In 1942, midden in de woestijncampagne van Noord-Afrika, voerde de Duitse militaire inlichtingendienst Abwehr een risicovolle operatie uit onder leiding van de Hongaarse ontdekkingsreiziger László Almásy. Deze missie, bekend onder de codenaam Operation SALAM, had tot doel twee spionnen diep in door de Britten gecontroleerd gebied in Egypte af te zetten. De operatie vormde een zeldzaam voorbeeld van een Duitse langeafstandsoperatie door de woestijn en stond in schril contrast tot de geallieerde activiteiten zoals die van de Long Range Desert Group (LRDG).
Codenaam en oorsprong
Hoewel het woord “Salam” lijkt afgeleid van het Arabische “Salaam” (vrede of begroeting), tonen originele documenten aan dat de codenaam van de operatie consistent werd gespeld als “SALAM”, in hoofdletters, conform de standaardpraktijk voor militaire codenamen. Er is gespeculeerd dat de naam mogelijk een anagram is van Almásy’s eigen naam, maar hiervoor is geen bewijs gevonden.
Na aankomst van de spionnen in Egypte werd het tweede deel van de operatie uitgevoerd onder de naam Operation CONDOR, waarmee de fase van hun spionageactiviteiten in Cairo begon.
Strategische achtergrond
Situatie in Noord-Afrika in 1942
Gedurende 1942 wisselde het front in de Noord-Afrikaanse woestijn meerdere keren van positie. Duitse en Italiaanse troepen, onder bevel van generaal Erwin Rommel, hadden de geallieerden teruggedrongen tot El Alamein. Deze locatie bood natuurlijke verdediging door de Middellandse Zee in het noorden en de ondoordringbare Qattara-depressie in het zuiden. De Britten onder leiding van generaal Claude Auchinleck hadden hier eerder al verdedigingswerken aangelegd.
Ondanks deze successen leek Hitler weinig prioriteit te geven aan het Noord-Afrikaanse front. Hij richtte zijn aandacht op Operatie Fall Blau, het zomeroffensief tegen de Sovjet-Unie. Toch zag Rommel strategische waarde in de verovering van Egypte, met als mogelijk gevolg de controle over het Suezkanaal.
Duitse spionagebehoefte in Egypte
De Duitse inlichtingendiensten beschikten over informatie afkomstig van het onderscheppen van diplomatieke berichten (zoals via de Amerikaanse attaché Bonner Fellers), maar hadden nauwelijks directe spionagecapaciteit in Egypte zelf. De sociale en politieke instabiliteit in Cairo bood echter kansen. De stad verkeerde in chaos, met een avondklok en de vlucht van Europese burgers naar Palestina.
Het doel van Operation SALAM was daarom het opzetten van een spionagepost in Cairo door twee agenten in het geheim over land af te zetten, ver ten zuiden van het Britse controlegebied.
De voorbereiding en planning van Operation SALAM
László Almásy en zijn rol
László Almásy was geen militair van beroep, maar een ervaren ontdekkingsreiziger, motorrijder en piloot met uitgebreide kennis van de Libische en Egyptische woestijnen. In de jaren 1920 en 1930 had hij het gebied verkend met bekende Britse collega’s als Ralph Bagnold (oprichter van de LRDG) en Patrick Clayton. Toen Hongarije zich bij de Asmogendheden aansloot, werd Almásy gerekruteerd door de Abwehr, aanvankelijk voor cartografisch werk.
Later kreeg hij de leiding over een speciale eenheid binnen de Abwehr, als opvolger van majoor Nikolaus Ritter, die gewond raakte tijdens een mislukte eerdere poging (de eerste versie van Operation CONDOR) om spionnen per vliegtuig af te zetten in Egypte.
Startpunt en routeplanning
De beoogde route begon bij de Italiaanse post Jalo-oase in Libië en zou zuidelijk van de Siwa-oase naar Egypte lopen. Er werd gebruikgemaakt van buitgemaakte Britse voertuigen, waaronder CMP Ford trucks en gepantserde verkenningswagens. Doel was de afzetting van agenten Johannes Eppler en Hans Gerd Sandstede nabij Asyut.
De eerste poging mislukte door onverwachte duinlandschappen en technische problemen. Almásy keerde terug naar Jalo voor luchtverkenning. De tweede poging leidde via de omweg van de bezette Kufra-oase en vervolgens over het Gilf Kebir-plateau – een gebied waarmee Almásy goed bekend was.
