Home Slagen, Veldtochten, Zeeslagen en Operaties Operatie Amherst – Franse SAS in Drenthe 1945

Operatie Amherst – Franse SAS in Drenthe 1945

Graffiti-stijl mural toont Franse SAS-parachutisten, Drenthe-kaart en SAS-embleem tijdens Operatie Amherst in april 1945.
Streetart-propaganda verbeeldt Operatie Amherst, waarbij Franse SAS-parachutisten in april 1945 Drenthe binnensprongen ter bevrijding.

Operatie Amherst was de codenaam voor een geallieerde luchtlandingsactie aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. In de nacht van 7 op 8 april 1945 landden ongeveer zevenhonderd speciaal getrainde Franse parachutisten in de provincie Drenthe, in het noordoosten van Nederland. Deze eenheid stond onder commando van de Britse Special Air Service (SAS). De operatie had tot doel belangrijke bruggen, wegen en vliegvelden in handen te krijgen vóór de opmars van het Canadese leger. Operatie Amherst was de laatste geallieerde luchtlandingsoperatie op Nederlands grondgebied en droeg bij aan de bevrijding van Noord-Nederland.

Militaire en Politieke Situatie

Begin april 1945 bevond de oorlog in Europa zich in de beslissende eindfase. De geallieerden hadden na zware gevechten de Rijn overgestoken en rukten op in Duitsland en Nederland. Het zuiden en oosten van Nederland waren al grotendeels bevrijd, maar de noordelijke provincies, waaronder Drenthe, waren nog bezet door de Duitsers. De Nederlandse bevolking leefde tussen hoop en vrees: bevrijding leek nabij, maar in de laatst bezette gebieden was de situatie nog altijd nijpend, met zelfs hongersnood in West-Nederland. De geallieerde legerleiding wilde de bezetting van Noord-Nederland snel beëindigen om verdere ellende te voorkomen en een vrije doorgang naar Noord-Duitsland te verzekeren. In dit kader werd Operatie Amherst gepland om de Duitse verdediging in het noorden te verzwakken en de bevrijding te versnellen.

Aan Duitse kant was de situatie nijpend. Onder bevel van generaal Blaskowitz probeerde het Duitse 25e Leger in Nederland stand te houden, maar de troepen waren uitgeput en grotendeels afgesneden. Het moreel was laag en de voorraden munitie en brandstof raakten snel op. De Duitse bezetter probeerde vooral tijd te rekken om zich ordelijk terug te trekken. In deze context besloten de geallieerden tot een gedurfde actie achter de vijandelijke linies.

Locatie

Operatie Amherst vond plaats in de provincie Drenthe in noordoostelijk Nederland, een voornamelijk landelijk gebied met heide, bossen en kleine dorpen. Drenthe was strategisch van belang omdat de hoofdwegen naar de stad Groningen erdoorheen liepen. Verspreid over de provincie lagen belangrijke doelen, zoals bruggen, verkeersknooppunten en twee vliegvelden (Havelte en Norg), evenals een Duits hoofdkwartier bij Westerbork. De parachutisten werden over een groot gebied gedropt om de Duitsers te laten denken dat er een grootschalige landing in heel Noord-Nederland gaande was.

Het terrein in Drenthe bood zowel kansen als obstakels. Open velden maakten de landing vanuit de lucht gemakkelijk, maar boden na aankomst weinig dekking. Bossen en dorpen gaven de parachutisten enige beschutting om zich te hergroeperen. De nachtelijke dropping verraste de vijand, maar door mist en sterke wind landden veel para’s kilometers van hun bedoelde doel. Kleine groepjes moesten zich improviserend een weg banen door onbekend gebied om alsnog hun objectieven te bereiken.

Historische kaart van de provincie Drenthe uit 1870 met grenzen, dorpen, wegen en spoorlijnen in detail weergegeven.
Historische kaart toont Drenthe in 1870 met gemeenten, wegen en grenzen in detail.

Militaire Leiders

Operatie Amherst stond onder algemeen bevel van brigadier Mike Calvert van de Britse SAS. Hij werkte voor de planning nauw samen met het Canadese Eerste Leger. De twee Franse parachutistenregimenten (3e en 2e RCP) werden ter plaatse aangevoerd door luitenant-kolonel Jacques Pâris de Bollardière en majoor Pierre Puech-Samson. Deze officieren hadden de leiding over de verspreid gelande Franse troepen.

Aan Duitse zijde droeg Generaloberst Johannes Blaskowitz als bevelhebber van Legergroep H de eindverantwoordelijkheid, maar hij stond ver van het front. De directe verdediging van Drenthe was in handen van generaal Karl Böttger, die vanuit het hoofdkwartier te Westerbork opereerde. Böttger raakte tijdens de aanval op zijn post gewond. Over het algemeen ontbrak een centraal leiderschap ter plekke: de Duitse troepen waren verspreid en reageerden vooral lokaal op de onverwachte aanvallen.

