwijkdiepte van 250 tot 295 meter is geen bewezen grens voor deze afzonderlijke boot. De werkelijke weerstand hing mede af van bouwkwaliteit, slijtage en opgelopen beschadigingen.
De gebruikelijke bemanning van het Type VIIC omvatte vier officieren en ongeveer veertig tot 56 overige bemanningsleden. Het aantal opvarenden kon per boot en patrouille verschillen. Bij het verlies van U-559 worden 45 Duitse opvarenden geregistreerd, van wie 38 overleefden. De beperkte binnenruimte moest plaats bieden aan zowel de bemanning als torpedo’s, levensmiddelen, brandstofvoorzieningen en technische apparatuur. Daardoor waren de leefomstandigheden tijdens langdurige patrouilles krap en werden beschikbare ruimten voor verschillende doeleinden gebruikt.
Bewapening
De voornaamste bewapening van U-559 bestond uit vijf torpedobuizen met een diameter van 53,3 centimeter. Vier buizen bevonden zich in de boeg en één in de achtersteven. De normale torpedovoorraad van het type bedroeg veertien exemplaren, verdeeld over geladen buizen en reservetorpedo’s. De achterste buis maakte een aanval vanuit een andere richting mogelijk zonder dat de gehele boot eerst op het doel hoefde te worden gericht. In plaats van een volledige torpedolading konden onderzeeboten van dit type ook mijnen meenemen.
Voor gevechten boven water beschikte de oorspronkelijke uitrusting over een 8,8 cm SK C/35-dekkanon. Daarmee konden geschikte doelen met geschut worden aangevallen, zodat torpedo’s beschikbaar bleven voor andere aanvallen. Een 2 cm C/30-luchtafweerkanon bood beperkte bescherming tegen vliegtuigen. Het gebruik van beide wapens vereiste dat de boot boven water bleef en kanonniers zich buiten de drukromp bevonden. Bij een aanval door vliegtuigen of oorlogsschepen vormde onderduiken daarom een andere mogelijkheid om aan onmiddellijk gevaar te ontkomen.
Sensoren en dataverwerking
U-559 beschikte over hydrofoons voor het passief waarnemen van geluiden onder water. Het Gruppenhorchgerät, afgekort GHG, hielp schroefgeluiden van schepen te herkennen en hun richting te bepalen. De luisteraar gaf zijn waarnemingen door aan de commandovoering. Daarnaast boden periscopen zicht op schepen en vliegtuigen, terwijl kompas, dieptemeters en echolood navigatiegegevens leverden. Passieve geluidswaarneming zond zelf geen sonarpulsen uit en verschilde daarmee van actieve sonar.
De commandocentrale, de Zentrale, lag binnen de drukromp en bevatte de bediening voor koers, diepte, ballast en trim. Hier kwamen meldingen over de toestand en beweging van de boot samen. De drukvaste commandotoren boven deze ruimte huisvestte de aanvalsperiscoop en voorzieningen voor de torpedovuurleiding. De commandant kon daardoor tijdens een onderwateraanval vanuit de toren waarnemen en bevelen geven. De centrale en de toren hadden dus samenhangende, maar verschillende functies.
Een analoog torpedorekenapparaat verwerkte gemeten en geschatte doelgegevens, waaronder koers, snelheid en afstand. Het berekende de benodigde torpedo-instelling en gaf deze elektrisch aan de torpedobuizen door. Een radarinstallatie op U-559 is niet bevestigd. Foto’s tonen wel een boegvoorziening voor het geplande S-Gerät, maar bewijzen geen werkende actieve sonar. De tactische beoordeling berustte op waarnemingen, mondelinge meldingen en berekeningen door de bemanning.
Modificaties
U-559 behoorde tot de vroege Type VIIC-boten en ging verloren voordat de latere snorkeluitrusting in gebruik kwam. De boot moest daardoor boven water komen om zijn dieselmotoren te gebruiken en de accu’s op te laden. De uitwendige voorziening voor het S-Gerät maakte deel uit van een voorgenomen sonarinstallatie; zij mag niet met een voltooid systeem worden gelijkgesteld. Een algemeen bevel van 24 april 1942 voorzag in het verwijderen of afsluiten van zulke voorzieningen. Wanneer dit bij U-559 gebeurde, is niet vastgesteld.
