Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog is een meerdelige geschiedreeks van historicus Loe de Jong over Nederland en Nederlands-Indië in 1939–1945. De wetenschappelijke editie verscheen tussen 1969 en 1994 en geldt als veelgebruikt naslagwerk over bezetting, bestuur, vervolging en dagelijks leven. Het NIOD maakt de tekst digitaal toegankelijk, inclusief notenapparaat en registers.
Wie was Loe de Jong?
Loe de Jong (1914–2005) was historicus en journalist en stond lange tijd aan het hoofd van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, de voorloper van het huidige NIOD. Vanuit die positie kreeg hij de opdracht de oorlogsjaren systematisch te beschrijven en te documenteren. Een kernpublicatie van hem is de reeks Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, die zowel het bezette Nederland als de ontwikkelingen in Nederlands-Indië behandelt.
Opleiding en werkzaamheden in oorlogstijd
De Jong studeerde in de jaren dertig geschiedenis en sociale geografie aan de Universiteit van Amsterdam en werkte vervolgens als journalist. Na de Duitse inval in mei 1940 vertrok hij naar Londen. Daar werkte hij mee aan Radio Oranje, de Nederlandse uitzendingen voor het bezette land. Die ervaring gaf hem kennis van de regering in ballingschap en van informatiebeleid, onderwerpen die later terugkeren in zijn beschrijving van de oorlogsjaren.
Directeurschap van het RIOD en organisatie van onderzoek
Na de bevrijding werd De Jong op 1 oktober 1945 directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie en bleef dat tot zijn pensionering op 1 mei 1979. In die periode werd een brede collectie opgebouwd van archieven, dagboeken, brieven, interviews en processtukken. De Jong werkte met medewerkers en redacties, waardoor bronnen werden verzameld, geordend en kritisch gebruikt. Die infrastructuur vormde de basis voor het langlopende project Het Koninkrijk.
Hoe ontstond Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog?
Het Koninkrijk kwam tot stand als onderzoeks- en schrijfproject dat de Nederlandse oorlogsgeschiedenis vanuit veel invalshoeken moest vastleggen. De Jong begon midden jaren vijftig met het schrijven, nadat hij vanuit het oorlogsdocumentatie-instituut een duidelijke opdracht kreeg. De reeks combineert een doorlopende beschrijving met interpretatie, waarbij gebeurtenissen worden geplaatst in bestuurlijke, militaire en maatschappelijke context.
Onderzoeksopdracht en doelstelling
De doelstelling was het maken van een samenhangend overzicht van de oorlogsjaren, met controleerbare verwijzingen naar gebruikte bronnen. De Jong beschreef niet alleen de chronologie, maar ook hoe besluiten tot stand kwamen en welke gevolgen ze hadden. Daarbij kwamen beleidskeuzes van bezetter en Nederlandse autoriteiten aan bod, maar ook ervaringen van burgers, vervolgingsslachtoffers en uiteenlopende vormen van verzet en samenwerking.
Publicatiegeschiedenis en uitgevers
De eerste delen verschenen vanaf 1969 in Den Haag. In de loop van decennia werd de reeks aangevuld met nieuwe delen en aanvullende banden. In de wetenschappelijke editie wordt vaak gesproken van 12 delen die samen 26 banden vormen, aangevuld met een deel Bijlagen en het deel Reacties, dat onder eindredactie van andere historici verscheen. Een registerdeel ondersteunt het terugvinden van onderwerpen en namen over de hele reeks.
Hoe is het werk opgebouwd?
De structuur van Het Koninkrijk is thematisch en chronologisch: delen behandelen opeenvolgende perioden, met vaste aandacht voor bestuur, vervolging, verzet en internationale verhoudingen. Elk deel bestaat uit hoofdstukken met kerngebeurtenissen, gevolgd door uitwerking met bronnenverwijzingen. Daardoor functioneert de reeks tegelijk als doorlopend verhaal en als verwijzingswerk, bijvoorbeeld wanneer een lezer een persoon, plaats of organisatie wil terugvinden.
