Erna Beilhardt (1907–1999) was een Duitse kampbewaker in concentratiekamp Stutthof tijdens de Holocaust. Zij werkte als SS-Aufseherin en was in de laatste oorlogsfase ook verpleegkundige bij het Duitse Rode Kruis. Haar zaak verschilt van veel andere Stutthof-zaken door haar vrijwillige vertrek uit de kampdienst en haar latere veroordeling door een Poolse rechtbank in 1946.
Vroege leven en opleiding
Erna Beilhardt werd geboren op 7 februari 1907 in Neuteich, het huidige Nowy Staw, in de omgeving van Danzig. Deze regio lag in een grensgebied waar Duitse, Poolse en lokale invloeden door elkaar liepen. Haar jeugd werd vroeg beïnvloed door verlies binnen het gezin. Toen zij zeven jaar oud was, overleed haar vader. Daardoor kwam de zorg voor het gezin vooral bij haar moeder te liggen.
Haar moeder kwam uit een familie van Zwitserse zuivelbereiders en kaasmakers die zich in de plaats hadden gevestigd. Die achtergrond bepaalde mede het werk waarmee het gezin zich later staande hield. De economische positie van de familie was echter beperkt. Na de Eerste Wereldoorlog werd die situatie moeilijker, mede door de politieke en sociale veranderingen in de regio rond Danzig en Oost-Pruisen.
Beilhardt rondde alleen de lagere school af voordat zij ging werken. Door de financiële omstandigheden van haar familie vertrok zij naar Oost-Pruisen, waar zij werk vond in de landbouw. Dat was in die tijd een gebruikelijke stap voor jongeren uit gezinnen met weinig middelen. Werk in de landbouw bood inkomen, maar beperkte tegelijk de mogelijkheid om langere scholing te volgen.
In 1927 verhuisde Beilhardt naar Danzig, waar zij met haar moeder en zus woonde. Haar moeder opende daar een zuivelmagazijn. Deze onderneming sloot aan bij de familieachtergrond in melk, kaas en zuivelhandel. Voor Beilhardt betekende de verhuizing een overgang van agrarisch werk naar een meer stedelijke omgeving. Danzig bood meer kansen op opleiding, werk en aansluiting bij organisaties.
Na haar komst in Danzig volgde Beilhardt een tweejarige beroepsopleiding. Daarna werkte zij als huishoudster in het appartement van fabrieksdirecteur Willi Lippert. Deze functie paste binnen het werk dat voor vrouwen uit haar sociale omgeving beschikbaar was. Tussen 1930 en 1938 bleef zij vooral thuis en hielp zij haar familie met het beheer van winkels en handel.
Interbellum: Danzig, werk en politieke aansluiting
In het interbellum ontwikkelde Beilhardt zich binnen een omgeving waarin werk, zorg en politieke aansluiting steeds sterker met elkaar verbonden raakten. Danzig had na de Eerste Wereldoorlog een bijzondere politieke positie en kende spanningen tussen verschillende bevolkingsgroepen. Voor Duitse inwoners bood aansluiting bij Duitse organisaties soms praktische kansen. Beilhardt zocht in deze periode vooral naar werkzekerheid en sociale positie.
Tijdens deze jaren raakte zij betrokken bij het Duitse Rode Kruis. Die organisatie bood medische en praktische training, maar stond in nazi-Duitsland steeds meer onder invloed van de nationaalsocialistische staat. Voor Beilhardt betekende dit werk een combinatie van zorg, organisatie en maatschappelijke erkenning. Later zou deze ervaring een rol spelen bij haar inzet als verpleegkundige in de laatste fase van de oorlog.
In 1933 werd Beilhardt lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij. Zij verklaarde later dat zij die stap mede zag als een middel om haar loopbaan vooruit te helpen. Lidmaatschap van de partij bood in het Duitsland van die jaren vaak toegang tot functies, netwerken en sociale voordelen. Het lidmaatschap toont ook dat zij zich formeel aansloot bij het politieke systeem van het naziregime.
Haar politieke aansluiting bleef niet beperkt tot partijlidmaatschap. Tijdens de oorlog werd zij ook verbonden aan de Nationalsozialistische Volkswohlfahrt, de welzijnsorganisatie van de nazi-partij. Deze organisatie hield zich bezig met hulpverlening aan Duitsers die binnen de rassen- en bevolkingspolitiek van het regime pasten. Beilhardt verklaarde later dat zij dit werk waardeerde omdat zij Duitse wezen kon helpen.