Status schip tijdens de oorlog
U-559 was bij zijn indienststelling een nieuwe onderzeeboot van een type dat in grote aantallen werd gebouwd. Van 27 februari tot 1 juni 1941 doorliep de boot de opleiding bij de 1e onderzeebootflottielje. Daarna bleef hij tot 31 oktober 1941 als operationele boot bij dezelfde eenheid ingedeeld. Van 1 november 1941 tot 14 april 1942 volgde inzet bij de 23e flottielje. Vanaf 15 april 1942 tot zijn verlies behoorde U-559 tot de 29e flottielje.
De boot bleef tot zijn laatste patrouille operationeel inzetbaar, maar had de beperkingen van een conventionele onderzeeboot uit deze periode. Onder water waren snelheid en vaarbereik veel kleiner dan boven water, terwijl de accu’s regelmatig moesten worden opgeladen. U-559 gebruikte achtereenvolgens bases in Frankrijk, Griekenland, Pola en Italië. Tussen patrouilles bestonden onderbrekingen waarin bevoorrading en werkzaamheden konden plaatsvinden; de afzonderlijke onderhoudshandelingen zijn niet volledig vastgesteld. Op 30 oktober 1942 maakte de Britse onderzeebootbestrijding verdere inzet onmogelijk en eindigde de laatste patrouille met het verlies van de boot.
Operationele geschiedenis
Eerste en tweede patrouille
De eerste patrouille begon op 4 juni 1941 vanuit Kiel. U-559 voer door de Noordzee en via de doorgang tussen IJsland en Groenland naar de Atlantische Oceaan, waarna de boot op 5 juli Saint-Nazaire bereikte. De tweede patrouille duurde van 26 juli tot 22 augustus 1941. Op 19 augustus torpedeerde U-559 de Britse Alva van 1.584 brt, ongeveer 600 zeemijl ten westen van Ouessant. Het schip zonk; daarna keerde de onderzeeboot terug naar Saint-Nazaire.
Overplaatsing naar de Middellandse Zee
Op 20 september 1941 begon de derde patrouille, waarbij U-559 bij de groep Goeben was ingedeeld. Deze groep behoorde tot de eerste Duitse onderzeeboten die tijdens de oorlog naar de Middellandse Zee werden gestuurd. U-559 passeerde de zwaar bewaakte Straat van Gibraltar en opereerde vervolgens bij het grensgebied van Libië en Egypte. Op 20 oktober bereikte de boot Salamis. De geregistreerde deelname aan Goeben liep van 20 september tot 5 oktober 1941.
Aanvallen in november en december 1941
Tijdens de vierde patrouille, van 24 november tot 4 december, torpedeerde U-559 op 27 november de Australische escorte-sloep HMAS Parramatta voor de Libische kust. Het oorlogsschip van 1.060 ton waterverplaatsing zonk snel. Er waren 24 overlevenden, onder wie drie mannen die zelfstandig de kust bereikten. De meeste overlevenden werden door HMS Avon Vale opgepikt. De aanval vond plaats terwijl Parramatta betrokken was bij de bevoorrading van Tobruk.
De vijfde patrouille duurde van 8 tot 31 december 1941. Op 23 december zonk de Britse Shuntien van 3.059 brt, die naar schatting 850 tot 1.100 Duitse en Italiaanse krijgsgevangenen vervoerde. Honderden mensen kwamen om; geredden aan boord van HMS Salvia verloren vervolgens het leven toen die korvet op 24 december door U-568 werd getorpedeerd. Andere overlevenden werden door HMS Heythrop opgepikt. Op 26 december bracht U-559 ook de Poolse Warszawa van 2.487 brt tot zinken.
Patrouilles en verplaatsingen in 1942
De zesde patrouille, van 16 tot 26 februari 1942, en de zevende, van 4 tot 21 maart, begonnen en eindigden in Salamis en leverden geen geregistreerde scheepsverliezen op. Van 24 tot 27 maart verplaatste U-559 zich naar Pola, het huidige Pula. Een korte vaart vanuit die basis volgde van 10 tot 12 mei. De achtste oorlogspatrouille liep van 18 mei tot 22 juni 1942. Op 10 juni zonk de Noorse tanker Athene van 4.681 brt en raakte de Britse tanker Brambleleaf van 5.917 brt zo zwaar beschadigd dat deze als totaalverlies werd beschouwd.
Van 15 tot 21 augustus 1942 voer U-559 van Pola naar Salamis. De negende patrouille duurde van 29 augustus tot 21 september en eindigde in Messina zonder geregistreerde scheepsverliezen. De tiende patrouille begon daar op 29 september. Op 12 oktober beschadigde de boot de Egyptische Bringhi van 200 brt, die eveneens als totaalverlies werd geregistreerd. De korte verplaatsingsvaarten waren afzonderlijke reizen en verhoogden het aantal oorlogspatrouilles niet boven tien.
