Home Schepen Torpedobootjagers HMAS Waterhen – Australische torpedobootjager WOII

HMAS Waterhen – Australische torpedobootjager WOII

HMAS Waterhen, Australische torpedobootjager uit WOII, actief in de Middellandse Zee, gezonken in 1941 bij Tobroek.
De Australische torpedobootjager HMAS Waterhen tijdens haar inzet in de Middellandse Zee, kort voor haar ondergang in juni 1941.

HMAS Waterhen (D22/I22) was een torpedobootjager van de W-klasse die in dienst was van zowel de Royal Navy als de Royal Australian Navy (RAN). Het schip werd gebouwd in Groot-Brittannië tijdens de Eerste Wereldoorlog en in 1918 voltooid. In 1933 werd het overgedragen aan de Australische marine, waar het deel ging uitmaken van de Australische torpedobootjagereskaders. Waterhen maakte tijdens de Tweede Wereldoorlog deel uit van de zogenoemde Scrap Iron Flotilla, een groep oudere torpedobootjagers die actief was in de Middellandse Zee. Het schip verrichtte escortetaken, kustbombardementen en nam deel aan de geallieerde evacuaties van Griekenland en Kreta. Op 30 juni 1941 zonk het schip na een luchtaanval nabij Tobroek. Het was het eerste schip van de Royal Australian Navy dat door vijandelijk optreden verloren ging tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Ontwerp en constructie

De W-klasse waartoe Waterhen behoorde, was ontwikkeld tijdens de laatste fase van de Eerste Wereldoorlog als een verdere evolutie van de V-klasse. De nadruk lag op snelheid, wendbaarheid en aanpassingsvermogen voor zowel offensieve als defensieve taken. Waterhen werd op 3 juli 1917 op stapel gezet bij Palmers Shipbuilding and Iron Company in Hebburn-on-Tyne en te water gelaten op 26 maart 1918. De ingebruikname volgde op 17 juli 1918.

Het schip had een standaard waterverplaatsing van 1.100 ton en een lengte van 95,1 meter. De breedte bedroeg 9 meter, terwijl de diepgang maximaal 4,2 meter was. De voortstuwing werd geleverd door drie Yarrow-waterpijpketels die stoom produceerden voor twee Brown-Curtis-stoomturbines. Deze leverden samen 27.000 pk op twee schroefassen. De maximale snelheid bedroeg 34 knopen, met een actieradius van ongeveer 3.560 zeemijl bij een kruissnelheid van 12 knopen. De bemanning bestond uit 6 officieren en 113 manschappen.

De scheepsromp was vervaardigd van staal met een conventionele indeling van drie dekken. Het ontwerp bood weinig bepantsering maar compenseerde dit met snelheid en manoeuvreerbaarheid. Het silhouet werd gekenmerkt door twee schoorstenen en een lage brugstructuur, typisch voor de Britse torpedobootjagers uit die periode.

Bewapening

Bij de indienststelling in 1918 beschikte Waterhen over vier enkelvoudige 4-inch (102 mm) QF Mark V-kanonnen als hoofdartillerie, geplaatst op het voordek, midscheeps en op het achterdek. Voor luchtafweer was het schip uitgerust met een viervoudig 2-ponder (40 mm) luchtafweerkanon en vijf .303 inch machinegeweren van verschillende types. Daarnaast had het twee drievoudige torpedolanceerinrichtingen van 21 inch (533 mm) en voorzieningen voor dieptebommen, bestaande uit twee afschietrails en vier werpers.

Tijdens latere moderniseringen werd de torpedobewapening vervangen door twee viervoudige torpedolanceerinrichtingen, wat de aanvalscapaciteit vergrootte. De luchtafweer werd eveneens versterkt door de toevoeging van een tweede 2-ponder luchtafweerkanon, wat de verdediging tegen laagvliegende vliegtuigen verbeterde.

Bepantsering

Zoals de meeste torpedobootjagers uit haar generatie had Waterhen geen noemenswaardige bepantsering. De romp bestond uit staalplaten met beperkte dikte die bescherming boden tegen granaatsplinters en lichte wapens. De nadruk van het ontwerp lag op snelheid en wendbaarheid in plaats van bescherming. De vitale ruimten, zoals de machinekamers, werden slechts gedeeltelijk beschermd door interne schotten en dekversterkingen.

