Eduard Roschmann was een Oostenrijkse SS-officier die tijdens de Tweede Wereldoorlog als commandant van het Riga Ghetto optrad. Zijn naam werd na de oorlog verbonden aan talrijke oorlogsmisdaden en individuele executies. Hoewel hij lange tijd relatief onbekend bleef, kreeg hij bekendheid door zijn fictieve weergave in het boek en de film The Odessa File.
Vroege leven en opleiding
Eduard Roschmann werd op 25 november 1908 geboren in Graz-Eggenberg, Oostenrijk. Zijn vader was werkzaam als directeur van een brouwerij . Roschmann groeide op in de regio Stiermarken en kwam uit een gezin met een goede maatschappelijke positie . In de periode van 1927 tot 1934 was hij lid van het Vaderlands Front, dat nauw verbonden was met de paramilitaire Heimatschutz. Hij was ook betrokken bij de zogenaamde “Steyr Homeland Protection Force”.
Hoewel er berichten zijn dat hij rechten studeerde en als advocaat in Graz werkte, blijkt uit archiefmateriaal dat hij zijn studie niet heeft afgerond en uiteindelijk in de civiele dienst terechtkwam. In 1931 werkte hij als brouwerijmedewerker en vanaf 1935 werd hij ambtenaar. Na de Anschluss van Oostenrijk in 1938 sloot hij zich aan bij de NSDAP (partijnummer 6.276.402) en later bij de SS.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
In januari 1941 werd Roschmann overgeplaatst naar de Sicherheitsdienst (SD), de inlichtingendienst van de SS. Na de bezetting van Letland in 1941 begon de SD met de oprichting van het getto van Riga, waar Roschmann op termijn een centrale rol zou gaan spelen.
Structuur van het Riga Ghetto
Voor de Duitse bezetting woonden Joden verspreid over Riga. Na de bezetting werd een afgesloten gebied ingericht met prikkeldraad en gewapende bewaking. In het najaar van 1941 werd het ghetto opgesplitst in drie delen:
Het “Letse getto”, ook wel “grote getto” genoemd, waar Letse Joden kortstondig werden gehuisvest;
Het “mannengetto” en “vrouwenghetto”, afgescheiden na de massamoorden van eind 1941 in Rumbula, waarbij 24.000 Joden werden geëxecuteerd;
Het “Duitse getto”, waar gedeporteerde Joden uit Duitsland, Oostenrijk en Tsjechoslowakije werden ondergebracht .
Dünamünde-actie
In maart 1942 vond een massamoord plaats op circa 3.740 gedeporteerde Joden uit West-Europa. De slachtoffers, vooral ouderen, zieken en kinderen, werden misleid met het voorwendsel dat zij naar een nieuw kamp bij Dünamünde zouden worden overgebracht. In werkelijkheid werden zij in een bos ten noorden van Riga doodgeschoten .
Volgens overlevende Edith Wolff maakte Roschmann deel uit van het selectieteam dat personen aanwees voor deze deportatie. Het exacte aandeel van elke SS-officier in deze selectie is niet vastgesteld, maar Wolff bevestigt dat Roschmann aanwezig was .
Benoeming tot commandant
Vanaf januari 1943 trad Roschmann op als commandant van het Duitse deel van het Riga Ghetto. Hij volgde Kurt Krause op, die bekend stond om extreem gewelddadig gedrag. Overlevenden beschrijven Roschmann als systematischer in zijn aanpak. Waar Krause gevangenen ter plekke executeerde, liet Roschmann hen meestal overbrengen naar de centrale gevangenis van Riga – wat zelden tot overleving leidde .
Tijdens zijn benoeming had Roschmann een relatief lage rang van SS-Unterscharführer. Sommige bronnen noemen hem SS-Obersturmführer, hoewel onduidelijk blijft of er een formele bevordering heeft plaatsgevonden.
Misdrijven en executies
Volgens historici zoals Angrick en Klein bestond de Holocaust in Letland niet alleen uit grootschalige operaties, maar ook uit talloze individuele moorden. Roschmann wordt in dat verband meerdere malen genoemd .