De combinatie van Rode Kruis-ervaring, partijbinding en werk binnen de NSV bracht Beilhardt in de kring van organisaties die door het naziregime werden gestuurd. Volgens haar latere verklaring werd zij via een functionaris van de partij of de NSV bij het arbeidsbureau naar concentratiekamp Stutthof verwezen. Daarmee kwam zij terecht in het kampapparaat dat onder SS-toezicht stond.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
Beilhardts rol in de Tweede Wereldoorlog begon niet aan het front, maar binnen het civiele en medische netwerk van nazi-Duitsland. Zij volgde aanvullende medische training en bleef verbonden aan organisaties die zorg en partijpolitiek combineerden. In de loop van 1944 veranderde haar positie. Zij werd naar concentratiekamp Stutthof gestuurd, waar zij werd opgeleid voor werk als vrouwelijke bewaker.
Stutthof was een concentratiekamp bij Danzig en groeide tijdens de oorlog uit tot een groot kampcomplex met verschillende buitenkampen. In 1944 nam de druk op het SS-kampsysteem toe. Door de oorlogssituatie, de uitbreiding van dwangarbeid en het tekort aan personeel werden ook vrouwen ingezet als kampbewakers. Beilhardt arriveerde in augustus 1944 in Stutthof en werd daar opgeleid als Hilfsaufseherin.
Een Hilfsaufseherin was een vrouwelijke hulpbewaker binnen het SS-systeem. Deze functie hield toezicht op gevangenen in, vooral, afdelingen waar vrouwelijke gevangenen werkten of verbleven. Beilhardt verbleef van 18 september 1944 tot 11 oktober 1944 in het centrale kamp Stutthof. Daarna volgde zij een opleiding tot Aufseherin van ongeveer zes weken en werd zij overgeplaatst naar het buitenkamp Heiligenbeil.
Haar verblijf als toezichthouder wordt in historisch onderzoek beschreven als afwijkend van het patroon bij veel andere kampbewakers. Zij vervulde de normale taken van toezicht, maar er is geen bekende vaststelling dat zij zelf gevangenen sloeg of doodde. Volgens een Poolse historicus is Beilhardt de enige bekende Stutthof-bewaker die na opleiding vrijwillig ontslag nam uit haar functie.
Beilhardt raakte volgens haar latere verklaring steeds meer verstoord door het geweld dat zij in de kampomgeving waarnam. Zij verklaarde dat andere toezichthouders gevangenen kwelden en dat zij dit niet kon aanzien. Deze verklaring neemt haar formele deelname aan het kampapparaat niet weg. Wel verklaart zij waarom zij na ongeveer zes weken besloot haar functie als kampbewaker neer te leggen.
Op 20 januari 1945 begeleidde Beilhardt de evacuatie van gevangenen richting Königsberg. In deze fase van de oorlog werden kampen en buitenkampen ontruimd door de naderende Sovjetlegers. Evacuaties gingen vaak gepaard met zware omstandigheden voor gevangenen. In Königsberg werkte Beilhardt vervolgens als verpleegkundige voor gewonde Duitse soldaten onder het Duitse Rode Kruis.
Haar rol tijdens de oorlog bestond daardoor uit twee onderdelen. Eerst werkte zij binnen het SS-kampsysteem van Stutthof, waar zij als vrouwelijke toezichthouder onderdeel was van de bewaking. Daarna verrichtte zij verpleegkundige taken voor Duitse militairen. Beide onderdelen waren verbonden met de oorlogsinspanningen van nazi-Duitsland, maar hadden een verschillende praktische functie.
Tijdens haar latere proces bleef Beilhardt steun uitspreken voor nationaalsocialistische denkbeelden. Zij verklaarde dat zij sinds 1933 lid was van de NSDAP en dat zij de gedachte van Duitse overwinning had gesteund. Tegelijk stelde zij dat zij het werk in Stutthof niet wilde voortzetten omdat gevangenen er werden mishandeld. Deze combinatie bepaalde mede de beoordeling van haar zaak.
Na de oorlog
Na de Duitse nederlaag in 1945 kwam Beilhardt in handen van de Sovjetautoriteiten. Op 14 juli 1945 werd zij gearresteerd in Swinemünde, het huidige Świnoujście. Zij werkte daar op dat moment nog in een omgeving die met medische zorg was verbonden. Haar arrestatie paste in de bredere opsporing van personen die betrokken waren geweest bij concentratiekampen, SS-diensten en nationaalsocialistische organisaties.