Sensoren en dataverwerking

Ten tijde van de bouw beschikte Waterhen niet over radar- of sonarapparatuur. Tijdens de interbellumperiode en de vroege jaren van de Tweede Wereldoorlog werden echter beperkte detectiemiddelen toegevoegd, waaronder vroege vormen van ASDIC-sonar voor onderzeebootdetectie. De ASDIC-installatie werkte door middel van geluidsgolven om onderzeeboten op te sporen en speelde een rol in de escortetaken in de Middellandse Zee.

In vergelijking met nieuwere destroyers uit de oorlog ontbraken bij Waterhen geavanceerde radarsystemen voor lucht- of oppervlaktesurveillance. Hierdoor was het schip afhankelijk van visuele waarneming, signalering en meldingen van nabijgelegen schepen. De tactische informatie werd handmatig verwerkt op de brug en in de kaartenkamer, zonder een gespecialiseerd gevechtsinformatiesysteem.

 

Action Information Organisation in de Royal Navy

Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerde de Royal Navy het concept van de Action Information Organisation (AIO) in om de groeiende hoeveelheid tactische gegevens uit radar- en sonarsystemen beter te verwerken. Dit systeem kwam pas tot ontwikkeling ná de ondergang van HMAS Waterhen, die in juni 1941 verloren ging.

De AIO was bedoeld om informatie afkomstig van radar, sonar en observatieposten te centraliseren in een Operations Room. Op grotere schepen, zoals slagschepen en kruisers, werd deze ruimte ingericht binnen de gepantserde citadel en bemand door radaroperators, plotters en communicatiespecialisten onder leiding van een Action Information Officer. De beschikbare sensoren, waaronder luchtzoekradars (Type 281, later Type 277), oppervlakteschepenradars (Type 271) en ASDIC-sonars, leverden gegevens die werden gevisualiseerd op plottafels en statusborden. Dit stelde de commandant in staat om de tactische situatie effectief te overzien.

Op kruisers, zoals HMS Royalist en HMS Scylla, functioneerde de AIO als coördinatiecentrum voor vlooteskaders en luchtafweer, met name tijdens de Arctische konvooien. Torpedobootjagers uit de vroege oorlogsjaren, waaronder Waterhen, waren echter te klein om een dergelijke ruimte te herbergen. De informatieverwerking vond daar uitsluitend handmatig plaats, meestal op de brug of in de kaartenkamer.

Pas vanaf 1942 werden nieuwere destroyers, zoals die van de Battle-klasse, uitgerust met beperkte AIO-voorzieningen met radarschermen van de types 272 of 293. Waterhen beschikte niet over deze technologie, aangezien zij vóór deze ontwikkelingen ten onder ging.

De afwezigheid van een geïntegreerd informatiesysteem aan boord van Waterhen betekende dat haar tactische reactievermogen volledig afhankelijk was van visuele waarneming, handmatige rapportage en radioverkeer. Dit beperkte haar doeltreffendheid tijdens nachtelijke operaties en bij slechte weersomstandigheden, wat kenmerkend was voor torpedobootjagers van haar generatie.

Modificaties

Tijdens de dienstperiode onder de Royal Australian Navy werden enkele kleine modificaties doorgevoerd. De luchtafweerbewapening werd uitgebreid met een extra 2-ponderkanon. Daarnaast werden verbeteringen aangebracht aan de communicatieapparatuur om beter samen te werken met geallieerde schepen. Er werden geen ingrijpende aanpassingen aan de voortstuwing of constructie uitgevoerd, waardoor het schip tegen 1941 technisch verouderd was in vergelijking met nieuwere destroyers.

Status schip tijdens de oorlog

Toen de oorlog uitbrak in september 1939 werd Waterhen opnieuw in dienst genomen. Ondanks haar leeftijd verkeerde zij in redelijke staat dankzij onderhoud in de voorafgaande jaren. Het schip werd beschouwd als operationeel, maar technologisch verouderd door het ontbreken van moderne radar en geautomatiseerde vuurleiding. Toch werd Waterhen gewaardeerd om haar betrouwbaarheid en bemanningservaring, waardoor zij geschikt bleef voor escorte- en ondersteuningsmissies.

Operationele geschiedenis

Overdracht aan de Royal Australian Navy

In 1933 besloot de Britse Admiraliteit om vijf oudere W-klasse torpedobootjagers over te dragen aan Australië ter vervanging van verouderde S-klasse schepen. Waterhen werd op 11 oktober 1933 in Portsmouth overgedragen aan de Royal Australian Navy. De schepen arriveerden in Australië op 21 december 1933.