Delen, banden en aanvullende onderdelen
In de wetenschappelijke uitgave bestaat de kernreeks uit 12 delen, verdeeld over 26 banden. Daarnaast verschenen Bijlagen met correcties en extra gegevens, en het deel Reacties, waarin bespreking en kritiek rond de reeks zijn gebundeld. Door deze opzet bestaan er verschillende tellingen, afhankelijk van wat wordt meegeteld. In veel beschrijvingen gaat het om 14 delen in 29 boeken, met een totaal van ongeveer 18.000 pagina’s.
Notenapparaat, registers en controleerbaarheid
Kenmerkend voor de wetenschappelijke editie is het uitgebreide notenapparaat. Bronverwijzingen maken zichtbaar waar citaten en gegevens vandaan komen en helpen bij controle in archieven en collecties. Registers ondersteunen het terugvinden van personen, plaatsen en onderwerpen, wat bij een reeks van deze omvang noodzakelijk is. De wetenschappelijke editie is bruikbaar in onderwijs, journalistiek en onderzoek, mits gegevens worden vergeleken met andere bronnen en latere studies.
Welke thema’s behandelt De Jong in de reeks?
De reeks behandelt de aanloop naar de oorlog, de Duitse bezetting, het bestuur in bezet gebied en in ballingschap, en de maatschappelijke gevolgen van oorlog en vervolging. Daarnaast is er aandacht voor militaire ontwikkelingen, internationale besluitvorming en de positie van Nederland binnen bondgenootschappen. De Jong beschrijft zowel instituties als individuele ervaringen, waardoor meerdere schaalniveaus naast elkaar bestaan.
Bestuur, bezetter en Nederlandse instituties
Een terugkerend thema is de verhouding tussen Duitse bezettingsmacht en Nederlandse bestuursorganen. Daarbij komen maatregelen van de bezetter, de rol van politie en administratie, en de positie van het koningshuis en de regering in Londen aan bod. De reeks bespreekt hoe regels en verordeningen het dagelijks leven beïnvloedden en hoe bestuurlijke keuzes doorwerkten in arbeidsinzet, voedselvoorziening en vervolging. Ook propaganda, censuur en informatievoorziening krijgen een plaats binnen dit kader.
Samenleving, vervolging en uiteenlopende vormen van verzet
De Jong besteedt ruimte aan de vervolging van Joden en andere groepen en aan de manier waarop die vervolging werd georganiseerd. Daarnaast beschrijft hij de ondergrondse pers, hulp aan onderduikers en gewapende acties, maar ook vormen van aanpassing en samenwerking. De reeks laat zien dat gedrag sterk kon verschillen per regio en sociale omgeving. Lokale omstandigheden, toezicht en de veranderende oorlogssituatie bepaalden mede welke keuzes mogelijk waren en welke risico’s mensen liepen.
Nederlands-Indië en de oorlog buiten Europa
Het Koninkrijk behandelt ook Nederlands-Indië, waaronder de Japanse bezetting en de gevolgen voor bestuur en bevolking. Dit onderdeel is relevant omdat oorlogservaringen en militaire inzet direct verbonden waren met het Nederlandse beleid. De kernperiode blijft 1939–1945, maar de reeks maakt zichtbaar dat de oorlog bestaande verhoudingen onder druk zette. Daarmee wordt ook duidelijk waarom het koloniale onderwerp een vaste plaats kreeg in de totale opzet.
Waarom wordt Het Koninkrijk vaak als standaardwerk gebruikt?
Het Koninkrijk wordt vaak gebruikt als startpunt omdat het veel onderwerpen in één samenhangend kader bijeenbrengt. De reeks bevat veel broncitaten en beschrijvingen van besluiten, organisaties en gebeurtenissen, waardoor een lezer snel een overzicht krijgt en daarna gericht verder kan zoeken. Door de combinatie van narratief en documentatie is het werk bruikbaar voor vragen die variëren van lokale gebeurtenissen tot nationale beleidslijnen.