Doelstelling en planning

De geallieerden beoogden met Operatie Amherst twee dingen: strategische punten in handen krijgen én de vijand verrassen. Belangrijke bruggen, knooppunten en vliegvelden moesten ongedeerd worden veroverd zodat de Duitsers ze niet konden vernietigen en de Canadese opmars ongestoord door kon gaan. Tegelijk moesten de verspreide parachutisten voor verwarring zorgen. Door overal in Drenthe neer te strijken, zouden de Duitsers kunnen denken dat een complete luchtlandingsbrigade was geland, wat hun bereidheid tot georganiseerde tegenstand zou verminderen.

De voorbereiding van Operatie Amherst vond plaats onder grote tijdsdruk. Aanvankelijk was de landing voor 14 april gepland, maar de Canadese bevelhebber verschoof deze naar de nacht van 7 op 8 april vanwege de snelle opmars van zijn troepen. Daardoor moesten enkele al geplande droppingszones op het laatste moment worden gewijzigd. Ondanks slechte weersvooruitzichten (dichte mist en bewolking) besloot men toch te springen. Wel werd de geplande dropping van 18 bewapende jeeps geannuleerd, omdat het risico bij slecht zicht te groot was. De Franse parachutisten zouden nu te voet en met lichte wapens opereren. Er werd op gerekend dat zij zichzelf ongeveer 72 uur konden handhaven totdat het Tweede Canadese Legerkorps hen kwam ontzetten.

Militaire eenheden

Aan geallieerde zijde namen circa 700 Franse parachutisten deel aan Operatie Amherst. Zij waren georganiseerd in twee bataljons (het 3e en 2e Régiment de Chasseurs Parachutistes), onderdeel van de Britse SAS Brigade. Deze Franse commando’s bestonden uit vrijwilligers, veelal ervaren verzetsstrijders, en waren intensief getraind voor operaties achter de linies. Onder hem bevonden zich enkele Nederlanders en zelfs een Syriër, allen in geallieerde dienst. Naast de Franse parachutisten waren ook Britse verbindingsofficieren en instructeurs betrokken. Tegelijkertijd rukte het 2e Canadese Legerkorps op richting Drenthe, klaar om binnen enkele dagen de parachutisten te bereiken en te ondersteunen.

Aan Duitse zijde bevonden zich in Drenthe naar schatting 12.000 militairen onder het 25e Leger (Legergroep H). Deze troepen waren verspreid in kleine garnizoenen en bestonden uit diverse eenheden. Zo was er een Nederlandse SS-brigade (Landstorm Nederland) aanwezig naast reguliere Wehrmacht-onderdelen en resten van een parachutisteneenheid. Zware wapens en voertuigen waren schaars; de Duitsers beschikten vooral over handvuurwapens, enige mortieren en sporadisch een kanon. Door de verspreiding en de druk van de Canadese opmars was het voor de Duitse bevelvoering moeilijk om gecoördineerd op de verrassingsaanval te reageren.

Het verloop van de operatie

In de nacht van 7 op 8 april 1945 sprongen de Franse parachutisten boven Drenthe. De dropping verliep echter niet volgens plan: door mist en navigatiefouten landde ongeveer de helft van de troepen ver van de beoogde locaties. Kleine groepjes commando’s lagen verspreid over de provincie en moesten improviseren, maar gingen meteen tot actie over. Overal in Drenthe braken vuurgevechten uit: de parachutisten overvielen Duitse communicatieposten, bezetten bruggen en pleegden sabotages. Bij Westerbork bestormde een groep het Duitse hoofdkwartier en verwondde de aanwezige commandant.

Op sommige plaatsen ontvouwde zich heviger strijd. Rond Appelscha, op de Drents-Friese grens, bezette een stick parachutisten een brug en wist dagenlang Duitse tegenaanvallen af te slaan. In andere dorpen kregen de Fransen steun van Nederlandse verzetsgroepen, wat soms tot represailles leidde. De bezetter reageerde nerveus en gewelddadig: in totaal executeerden Duitse eenheden 33 burgers in Drenthe (onder meer bij Spier en Diever) als vergelding voor hulp aan de parachutisten. Veel Duitse soldaten kozen ervoor zich terug te trekken richting Groningen in plaats van de strijd aan te gaan met de ongrijpbare commando’s.

Na enkele dagen bereikten Canadese grondtroepen de gebieden waar Operatie Amherst plaatsvond. Op 10 en 11 april maakten verkenningseenheden van het Canadese leger contact met de eerste groepjes Franse SAS. De uitgeputte parachutisten werden vervolgens afgelost en van bevoorrading voorzien. Omstreeks 12 april was Drenthe grotendeels bevrijd en hadden de commando-acties hun doel bereikt. De resterende Duitse troepen trokken zich terug richting de stad Groningen, waar kort daarop de volgende slag zou plaatsvinden. Operatie Amherst had de opmars van de geallieerden vergemakkelijkt en de vijandelijke weerstand in het noorden gebroken.