De oversteek van de woestijn
In het laatste stadium blufte Almásy zich langs Kharga-oase en zette de agenten af bij de rand van het Egyptische hoogland bij Asyut. Op dat moment werd Operation SALAM beëindigd en begon Operation CONDOR. Almásy keerde met zijn eenheid terug naar Libië en werd voor zijn prestaties onderscheiden met het IJzeren Kruis eerste klasse door Rommel, en bevorderd tot majoor.
De impact van onderschepte communicatie
Britse inlichtingenactiviteiten
Vanaf 1941 slaagden Britse codebrekers in Bletchley Park erin de handcijfers van de Abwehr te ontcijferen. In 1942 lukte het hen ook om berichten gecodeerd met de Enigma-machine te kraken. Deze informatiebron, bekend onder de codenaam ULTRA, speelde een bepalende rol in de geallieerde oorlogsinspanningen.
Hoewel de Britse inlichtingendiensten al in 1941 kennis hadden van Almásy’s aanwezigheid in Libië, wisten ze niet precies wat zijn missie inhield. Pas toen Operation SALAM in volle gang was, ontdekte een jonge analiste, Jean Alington (later bekend als Jean Howard), dat een onbekende vijandelijke eenheid actief was in de Libische woestijn.
Prioriteit werd destijds gegeven aan berichten afkomstig van Rommels Panzerarmee Afrika. Hierdoor trad enige vertraging op in de waarschuwing aan het Britse hoofdkwartier in Cairo. Tegen de tijd dat een zoekactie werd georganiseerd, had Almásy zijn missie voltooid en bevond hij zich weer veilig in door de Asmogendheden gecontroleerd gebied.
Operation CONDOR: Spionage in Cairo
Identiteiten en dekmantels
De twee afgezette agenten, Johannes Eppler en Hans Gerd Sandstede, opereerden in Cairo onder valse identiteiten. Eppler nam de naam “Hussein Gaffar” aan, gebruikmakend van zijn Egyptische achtergrond door zijn stiefvader. Sandstede presenteerde zich als de Amerikaanse olie-ingenieur “Peter Monkaster”, waarmee hij zijn eerdere werkervaring in de Verenigde Staten benut.
De spionnen huurden een woonboot op de Nijl, waarbij Sandstede een verborgen radiocommunicatiesysteem in een grammofoonkast had ingebouwd. Vanuit deze constructie konden zij ongemerkt morsesignalen verzenden terwijl het apparaat tegelijkertijd muziek speelde.
Vermeende inlichtingenvergaring
In zijn memoires beweerde Eppler dat hij militaire informatie verzamelde via contacten in het uitgaansleven van Cairo, onder andere via de buikdanseres Hekmet Fahmy. Volgens zijn relaas gebruikte hij ook vervalste Britse en Egyptische bankbiljetten en poseerde hij soms als Britse officier.
Een gecodeerd berichtenstelsel, gebaseerd op Daphne du Maurier’s roman Rebecca, zou zijn ingezet om contact te maken met Duitse eenheden nabij El Alamein. In werkelijkheid slaagden Eppler en Sandstede er echter niet in effectief radiocontact te leggen. Door de verovering van Rommels vooruitgeschoven hoofdkwartier bij Bir Hakeim eind mei 1942 waren de oorspronkelijke SALAM-radiotelegrafisten gevangengenomen.
Werkelijke activiteiten en falen
De officiële ondervragingsverslagen na hun arrestatie schilderen een ander beeld dan Eppler zelf. Er werd vastgesteld dat de spionnen geen bruikbare informatie verzamelden en dat hun poging tot radiocommunicatie mislukt was. Om zichzelf in te dekken tegen mogelijke Duitse sancties bij een Duitse overwinning, begonnen zij vervalste dagboeken aan te leggen waarin zij hun spionageactiviteiten overdreven.
Anwar El Sadat, destijds lid van de Free Officers Movement en later president van Egypte, uitte scherpe kritiek op Eppler en Sandstede. In zijn boek Revolt on the Nile beschreef hij hen als onverantwoordelijk en stelde dat zij opzettelijk hun zendapparatuur hadden gesaboteerd om zich over te geven aan een losbandige levensstijl.
Ontmaskering en arrestatie
De extravagante levensstijl van de spionnen, gecombineerd met het gebruik van valse valuta, wekte argwaan bij de Britse veiligheidsdiensten. De woonboot werd uiteindelijk doorzocht door de Field Security-police. Sandstede trachtte tevergeefs zelfmoord te plegen, maar beide mannen werden gearresteerd en overgeleverd aan Britse autoriteiten.
Hoewel spionnen zonder uniform gewoonlijk werden geëxecuteerd, werkten Eppler en Sandstede mee met hun ondervragers en werden zo hun levens gespaard. Hekmet Fahmy kreeg slechts een voorwaardelijke straf opgelegd, hoewel zij later beweerde dat zij waardevolle informatie had doorgespeeld.