Ondergang op 30 oktober 1942
Op 30 oktober 1942 werd U-559 ten noordoosten van Port Said opgespoord. Een Sunderland van 201 Squadron nam de boot vroeg die ochtend waar; later ontdekte een Wellesley van 47 Squadron de periscoop. HMS Hero, Petard, Pakenham, Dulverton en Hurworth namen deel aan de daaropvolgende jacht. Langdurige dieptebomaanvallen veroorzaakten lekkage en problemen met de trim, waarna de boot na het invallen van de duisternis boven water kwam. Petard opende het vuur met zijn 20 mm-Oerlikonkanonnen en de Duitse bemanning verliet de boot. U-559 zonk die avond bij ongeveer 32°30′ noorderbreedte en 33°00′ oosterlengte; zeven Duitsers kwamen om en 38 werden gered.
Berging van Duitse codeboeken
De Duitse poging om de boot onmiddellijk te laten zinken was slechts gedeeltelijk geslaagd en de codeboeken waren niet vernietigd. Luitenant Anthony Fasson, matroos Colin Grazier en NAAFI-kantinemedewerker Tommy Brown gingen aan boord van de verlaten onderzeeboot. Zij borgen onder meer het Kurzsignalheft en de Wetterkurzschlüssel, boeken voor korte signalen en weerberichten. Brown bracht documenten naar een sloep van Petard. Fasson en Grazier bevonden zich nog binnen toen U-559 zonk en verdronken.
Fasson en Grazier kregen postuum het George Cross, terwijl de zestienjarige Brown de George Medal ontving. Brown overleefde de berging en diende later aan boord van HMS Belfast. Hij overleed op 13 februari 1945 bij een brand in zijn ouderlijk huis in North Shields. Zijn dood vond plaats tijdens verlof, voordat de oorlog in Europa was afgelopen.
De documenten bereikten Bletchley Park op 24 november 1942 en hielpen voorspelbare berichtinhoud te reconstrueren. Daarmee konden cryptanalisten de instellingen van versleutelde berichten onderzoeken. Op 13 december 1942 werd het Atlantische onderzeebootnet Shark weer leesbaar, na de onderbreking die met de invoering van de vierrotor-Enigma in februari was begonnen. De berging leverde codeboeken op, geen buitgemaakte Enigma-machine met actuele instellingen. Latere veranderingen in de Duitse procedures veroorzaakten opnieuw tijdelijke onderbrekingen.
Na de oorlog
U-559 had geen naoorlogse dienstloopbaan, omdat de boot in oktober 1942 was gezonken. De berging bleef later onderdeel van de geschiedschrijving over de Duitse marinecodes en het werk in Bletchley Park. De film U-571 uit 2000 gebruikte het buitmaken van Duits coderingsmateriaal als uitgangspunt voor een verzonnen verhaal. Ook de eerdere buitmaking van materiaal uit U-110 behoorde tot de historische achtergrond van zulke verhalen. Bij U-559 werd de berging door Britse opvarenden van HMS Petard uitgevoerd.
Conclusie
U-559 voltooide tien oorlogspatrouilles en bracht vier koopvaardijschepen met samen 11.811 brt en één oorlogsschip van 1.060 ton tot zinken. Twee andere koopvaardijschepen, samen 6.117 brt, werden als totaalverlies geregistreerd. Bruto registertonnage beschrijft scheepsinhoud en moet worden onderscheiden van waterverplaatsing. De boot ging op 30 oktober 1942 verloren na Britse onderzeebootbestrijding. De geborgen codeboeken droegen vervolgens bij aan het hervatten van de ontcijfering van Duitse onderzeebootberichten.
Bronnen en meer informatie
- Gröner, Erich; Jung, Dieter; Maass, Martin (1991). German Warships 1815–1945. Deel 2: U-Boats and Mine Warfare Vessels. Londen: Conway Maritime Press. ISBN 0-85177-593-4.
- Paterson, Lawrence (2007). U-Boats in the Mediterranean 1941–1944. Londen: Chatham Publishing. ISBN 978-1-86176-290-0.
- Harper, Stephen (1999). Capturing Enigma: How HMS Petard Seized the German Naval Codes. Stroud: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-2316-4.
- Sebag-Montefiore, Hugh (2001). Enigma: The Battle for the Code. Londen: Phoenix. ISBN 0-7538-1130-8.
- Kemp, Paul (1999). U-Boats Destroyed: German Submarine Losses in the World Wars. Londen: Arms & Armour. ISBN 1-85409-515-3.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