Vroege dienstjaren

Na aankomst werd Waterhen op 9 oktober 1934 uit actieve dienst genomen en in reserve geplaatst. Ze werd op 14 april 1936 opnieuw in gebruik genomen, maar wederom uit dienst gesteld op 1 juni 1938. Kort voor het uitbreken van de oorlog werd zij opnieuw geactiveerd om deel te nemen aan voorbereidende oefeningen.

Tweede Wereldoorlog

Bij het uitbreken van de oorlog in september 1939 werd Waterhen ingedeeld bij de Australian Destroyer Flotilla. In november van dat jaar vertrok zij naar Singapore en vervolgens naar de Middellandse Zee. Duitse propagandisten noemden het eskader smalend de Scrap Iron Flotilla vanwege de leeftijd van de schepen, maar de eenheden bleven actief in talrijke missies.

Aanvankelijk voerde Waterhen vooral escortetaken en patrouilles uit. Na de Italiaanse oorlogsverklaring in juni 1940 nam de intensiteit van de operaties toe. In augustus 1940 voerde het schip kustbombardementen uit op de Libische kust bij Bardia en Tobroek. Tijdens deze acties ondersteunde het artillerievuur tegen Italiaanse posities.

In oktober 1940 escorteerde Waterhen bevoorradingsschepen naar Kreta ter ondersteuning van de opbouw van geallieerde bases in de Egeïsche Zee. Op 25 december 1940 onderschepte het schip de Italiaanse zeilboot Tireremo Diritto. Enkele dagen later, op 30 december, kwam het tot een aanvaring met de Britse anti-onderzeeboottrawler HMS Bandalero, die hierbij zonk. Waterhen liep schade op maar kon na reparatie haar taken hervatten.

In het voorjaar van 1941 nam het schip deel aan de geallieerde evacuaties van Griekenland en Kreta. Deze operaties verliepen onder zware luchtaanvallen en betekenden een zware belasting voor de bemanning. Na deze fase werd Waterhen toegewezen aan de zogenoemde Tobruk Ferry Service, een bevoorradingslijn naar het belegerde Tobroek.

Verlies van het schip

Op 29 juni 1941 voer Waterhen samen met HMS Defender richting Tobroek toen het eskader nabij Sollum werd aangevallen door 19 vijandelijke duikbommenwerpers van het type Junkers Ju 87, waaronder zeven Italiaanse toestellen van de 239e Squadriglia onder bevel van Maresciallo Ennio Tarantola. Een bom trof het achterschip en veroorzaakte ernstige schade aan de machine- en ketelruimten. Hoewel de bemanning erin slaagde de brand te blussen, kon het schip niet meer varen.

Defender nam Waterhen op sleeptouw, maar het lukte niet haar in veiligheid te brengen. In de ochtend van 30 juni 1941 kapseisde en zonk het schip. Er waren geen dodelijke slachtoffers; slechts één bemanningslid raakte gewond. Waterhen was het eerste schip van de Royal Australian Navy dat door vijandelijke actie verloren ging tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Voor haar inzet ontving Waterhen drie battle honours: “Libya 1941”, “Greece 1941” en “Crete 1941”.

Conclusie

HMAS Waterhen vertegenwoordigde een generatie torpedobootjagers die tijdens de Eerste Wereldoorlog was ontworpen maar nog actief bleef tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hoewel ze technisch verouderd was en geen moderne radarsystemen of Action Information Centre bezat, leverde het schip waardevolle bijdragen aan de geallieerde operaties in de Middellandse Zee. De afwezigheid van een geïntegreerd sensorsysteem beperkte haar gevechtskracht, vooral tijdens luchtaanvallen. Vanuit militair-technologisch oogpunt voldeed Waterhen na 1943 niet meer aan de moderne eisen van maritieme oorlogsvoering, maar historisch gezien symboliseert zij de overgang van klassieke naar radarondersteunde vlootoperaties binnen de Royal Australian Navy.

Bronnen en meer informatie

  1. Cassells, Vic (2000). The Destroyers: Their Battles and Their Badges. East Roseville, New South Wales: Simon & Schuster. ISBN 0-7318-0893-2.

  2. MacDougall, Anthony K. (2002). Australians at War: A Pictorial History. Noble Park, Victoria: The Five Mile Press. ISBN 1-86503-865-2.

  3. Friedman, Norman (2009). British Destroyers: From Earliest Days to the Second World War. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-081-8.

  4. Whitley, M. J. (1988). Destroyers of World War 2. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-326-1.

  5. Lenton, H. T. (1998). British & Empire Warships of the Second World War. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 1-55750-048-7.

  6. Gardiner, Robert & Gray, Randal (1985). Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-85177-245-5.

  7. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946