Omvang, detailniveau en samenhang
Een belangrijk kenmerk is het detailniveau, dat samenhangt met langdurig bronnenonderzoek en institutionele ondersteuning vanuit het oorlogsdocumentatie-instituut. De Jong verbindt politieke en militaire gebeurtenissen aan gevolgen voor samenleving en bestuur, waardoor de bezettingsperiode als geheel zichtbaar wordt. Die brede aanpak verklaart waarom de reeks in bibliotheken, archieven en onderwijsprogramma’s aanwezig bleef, ook nadat er nieuwe gespecialiseerde studies verschenen.
Rol in publieke kennis en onderwijs
Delen van de reeks werden bij verschijnen besproken in krant, radio en televisie, waardoor het werk zichtbaar werd buiten een kring van specialisten. Voor het onderwijs bood de reeks een referentiekader voor begrippen als bezetting, samenwerking, verzet en vervolging. In lessen en werkstukken wordt het vaak gebruikt om namen, organisaties en tijdlijnen te controleren. Dat vraagt wel om uitleg over context en genre: het gaat om een synthese, geschreven binnen de kennis en taal van zijn tijd.
Relatie met audiovisuele publieksgeschiedenis
De Jong presenteerde ook de televisieserie De Bezetting (1960–1965), waarin oorlogsgebeurtenissen voor een breed publiek werden samengebracht. In de latere boekenreeks ligt de nadruk op documentatie en bronverwijzing, met een andere opzet en doelgroep. Door deze combinatie kreeg De Jong een vaste plaats in de publieke overdracht van kennis over de bezettingsjaren. Tegelijk laat het verschil tussen serie en boeken zien hoe vorm en medium invloed hebben op selectie en toon.
Welke kritiek en beperkingen zijn bekend?
Zoals bij veel grote syntheses is er kritiek geformuleerd op keuzes in thema’s, terminologie en interpretatiekaders. Die kritiek maakt de reeks niet onbruikbaar, maar helpt wel om accenten en grenzen te herkennen. De waarde van het werk ligt voor een deel in de controleerbaarheid via noten, maar interpretaties blijven gebonden aan het moment van schrijven en aan de doelstelling van de auteur.
Thematische accenten en blinde vlekken
In discussies is gewezen op beperkte aandacht voor economische aspecten en voor de positie van vrouwen in bepaalde delen van het verhaal. Ook is er debat over de afbakening van wat als verzet wordt gezien en over de beschrijving van samenwerking met de bezetter. Voor leerlingen en onderzoekers is dit relevant, omdat definities en bronnenkeuze invloed hebben op conclusies. Vergelijking met latere literatuur maakt zulke accenten beter zichtbaar.
Goed en fout als ordening
Een terugkerend punt is de vraag in hoeverre morele categorieën als “goed” en “fout” het verhaal structureren. In sommige passages worden handelingen sterk beoordeeld vanuit bezetting en vervolging, terwijl andere studies later meer nadruk legden op sociale druk, angst en bestuurlijke routine. Voor onderwijs is het nuttig dit onderscheid te maken, omdat het helpt om beschrijving van feiten en duiding van gedrag uit elkaar te houden.
Tijdgebondenheid en aanvullend onderzoek
Het Koninkrijk is geschreven over tientallen jaren, terwijl nieuwe bronnen beschikbaar kwamen en onderzoeksvragen veranderden. Sommige onderwerpen zijn later uitgebreider onderzocht, bijvoorbeeld regionale geschiedenissen en sociale geschiedenis. Daardoor is het verstandig om De Jong te gebruiken naast archiefbronnen, lokale studies en recente syntheses. De reeks blijft vooral sterk als breed kader en als ingang naar bronnen, niet als laatste woord over elk detail.
Wat biedt de digitale editie van het NIOD?
De digitale beschikbaarheid vergroot de toegankelijkheid van de wetenschappelijke editie, vooral doordat delen direct te doorzoeken zijn. Het NIOD stelt de reeks per band beschikbaar als PDF, zodat de tekst vrij te raadplegen en te doorzoeken is. De digitale versie bevat het notenapparaat en is daardoor geschikt voor controle en verwijzing, ook buiten gespecialiseerde bibliotheken.