Executie van Arthur Kaufmann
Een bekende en gedocumenteerde moord is die op Arthur Kaufmann, een 17-jarige jongen, en zoon van Max Kaufmann – later schrijver van een van de eerste verslagen over de Holocaust in Letland. Roschmann gaf persoonlijk het bevel tot deze executie, nadat bij een inspectie door Roschmann, Gymnich en Migge voedselvoorraden werden aangetroffen bij de jongen en twee broers. Allen werden ter plekke geëxecuteerd .
Voedselrantssoenen en strafmaatregelen
Voedsel was schaars, en het smokkelen van etenswaren werd streng bestraft. Roschmann en zijn assistent Max Gymnich voerden geregeld inspecties uit. Overlevenden meldden dat mensen soms werden doodgeschoten wegens het bezit van eieren of vet. In een werkkamp bij Olaine werd een man wegens het bezit van vijf eieren direct geëxecuteerd .
Onderdrukking van verzet
Roschmann speelde ook een rol bij de onderdrukking van verzetsplannen. Toen bekend werd dat een groep Joodse gevangenen wapens wilde opslaan in de Pulverturm in Riga, leidde dit tot massale represailles. Honderden gevangenen werden geëxecuteerd als vergelding .
Activiteiten buiten het getto
Roschmann werd later overgeplaatst naar het Lenta-werkkamp, een kamp in de regio Riga waar gevangenen ter plekke woonden. Zijn voorganger, Fritz Scherwitz, probeerde het kamp rendabel te maken door Joden met vaardigheden in de kledingindustrie in te zetten, en bood hen in ruil daarvoor een zekere bescherming. Na Roschmanns benoeming veranderde de situatie drastisch. Volgens Max Kaufmann leidde Roschmanns beleid tot collectieve straffen, gevangenisstraffen en de dood van verschillende gevangenen .
Een voorbeeld van zijn handelen was het bestraffen van ontsnappingen door publieke vernedering en geweld. Gevangenen moesten hun uniformen overschilderen met witte strepen, hun haar werd afgeschoren en sommigen werden overgebracht naar de gevangenis waar zij werden omgebracht .
Betrokkenheid bij Sonderkommando 1005
In het najaar van 1943 was Roschmann betrokken bij het vernietigen van bewijsmateriaal van massamoord. Hij leidde een werkcommando dat graven opende in de bossen rondom Riga, waarbij de lichamen van vermoorde Joden werden opgegraven en verbrand. Deze eenheid, aangeduid als Kommando Stützpunkt, wisselde geregeld van samenstelling: om de twee weken werden de gevangenen zelf geëxecuteerd en vervangen .
Hoewel sommige bronnen andere commandanten noemen, waaronder SS-officier Hasselbach, wordt Roschmann ook door meerdere getuigen genoemd in deze context .
Kamp Kaiserwald en corruptie
Roschmann was waarschijnlijk niet de kampcommandant van Kaiserwald, zoals soms wordt beweerd; die positie werd bekleed door SS-Obersturmbannführer Sauer. Roschmann had echter wel invloed op werkcommando’s binnen en buiten dit kamp. Zo hield hij toezicht op het Heereskraftpark, waar voertuigen werden gerepareerd en waar de kampbewoners – tegen betaling van steekpenningen – konden ontsnappen aan executie .
Hoewel Roschmann bekend stond om het straffen van corruptie, accepteerde hij zelf eveneens steekpenningen. Zo nam hij gouden munten aan van een schoenmaker die de vrijlating van zijn kinderen wilde bewerkstelligen. Desondanks liet hij hen opgesloten.
Na de oorlog
In 1945 werd Roschmann in Graz gearresteerd, maar kort daarna vrijgelaten. Door zich voor te doen als een gewone krijgsgevangene wist hij in 1947 zijn detentie te beëindigen. Kort na zijn vrijlating werd hij herkend en opnieuw gearresteerd door Britse militairen. Hij werd overgebracht naar het kamp Dachau, dat toen diende als opvangcentrum voor oorlogsmisdadigers. Hij ontsnapte echter opnieuw, waarbij hij werd neergeschoten en twee tenen verloor aan bevriezing .
In 1948 vluchtte hij via Genua naar Argentinië, met hulp van het internationale Rode Kruis en de Oostenrijkse bisschop Alois Hudal. In Argentinië begon hij een houtimportbedrijf in Buenos Aires. In 1955 trouwde hij daar opnieuw, zonder van zijn eerste vrouw gescheiden te zijn .
