Stella Ingrid Goldschlag (10 juli 1922 – 26 oktober 1994) was een in Berlijn geboren Duitse Jodin die tijdens de Tweede Wereldoorlog berucht werd als zogeheten Greiferin voor de Gestapo. Vanaf 1943 spoorde zij ondergedoken Joden in Berlijn op en gaf hen door aan de nazi-autoriteiten. Haar activiteiten vonden plaats na een periode van gevangenschap en mishandeling, waarbij zij onder druk werd gezet met de valse belofte dat haar ouders zouden worden gespaard. De aantallen mensen die zij aan de autoriteiten overdroeg worden door verschillende bronnen geschat tussen circa zeshonderd en drieduizend.
Vroege leven en opleiding
Stella Goldschlag werd geboren als enig kind van Gerhard Goldschlag, dirigent, componist en journalist, en Antonie (Tony) Goldschlag-Lermer, een voormalige zangeres. Het gezin leefde in de Berlijnse wijk Wilmersdorf en behoorde tot de middenklasse. Na de machtsgreep van de nationaalsocialisten in 1933 verslechterde de maatschappelijke positie van het gezin door antisemitische wetgeving, waaronder het verlies van werk voor haar vader door de “Wet tot herstel van het ambtenarenapparaat”. De familie kende perioden van financiële onzekerheid en was soms afhankelijk van steun.
Vanaf 1935 bezocht Goldschlag de Joodse privéschool Goldschmidt in Berlijn-Dahlem, waar zij opviel door haar uiterlijk en levendigheid. Haar opleiding werd deels bekostigd via een studiebeurs. Ondanks haar achtergrond zou zij soms haar Joodse afkomst ontkennen, mede vanwege sociale spanningen. Na het voltooien van haar schooltijd in 1938 volgde zij een opleiding tot mode-illustrator aan de School voor Toegepaste Kunst aan de Nürnbergerstraße.
Interbellum
In de late jaren dertig nam de druk op Joodse inwoners van Duitsland verder toe. Na de pogrom van november 1938 (Kristallnacht) probeerden haar ouders het land te verlaten, maar zonder succes door het gebrek aan visummogelijkheden. Goldschlag werkte in deze periode aan het opbouwen van een toekomst als mode-illustrator, maar de verslechterende politieke omstandigheden beperkten haar kansen.
Op 28 november 1941 trouwde zij met de Joodse musicus Manfred Kübler, met wie zij eerder had samengewerkt tijdens schooloptredens. Beiden werden tewerkgesteld als dwangarbeiders in de fabriek Ehrich & Graetz in Berlijn-Treptow, waar veel Joodse arbeiders verplicht werkten in de oorlogsindustrie.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Onderduikperiode en arrestatie
In 1942, toen grootschalige deportaties van Berlijnse Joden begonnen, ging Goldschlag onderduiken. Dankzij haar blonde haar en blauwe ogen kon zij zich voordoen als niet-Joodse vrouw, waardoor zij ID-controles vaak wist te vermijden. In maart 1943 werd zij, samen met haar ouders, gearresteerd tijdens de zogeheten Fabrikaktion, een massale arrestatie van Joodse dwangarbeiders. Zij werd opgesloten in de vrouwengevangenis aan de Bessemerstraße, waar zij werd verhoord en mishandeld.
Na een mislukte ontsnapping op haar 21e verjaardag werd zij opnieuw gearresteerd. In augustus 1943 volgde nog een ontsnappingspoging tijdens een luchtaanval, maar ook deze liep uit op hernieuwde gevangenschap. Kort daarna werd zij ondergebracht in het verzamelkamp aan de Große Hamburger Straße.
Begin van de samenwerking met de Gestapo
Om deportatie van zichzelf en haar ouders te voorkomen, ging Goldschlag akkoord met samenwerking met de Gestapo. Haar taak bestond uit het opsporen van ondergedoken Joden in Berlijn. Zij gebruikte haar kennis van de Joodse gemeenschap, opgedaan tijdens school en eerdere sociale contacten, om adressen en verblijfplaatsen te achterhalen. Soms benaderde zij mensen onder het voorwendsel van hulp, waarna zij hen overdroeg aan de autoriteiten. De Gestapo voorzag haar van een vuurwapen en een geldelijke beloning per gearresteerde.
In deze eerste periode werkte zij onder meer mee aan de arrestatie van personen die haar eerder hadden geholpen, zoals de vervalser Mikki Hellmann. Haar effectiviteit werd mede toegeschreven aan haar vermogen om vertrouwen te winnen en haar uitgebreide netwerk binnen de Berlijnse Joodse gemeenschap.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog (vervolg)
Intensivering van de activiteiten
Na haar eerste successen als Greiferin breidde Goldschlag haar werkterrein in Berlijn uit. Zij bezocht locaties waar Joden zich mogelijk schuilhielden, zoals markten, cafés en begraafplaatsen. Vooral begrafenissen van niet-Joodse partners van gemengd gehuwde Joden vormden een gelegenheid om mensen te identificeren die hun beschermende status verloren hadden. De aantallen slachtoffers van haar werk variëren volgens verschillende bronnen van circa zeshonderd tot drieduizend.