Beilhardt werd vervolgens aangeklaagd tijdens het eerste Stutthof-proces, dat liep van 25 april tot en met 31 mei 1946. In dat proces stonden voormalige kampfunctionarissen, bewakers en andere betrokkenen terecht voor hun aandeel in het kamp. De aanklacht tegen Beilhardt had betrekking op mishandeling van gevangenen en op haar lidmaatschap van organisaties die onderdeel waren van het nazisysteem.
Tijdens het proces kwam haar korte diensttijd in Stutthof naar voren. Ook haar vrijwillige vertrek uit de kampfunctie speelde een rol. De rechtbank beoordeelde dat er geen vastgestelde directe betrokkenheid was bij moord of zware mishandeling van gevangenen. Daardoor werd zij niet veroordeeld voor misdrijven tegen de menselijkheid. Deze uitkomst week af van meerdere andere uitspraken in Stutthof-zaken.
Beilhardt kreeg een gevangenisstraf van vijf jaar wegens haar lidmaatschap van de nazi-partij en haar verbondenheid met de SS-structuur. Zij was daarmee een van de veroordeelde personen uit de Stutthof-processen, maar zij kreeg niet de doodstraf. Volgens de aangeleverde gegevens was zij de enige SS-Aufseherin uit Stutthof die door een Poolse rechtbank werd veroordeeld en executie vermeed.
Haar straf liep formeel af in mei 1951. Toch bleef zij daarna nog enkele maanden vastzitten. Op 21 december 1951 werd Beilhardt vrijgelaten. Over haar verdere leven na vrijlating is weinig bekend in de aangeleverde gegevens. Zij overleed in 1999. Haar levensloop bleef vooral verbonden met haar korte periode als kampbewaker en met haar proces na de oorlog.
Militaire Rangen
Beilhardt had geen gewone rang binnen de Wehrmacht. Haar functie hoorde bij het SS-kampsysteem en niet bij een regulier militair onderdeel. De belangrijkste aanduiding voor haar positie was Hilfsaufseherin, vrouwelijke hulpbewaker. Daarna volgde zij een opleiding tot Aufseherin, een vrouwelijke toezichthouder in een concentratiekamp. Deze functies waren verbonden met bewaking, controle en toezicht op gevangenen.
De term SS-Aufseherin verwijst naar vrouwen die binnen concentratiekampen toezicht hielden namens de SS. Zij droegen geen identieke rangstructuur als mannelijke SS-officieren, maar vielen wel onder het gezag van het kampbestuur. Beilhardt stond daardoor binnen een hiërarchisch kampapparaat, ook al was haar eigen positie lager dan die van commandanten, hogere SS-functionarissen en leidinggevende kampmedewerkers.
Haar medische werkzaamheden bij het Duitse Rode Kruis vormden geen militaire rang. Zij werkte daar als verpleegkundige, vooral in de laatste maanden van de oorlog. Die taak verschilde van haar eerdere kampfunctie. Toch bleef ook deze inzet onderdeel van de Duitse oorlogsinfrastructuur. Bij de beoordeling na de oorlog lag de nadruk vooral op haar kampdienst, partijlidmaatschap en SS-verbondenheid.
Conclusie
Erna Beilhardt was een Duitse vrouw die via partijorganisaties, zorgwerk en arbeidstoewijzing in het bewakingssysteem van Stutthof terechtkwam. Haar diensttijd als SS-Aufseherin was kort, maar juridisch en historisch bleef zij verbonden met het concentratiekamp. Zij nam vrijwillig ontslag na haar opleiding en er werd geen directe betrokkenheid bij moord of mishandeling vastgesteld. Toch werd zij na de oorlog veroordeeld wegens haar lidmaatschap van de NSDAP en haar verbondenheid met de SS. Haar zaak laat zien hoe ook korte en lagere functies binnen het kampapparaat na 1945 juridisch werden beoordeeld.
Bronnen en meer informatie
- Megargee, Geoffrey P.; Hecker, Mel, red. (2009). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945. Volume I: Early Camps, Youth Camps, and Concentration Camps and Subcamps under the SS-Business Administration Main Office. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35328-3.
- Brown, Daniel Patrick (2002). The Camp Women: The Female Auxiliaries Who Assisted the SS in Running the Nazi Concentration Camp System. Atglen: Schiffer Publishing. ISBN 978-0-7643-1444-5.
- Erna Beilhardt Stutthof 1944 kampbewakerBronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