In 1968 werd hij genaturaliseerd als Argentijns staatsburger onder de naam “Federico Wegener” .
Militaire rangen
SS-Unterscharführer (onderofficier, volgens de meeste bronnen)
SS-Obersturmführer (hogere rang, vermeld in enkele bronnen)
Er is geen eenduidige bevestiging van een formele bevordering.
Onderscheidingen
Er zijn geen officiële militaire of politieke onderscheidingen van Eduard Roschmann bekend die zijn toegekend tijdens of na de oorlog.
Extraditie en overlijden
In de jaren zestig en zeventig werden in Duitsland arrestatiebevelen tegen Roschmann uitgevaardigd voor moord, mishandeling en het leiden van deportaties van duizenden Joden. In 1976 verzocht West-Duitsland om zijn uitlevering. Hoewel Argentinië geen verdrag met West-Duitsland had, verklaarde het bereid te zijn de zaak te overwegen. Kort daarna vluchtte Roschmann naar Paraguay .
Op 8 augustus 1977 overleed hij in Asunción. Zijn lichaam werd geïdentificeerd door voormalige slachtoffers en later bevestigd via vingerafdrukken door Interpol. Desondanks twijfelde onder anderen Simon Wiesenthal aanvankelijk aan de echtheid van de overlijdensmelding.
Fictieve verbeelding
Eduard Roschmann werd internationaal bekend door het boek The Odessa File (1972) van Frederick Forsyth en de gelijknamige film (1974), waarin hij werd afgebeeld als een nietsontziende oorlogsmisdadiger. Historici en overlevenden, waaronder Gertrude Schneider, bekritiseerden deze weergave als fictief en onjuist.
Zo vond de moord op een Wehrmacht-kapitein niet plaats, werden functies verkeerd toegewezen en werd de organisatie ODESSA overdreven voorgesteld. Wiesenthal gaf later toe Forsyth met opzet onvolledige of onjuiste gegevens te hebben gegeven om Roschmann uit zijn schuilplaats te lokken, wat uiteindelijk ook gebeurde.
Conclusie
Eduard Roschmann speelde tijdens de Holocaust een actieve rol in de onderdrukking, mishandeling en moord op duizenden Joodse gevangenen in Letland. Zijn carrière als SS-officier en latere activiteiten in het Riga Ghetto weerspiegelen de georganiseerde aard van de vervolging, maar ook de individuele verantwoordelijkheid van daders. Na de oorlog wist hij jarenlang berechting te ontlopen, geholpen door netwerken die vluchtende nazi’s ondersteunden. Zijn leven eindigde in Paraguay, zonder dat hij ooit veroordeeld werd. De historische beoordeling van Roschmann blijft gebaseerd op overlevering, getuigenissen en archiefmateriaal – niet op zijn latere publieke imago.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding:
Angrick, Andrej; Klein, Peter (2012). The ‘Final Solution’ in Riga: Exploitation and Annihilation, 1941–1944. New York: Berghahn Books. ISBN 978-0-857-45601-4.
Ezergailis, Andrew (1996). The Holocaust in Latvia, 1941–1944: the missing center. Washington DC: Historical Institute of Latvia. ISBN 978-9-984-90543-3.
Kaufmann, Max (1947). Churbn Lettland: The Destruction of the Jews of Latvia. Konstanz: Hartung-Gorre. ISBN 978-3-866-28315-2.
Michelson, Max (2004). City of Life, City of Death: Memories of Riga. Boulder, CO: University Press of Colorado. ISBN 978-0-87081-642-0.
Press, Bernard (2000). The Murder of the Jews in Latvia: 1941–1945. Evanston, IL: Northwestern University Press. ISBN 978-0-810-11729-7.
Schneider, Gertrude (1979). Journey Into Terror: Story of the Riga Ghetto. London: Ardent Media. ISBN 978-0-935-76400-0.
Wiesenthal, Simon (1990). Justice, Not Vengeance. London: Mandarin Paperbacks. ISBN 978-0-749-30265-8.
Goñi, Uki (2002). The Real Odessa: Smuggling the Nazis to Perón’s Argentina. New York: Granta. ISBN 978-1-862-07581-8.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