Het dagboek van Operation SALAM
Ontdekking van het dagboek
Het originele dagboek van László Almásy over de gebeurtenissen van Operation SALAM, daterend van 15 tot 29 mei 1942, werd enkele jaren na de oorlog gevonden in Oostenrijk door luitenant-kolonel graaf Peter de Salis. Hij werkte destijds voor de Intelligence Organization van de Allied Commission for Austria.
Omdat de naam van Ralph Bagnold meerdere keren in het document werd genoemd, stuurde De Salis het dagboek via officiële kanalen door naar Bagnold. Het is onduidelijk wanneer precies de originele Duitse tekst in het Engels werd vertaald, maar twee vertalingen zijn bekend gebleven: een exemplaar in het Imperial War Museum, en een tweede bewerkte versie, opgesteld door Jean Howard (geboren Jean Alington).
Inhoud en authenticiteit
De inhoud van het dagboek wordt algemeen als authentiek beschouwd. De informatie wordt bevestigd door meerdere bronnen, waaronder onderschepte radioberichten uit de tijd van de operatie. De dagboekgegevens kwamen aan het licht terwijl Almásy nog leefde, wat suggereert dat hij mogelijk op de hoogte was van de overdracht.
De gecombineerde transcripties van de twee bekende versies vormden de basis voor de publicatie in het boek Operation SALAM van 2013, waarin de gebeurtenissen gedetailleerd zijn weergegeven.
Andere langeafstandsmissies in de regio
Italiaanse woestijnpatrouilles
Hoewel Operation CONDOR uiteindelijk mislukte, is Operation SALAM opmerkelijk als een van de weinige Duitse operaties die een directe tegenhanger vormde van de Britse langeafstandsactiviteiten in de woestijn, zoals die van de Long Range Desert Group.
De Italiaanse Compagnie Auto-Avio-Sahariane (Auto-Saharan Companies) waren ook actief in de woestijn en opereerden effectief tegen geallieerde eenheden. Deze Italiaanse eenheden beschikten over voertuigen die speciaal waren aangepast aan de zware omstandigheden van de Libische woestijn en combineerden verkenningsvoertuigen met luchtsteun.
De Italiaanse patrouilles bleven actief tot de uiteindelijke geallieerde overwinning in Libië en Tunesië. Zij vormden een belangrijke uitdaging voor de geallieerde speciale woestijneenheden, waaronder de LRDG en de Special Air Service (SAS).
Conclusie
Operation SALAM was een uitzonderlijke poging van de Duitse Abwehr om spionnen diep in vijandelijk gebied in Egypte te infiltreren via een route die door de zware woestijnomstandigheden leidde. De operatie demonstreerde niet alleen de uitdagingen van langeafstandsoorlogsvoering in de woestijn, maar ook de beperkte effectiviteit van dergelijke inspanningen zonder solide logistieke en communicatieve ondersteuning.
Hoewel Almásy zijn missie om de agenten in Egypte te brengen met succes uitvoerde en daarvoor werd onderscheiden, mislukte Operation CONDOR in het bereiken van zijn inlichtingenmissie. Eppler en Sandstede waren niet in staat effectief informatie te verzamelen of te communiceren met hun superieuren, mede door eigen tekortkomingen en veranderende militaire omstandigheden.
Het verloop van Operation SALAM en CONDOR benadrukt de bredere complexiteit van spionage en verkenning tijdens de Noord-Afrikaanse veldtocht, en de cruciale rol die communicatie, terreinervaring en strategisch inzicht speelden in het succes of falen van geheime operaties.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: László ALMÁSY (1895 – 1951), Public domain, via Wikimedia Commons
- Gross, Kuno; Rolke, Michael; Zboray, András (2013). Operation SALAM – László Almásy’s most daring mission in the Desert War. München: Belleville Verlag. ISBN 978-3-943157-06-6.
- Kelly, Saul (2002). The Lost Oasis: The Desert War and the Hunt for Zerzura; The true Story behind The English Patient. London: John Murray. ISBN 978-0-7195-6162-7.
- Kelly, Saul (2014). “Operation SALAM. László Almásy’s most daring Mission in the Desert War”. Libyan Studies, 45. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: 10.1017/lis.2014.15. ISSN 0263-7189.
- Eppler, John W. (1959). Rommel ruft Kairo. Gütersloh: C. Bertelsmann Verlag. (ISBN onbekend voor deze specifieke uitgave).
- Sadat, Anwar (1957). Revolt on the Nile. New York: J. Day Co. (ISBN onbekend, OCLC: 1226176).
- Bronnen Mei1940
