Heinz Kurt Bolender – SS-onderofficier Sobibór

Heinz Kurt Bolender (1912–1966) was een Duitse SS-Oberscharführer die tijdens de Tweede Wereldoorlog een rol speelde in de nationaalsocialistische vernietigingspolitiek. Hij was betrokken bij de uitvoering van de Aktion T4, het euthanasieprogramma waarbij mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking werden gedood, en bij de Aktion Reinhardt, de systematische deportatie en moord op Joden in het Generalgouvernement. Van april tot december 1942 diende hij in het vernietigingskamp Sobibór, waar hij belast was met de organisatie van de gaskamers en de bewaking van gevangenen. Na de oorlog leefde hij onder een valse identiteit, maar werd in 1961 ontmaskerd. In 1965 stond hij terecht in Hagen en pleegde zelfmoord voordat het proces was afgerond .

Vroege leven en opleiding

Kurt Bolender werd geboren op 21 mei 1912 in Duisburg. Na het doorlopen van de basisschool volgde hij een opleiding tot smid. In 1930 sloot hij zich aan bij de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP), waarmee hij zich vroeg verbond aan de politieke beweging die Duitsland zou gaan beheersen. Kort daarop trad hij toe tot de SS, waar hij aanvankelijk binnen de SS-Totenkopfverbände actief werd. Deze eenheid was belast met de bewaking van concentratiekampen en stond bekend om de strenge discipline en harde omgang met gevangenen .

Interbellum: toetreding tot de SS en Aktion T4

Tijdens de jaren dertig bouwde Bolender zijn carrière binnen de SS verder uit. In 1939 werd hij betrokken bij de Aktion T4, het programma dat de systematische moord op geestelijk en lichamelijk gehandicapte mensen omvatte. Hij werkte in meerdere instellingen, waaronder Hartheim, Hadamar, Brandenburg en Sonnenstein. Zijn werkzaamheden bestonden uit het bedienen van gaskamers, het toedienen van dodelijke injecties en het cremeren van lichamen. Ook nam hij deel aan proeven met nieuwe methoden van vergassing. In deze periode werkte hij nauw samen met andere T4-medewerkers zoals Franz Stangl en Christian Wirth, die later eveneens bij de vernietigingskampen werden ingezet .

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Ambulance-eenheden aan het Oostfront

In de winter van 1941-1942 werd Bolender kortstondig ingezet aan het Oostfront, waar hij met voormalige T4-medewerkers bij ambulance-eenheden diende. Deze detachering diende mede als voorbereiding op de uitbreiding van de massamoord in de bezette gebieden van Polen en de Sovjet-Unie. Na enkele maanden keerde hij terug naar het Generalgouvernement om een functie te vervullen binnen Aktion Reinhardt .

Sobibór: organisatie van de gaskamers

In april 1942 arriveerde Bolender in het vernietigingskamp Sobibór. Hij werd aangesteld als commandant van Lager III, het kampgedeelte waar de gaskamers en massagraven zich bevonden. Hier coördineerde hij de vergassingen en hield toezicht op de Joodse arbeidscommando’s die de lichamen moesten verwijderen en begraven. Zijn eerdere ervaring bij Aktion T4 maakte hem geschikt voor deze rol. Getuigen na de oorlog beschreven zijn wreedheid, het inzetten van een hond tegen gevangenen en het gebruik van geselingen en mishandelingen als strafmaatregelen .

Overplaatsing en verdere inzet

Na een tijdelijke gevangenisstraf in december 1942 wegens meineed in een privézaak, keerde Bolender terug naar de dienst binnen Aktion Reinhardt. Hij werd betrokken bij de liquidatie van Sobibór en later ingezet in het SS-arbeidskamp Dorohucza en bij de SS-eenheden in Triëst. Daar was hij betrokken bij zowel de vervolging van Joden als bij de bestrijding van partizanen in de regio. Voor zijn dienst werd hij in januari 1945 onderscheiden met het IJzeren Kruis IIe Klasse .

Na de oorlog

Na de capitulatie van nazi-Duitsland dook Bolender onder. Hij gebruikte verschillende valse identiteiten, waaronder Heinz Brenner en Wilhelm Kurt Vahle. Gedurende de jaren vijftig werkte hij in Hamburg als portier in horecagelegenheden en hield hij zich buiten contact met zijn familie. In 1961 werd hij herkend en gearresteerd. Bij huiszoeking trof de politie een leren zweep aan met zijn initialen, een object dat door een overlevende uit Sobibór was geïdentificeerd. In 1965 werd hij samen met andere voormalige SS’ers aangeklaagd in het Sobibór-proces in Hagen. Tijdens de rechtszaak ontkende hij aanvankelijk in Sobibór te hebben gewerkt, maar gaf dit later onder druk toe. Op 10 oktober 1966 maakte hij een einde aan zijn leven in zijn cel, nog voordat het vonnis kon worden uitgesproken .

Militaire rangen

Binnen de SS bereikte Bolender de rang van Oberscharführer. Deze rang was vergelijkbaar met een sergeant in reguliere militaire structuren en werd vaak gedragen door onderofficieren met leidinggevende verantwoordelijkheden binnen kleinere eenheden of specifieke afdelingen .

Onderscheidingen

Kurt Bolender werd in januari 1945 onderscheiden met het IJzeren Kruis IIe Klasse. Dit militaire ereteken werd door nazi-Duitsland uitgereikt aan soldaten die zich volgens de bevelstructuur verdienstelijk hadden gemaakt tijdens gevechts- of repressieoperaties. De toekenning viel in de periode waarin hij actief was bij de Sonderabteilung Einsatz R in Triëst.

Conclusie

Het leven van Heinz Kurt Bolender toont de loopbaan van een SS’er die zich vanaf jonge leeftijd verbond aan de nationaalsocialistische beweging en betrokken raakte bij de systematische moordprogramma’s van het Derde Rijk. Zijn werkzaamheden binnen Aktion T4 vormden een voorbereiding op zijn rol in Sobibór, waar hij direct betrokken was bij de massavernietiging van Joden. Ondanks het gebruik van valse identiteiten werd hij in de jaren zestig alsnog opgespoord en aangeklaagd. Zijn zelfmoord in 1966 betekende dat een rechterlijk oordeel over zijn daden uitbleef, maar de getuigenissen en processen bevestigden zijn verantwoordelijkheid voor misdaden binnen Aktion Reinhardt .

Bronnen en meer informatie

  1. Arad, Yitzhak (1987). Belzec, Sobibor, Treblinka – The Operation Reinhard Camps. Indiana University Press, Bloomington. ISBN 0-253-21305-3.
  2. Klee, Ernst (2004). Euthanasie im NS-Staat. 11. Auflage. Fischer-Taschenbuch, Frankfurt am Main. ISBN 3-596-24326-2.
  3. Klee, Ernst (2005). Das Personenlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945. Aktualisierte Ausgabe. Fischer-Taschenbuch, Frankfurt am Main. ISBN 3-596-16048-0.
  4. Klee, Ernst (2004). Was sie taten – Was sie wurden. Ärzte, Juristen und andere Beteiligte am Kranken- oder Judenmord. 12. Auflage. Fischer-Taschenbuch, Frankfurt am Main. ISBN 3-596-24364-5.
  5. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946