In februari 1944 werden haar ouders alsnog gedeporteerd, eerst naar Theresienstadt en later naar Auschwitz, waar zij werden vermoord. Ondanks deze schending van de eerdere toezegging van de Gestapo zette Goldschlag haar werkzaamheden voort. Zij bleef actief tot maart 1945, maar haar effectiviteit nam af doordat zij steeds bekender werd in het ondergrondse netwerk.
Relaties en latere oorlogsjaren
Tijdens haar werk ontmoette zij Rolf Isaaksohn, eveneens een Joodse collaborateur. Zij trouwden op 29 oktober 1944. Rond dezelfde periode had zij een relatie met Heino Meissl, een Duitse publicist en nazi-sympathisant. Begin 1945 raakte zij zwanger, vermoedelijk van Meissl. In april 1945, tijdens de Slag om Berlijn, trok zij zich terug in Liebenwalde, waar zij haar dochter Yvonne ter wereld bracht.
Na de oorlog
In oktober 1945 werd Goldschlag door de Sovjets gearresteerd. Zij trachtte zich voor te doen als slachtoffer van vervolging en wilde de status van “slachtoffer van het fascisme” verkrijgen. Tijdens een bezoek aan een Joodse gemeenschapsinstelling werd zij echter herkend en gearresteerd. In juni 1946 werd zij door een Sovjet Militair Tribunaal veroordeeld tot tien jaar dwangarbeid wegens haar werkzaamheden voor de Gestapo. Zij verbleef in onder meer het NKVD-speciale kamp nr. 7 in Sachsenhausen, Fort Zinna in Torgau en het vrouwengevangenis Hoheneck.
Na haar vrijlating verhuisde zij naar West-Berlijn. In 1957 volgde een tweede proces, waarin zij werd veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf wegens medeplichtigheid aan moord en wederrechtelijke vrijheidsberoving. De straf werd niet uitgevoerd, omdat de eerder in de Sovjet-Unie uitgezeten straf in mindering werd gebracht.
Goldschlag bekeerde zich in deze periode tot het christendom en uitte antisemitische opvattingen. Haar dochter weigerde contact met haar en emigreerde in 1967 naar Israël. Goldschlag was in totaal vijf keer getrouwd. Na het overlijden van haar laatste echtgenoot in de jaren tachtig verhuisde zij naar Freiburg im Breisgau. Op 26 oktober 1994 werd zij dood aangetroffen in de Moosweiher; de dood werd als zelfmoord aangemerkt.
Conclusie
Het leven van Stella Goldschlag vormt een uitzonderlijk gedocumenteerd voorbeeld van Joodse collaboratie in nazi-Duitsland. Haar werkzaamheden als Greiferin droegen bij aan de arrestatie en deportatie van honderden tot duizenden ondergedoken Joden in Berlijn. Ondanks haar aanvankelijke motivatie om haar ouders te redden, zette zij haar activiteiten voort nadat zij hen had verloren. Na de oorlog werd zij tweemaal berecht, maar bracht uiteindelijk een groot deel van haar leven in vrijheid door. Haar levensloop bleef onderwerp van onderzoek, discussie en culturele verwerking.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: See page for author, Public domain, via Wikimedia Commons
- Abrahamson, Irving (3 januari 1993). “She saved herself in the Holocaust by betraying others”. Chicago Tribune. Tribune Publishing. ISSN 1085-6706.
- Card, Claudia (1 november 2011). “Surviving Long-Term Mass Atrocities: U-Boats, Catchers, and Ravens”. Proceedings and Addresses of the American Philosophical Association. 85 (2). Newark, Delaware: American Philosophical Association. ISSN 0065-972X. JSTOR 41575747.
- Grunwald-Spier, Agnes (2017). Who Betrayed the Jews?: The realities of Nazi persecution in the Holocaust. Amberley Publishing Limited. ISBN 978-1-4456-7119-2.
- Kaplan, Marion A. (1999) [1998]. Between Dignity and Despair: Jewish Life in Nazi Germany (2e ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513092-8.
- McCormack, David (2019). Year Zero: Berlin 1945. PublishNation. ISBN 9780244092092.
- Meyer, Beate; Simon, Hermann; Schütz, Chana (2009). Jews in Nazi Berlin: From Kristallnacht to Liberation. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-52159-6.
- Schönhaus, Cioma (2008) [2004]. The Forger: An Extraordinary Story of Survival in Wartime Berlin. Hachette Books. ISBN 9780306817656.
- Wyden, Peter (1992). Stella. Simon & Schuster. ISBN 978-0-671-67361-1.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