Zoekmogelijkheden en praktisch gebruik
PDF-bestanden maken het mogelijk om snel te zoeken op persoonsnamen, plaatsnamen en kernbegrippen. Voor nauwkeurig zoeken is het handig ook spellingvarianten en afkortingen mee te nemen, omdat namen in bronnen kunnen verschillen. Noteer bij gebruik altijd deel, band en paginanummer, zodat een vindplaats controleerbaar blijft. Het NIOD heeft bovendien aangegeven te werken aan functies die gericht zoeken over meerdere delen eenvoudiger maken.
Beeldmateriaal, auteursrecht en licentie
In de digitale uitgave ontbreekt het oorspronkelijke beeldmateriaal vanwege auteursrechtelijke beperkingen. Een deel van dat beeldmateriaal is via de Beeldbank WO2 te raadplegen, waardoor foto’s en documenten alsnog kunnen worden bekeken. De tekst van de digitale editie is beschikbaar onder de Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Nederland-licentie. Hergebruik is daarmee mogelijk met naamsvermelding, terwijl beperkingen rond beeldmateriaal en andere rechten apart kunnen gelden.
Praktisch gebruik in onderzoek en onderwijs
Voor werkstukken en profielwerkstukken kan Het Koninkrijk dienen als vertrekpunt om hoofdvragen te formuleren en om de hoofdlijn van gebeurtenissen te controleren. Het is daarbij belangrijk onderscheid te maken tussen primaire bronnen, zoals dagboeken en archiefstukken, en een secundaire synthese zoals die van De Jong. Het notenapparaat helpt om vanuit een passage door te gaan naar de onderliggende bron, wat onderzoeksvaardigheden ondersteunt.
Werkwijze voor leerlingen en docenten
Een bruikbare aanpak is om eerst een korte passage te lezen voor context en daarna gerichter te zoeken naar namen, data en besluiten. Noteer steeds de vindplaats en controleer kerngegevens in minstens één andere bron, bijvoorbeeld een lokale studie of een archiefinventaris. In de les kan worden besproken waarom definities verschillen, bijvoorbeeld bij begrippen als verzet, samenwerking of vervolging. Zo wordt de reeks ook een hulpmiddel om historisch denken te trainen.
Werkwijze voor historisch onderzoek
Voor verdiepend onderzoek is het verstandig De Jong te gebruiken als overzicht en als wegwijzer, niet als vervanging van bronkritiek. Controleer citaten in de oorspronkelijke bron waar mogelijk en let op context en datering. Houd rekening met het feit dat delen in verschillende jaren zijn geschreven, waardoor woordgebruik en interpretatiekaders kunnen verschillen. Een zorgvuldige citatie met deel, band, hoofdstuk en paginanummer maakt resultaten controleerbaar.
Conclusie
Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog is een omvangrijke geschiedreeks die Nederland en Nederlands-Indië in 1939–1945 beschrijft vanuit politiek, bestuur, samenleving en oorlogservaring. De wetenschappelijke editie combineert doorlopende tekst met een uitgebreid notenapparaat en registers, waardoor het werk bruikbaar is als naslagwerk en als toegang tot bronnen. Verschillende tellingen bestaan naast elkaar door Bijlagen, Reacties en registerdelen.
De digitale beschikbaarheid via het NIOD heeft het gebruik verbreed, omdat de reeks per band doorzoekbaar is en daardoor geschikt is voor onderwijs en onderzoek buiten grote bibliotheken. Tegelijk blijft het noodzakelijk accenten en beperkingen te herkennen, onder meer door vergelijking met latere studies en door controle in primaire bronnen. In die combinatie blijft Het Koninkrijk een vaste referentie voor het bestuderen van de Nederlandse oorlogsjaren.
Link: https://www.niod.nl/nl/publicaties/het-koninkrijk-der-nederlanden-in-de-tweede-wereldoorlog
Bronnen en meer informatie
- De Jong, Louis (2011). Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. ISBN 9789012068802, 9012068800.
- Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