Resultaat

Operatie Amherst eindigde in een geallieerde overwinning. Tactisch gezien bereikten de parachutisten veel van hun doelen: belangrijke bruggen en wegen bleven intact in geallieerde handen en de Duitse verdediging raakte ontregeld door aanvallen op talloze locaties. Volgens de Canadese legerleiding versnelde deze operatie de bevrijding van Noord-Nederland. Wel is er discussie of Amherst strikt noodzakelijk was, aangezien de Duitsers al op de terugtocht waren en de Canadezen het gebied anders ook snel hadden veroverd. Niettemin betekende elke dag winst een verlichting voor de bevolking, en toonde de actie de vastberadenheid van de geallieerden om de oorlog snel te beëindigen.

Ook in politiek en moreel opzicht had de operatie effect. Het optreden van Franse elite-troepen op Nederlands grondgebied onderstreepte de internationale samenwerking van de geallieerden. Na de oorlog werden de twee Franse SAS-regimenten door koningin Juliana onderscheiden met de Bronzen Leeuw (1950) als erkenning voor hun moed. In Assen en andere plaatsen in Drenthe herinneren monumenten aan de 33 gesneuvelde parachutisten en aan de omgekomen Nederlandse burgers. Operatie Amherst wordt zo herinnerd als een moedige, zij het kleinschalige missie die op de valreep van de oorlog een bijdrage leverde aan de bevrijding.

Militaire en burger slachtoffers

Tijdens Operatie Amherst sneuvelden 33 Franse parachutisten en raakten ongeveer 60 gewond. Daarnaast werden 69 Franse commando’s gevangengenomen, die echter eind april 1945 door oprukkende geallieerde troepen weer werden bevrijd. Aan Duitse zijde vielen naar schatting bijna 300 doden, raakten enkele tientallen gewond en werden 187 soldaten gevangengenomen.

Ook onder de burgerbevolking waren er slachtoffers. In totaal executeerden Duitse eenheden 33 Nederlandse burgers in Drenthe als vergelding voor hun hulp aan de parachutisten (onder andere bij Spier en Diever). De verliezen aan geallieerde kant waren gezien de eindfase van de oorlog betrekkelijk op te vangen; er waren voldoende reserves en de strijd duurde nog maar kort. Voor de Duitsers waren de verliezen niet meer te compenseren. Tegen april 1945 had Duitsland nauwelijks nog vers opgeleid personeel of materieel, zodat iedere uitgeschakelde soldaat en elk vernietigd voertuig de resterende verdediging verder verzwakte.

Materiële verliezen

Voor de geallieerden waren de materiële verliezen bij Operatie Amherst minimaal. De Franse parachutisten hadden geen tanks of andere zware voertuigen bij zich, zodat hooguit enkele lichte wapens en wat voorraden verloren gingen tijdens de dropping. Alle verbruikte munitie kon bovendien gemakkelijk worden aangevuld zodra de Canadese troepen arriveerden, dankzij de overvloedige geallieerde bevoorrading.

De Duitsers daarentegen leden materiële schade die zij zich nauwelijks konden permitteren. Naar schatting werden ongeveer dertig Duitse voertuigen (vooral vrachtwagens en andere transportmiddelen) uitgeschakeld door de acties van de parachutisten. Ook raakten Duitse communicatiemiddelen en voorraden beschadigd of vernietigd. In april 1945 kon de Duitse krijgsmacht dit verlies aan materieel niet meer herstellen door gebrek aan onderdelen en brandstof. Iedere vernietigde truck of radio verminderde de slagkracht van de toch al uitgeputte Duitse troepen.

Conclusie

In het licht van alles kan worden geconcludeerd dat Operatie Amherst een deels geslaagde onderneming was. De hoofddoelstelling – het versnellen van de bevrijding door strategische punten in te nemen – werd bereikt, zij het dat de operatie door slechte weersomstandigheden niet vlekkeloos verliep. De prijs was hoog: tientallen parachutisten lieten het leven en er vielen onschuldige burgerslachtoffers door Duitse vergeldingen. Materieel leden de geallieerden nauwelijks verlies, terwijl de Duitsers juist verder verzwakt raakten. Hoewel gediscussieerd kan worden over de absolute noodzaak van Amherst, heeft deze gewaagde actie aantoonbaar bijgedragen aan de bevrijding van Noord-Nederland en is ze een blijk van moedige internationale samenwerking in de laatste oorlogsweken.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: J. Kuyper, Public domain, via Wikimedia Commons
  2. Flamand, Roger (2002). Operatie Amherst: Franse para’s vochten in Drenthe, april 1945. Amsterdam: Boom. ISBN 978-90-5352-770-2.
  3. De Jong, Harold (2020). Franse para’s in Drenthe: 8–12 april 1945. Assen: Uitgeverij Koninklijke Van Gorcum. ISBN 978-90-232-5727-1.
  4. Westhoff, G.J. (2020). De laatste sprong: de zuidflank van Operatie Amherst op de grens van Overijssel en Drenthe. Genemuiden: G.J. Westhoff. ISBN 978-90-826233-4-5.
  5. Horn, Bernd (2007). Casting Light on the Shadows: Canadian Perspectives on Special Operations Forces. Toronto: Dundurn Press. ISBN 978-1-55002-694-8.
  6. Bonnecarrère, Paul (1985). Qui ose vaincra. Paris: Marabout Université. ISBN 2-501-00748-4.
  7. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946.