Home Infanterie wapens Mitrailleurs DShK M1938 Sovjet zwaar machinegeweer

DShK M1938 Sovjet zwaar machinegeweer

Albanese DShK 12.7 mm luchtafweer mitrailleur van Chinese oorsprong gemonteerd voor close air defence taken
Albanese DShK 12.7 mm mitrailleur in close air defence uitvoering, waarschijnlijk gebaseerd op een Chinese Type 54.

De DShK M1938 is een Sovjet zwaar machinegeweer voor de patroon 12,7×108 mm. Het wapen werd ontworpen voor infanterie, voertuigen en luchtafweer. Door zijn bereik, vuurkracht en robuuste bouw bleef het na de Tweede Wereldoorlog in veel legers en conflicten aanwezig. Het ontstond in de Sovjet-Unie aan het einde van de jaren dertig.

Ontwerp en naamgeving

De naam DShK komt uit het Russisch en verwijst naar Degtjarjov-Sjpagin kroepnokalibernyj, wat neerkomt op een grootkaliberwapen van Degtjarjov en Sjpagin. Vasili Degtjarjov ontwierp de eerste vorm van het wapen, terwijl Georgi Sjpagin later het aanvoermechanisme verbeterde. Daardoor ontstond een machinegeweer dat geschikt was voor langduriger vuur dan de eerdere uitvoering met trommelmagazijn.

In verschillende Slavische talen kreeg het wapen de bijnaam Dushka of Dochka. Die bijnamen zijn afgeleid van de afkorting DShK en werden gebruikt in regio’s waar het wapen veel voorkwam. De officiële benaming bleef echter verbonden met de ontwerpers en met het kaliber. Dat was passend voor een Sovjetwapen dat bedoeld was om een hogere vuurkracht te leveren dan gewone infanteriemitrailleurs.

Technische kenmerken

De DShK is een bandgevoed zwaar machinegeweer met een vlindertrekker. Het gebruikt de 12,7×108 mm patroon, een Sovjetkaliber dat geschikt was voor doelen op grotere afstand en voor licht gepantserde doelen. Het opgegeven vuurritme bedraagt ongeveer 600 schoten per minuut. Het effectieve bereik wordt vaak opgegeven als ongeveer 2,4 kilometer, afhankelijk van doel, richtmiddelen en opstelling.

De pantserdoorborende werking maakte de DShK bruikbaar tegen lichte voertuigen en beschermde posities. Een vaak genoemde technische waarde is een doorboring van maximaal 20 millimeter pantser op een afstand tot 500 meter. Dat maakte het wapen niet gelijk aan een kanon, maar wel krachtiger dan de meeste gewone machinegeweren. Tegen laagvliegende vliegtuigen en later helikopters bood het bovendien een eenvoudige vorm van luchtafweer.

Voor luchtafweer had de DShK ringvizieren met een spinnenwebachtig patroon. Die vizieren hielpen de schutter bij het richten op bewegende doelen in de lucht. Op de grond kon het wapen op een driepoot worden geplaatst, maar ook op een tweewielige affuit met een enkel pantserplaatje. In die infanterieopstelling was het zwaar, maar het bood meer bescherming en stabiliteit dan een lichte opstelling.

Ontwikkeling in de Sovjet-Unie

De ontwikkeling begon in 1929, toen de Sovjet-Unie behoefte had aan een zwaar machinegeweer dat vergelijkbaar was met de Amerikaanse M2 Browning. Degtjarjov rondde in 1931 een eerste ontwerp af. Dat ontwerp gebruikte gasdrukwerking, vergelijkbaar met andere wapens van Degtjarjov, en had een trommelmagazijn van dertig patronen. Het probleem was dat de vuursnelheid en de praktische inzetbaarheid onvoldoende waren voor de beoogde taak.

Georgi Sjpagin paste het ontwerp daarna aan door de voeding te veranderen. Hij verving het trommelmagazijn door bandvoeding met een roterende aanvoercilinder. Daardoor kon het wapen langer achter elkaar vuren en beter worden gebruikt in luchtafweer en voertuigopstellingen. In 1938 begon de productie onder de naam DShK 1938. De combinatie van groot kaliber, bandvoeding en relatief eenvoudige constructie bepaalde daarna het militaire gebruik.

Gebruik tijdens de Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de DShK door het Rode Leger gebruikt als zwaar infanteriewapen en vooral als luchtafweerwapen. In de oorlogsjaren werden ongeveer 9.000 exemplaren geproduceerd. De aantallen waren lager dan bij lichtere machinegeweren, maar het wapen vervulde een andere taak. Het moest niet alleen infanterie ondersteunen, maar ook bescherming bieden tegen vliegtuigen en lichte voertuigen.

De DShK werd op verschillende Sovjetvoertuigen geplaatst. Voorbeelden zijn de GAZ-AA-vrachtwagen, de IS-2-tank, het ISU-152-stormkanon en de T-40-amfibietank. Ook op pantsertreinen en maritieme platforms kwam het wapen voor. De DShK paste op dak- en koepelopstellingen van Sovjettanks uit de periode voor de T-64. Daardoor kon de bemanning het gebruiken tegen infanterie, laagvliegende vliegtuigen en onbeschermde doelen rondom het voertuig.

Wanneer de DShK als infanteriewapen werd ingezet, gebeurde dat vaak met een tweewielige affuit. In die opstelling woog het geheel ongeveer 157 kilogram. Daardoor was verplaatsing moeilijker dan bij een middelzware mitrailleur, maar de opstelling gaf stabiliteit en maakte langduriger vuur mogelijk. In 1944 werd een eenvoudiger mondingsrem ingevoerd, gebaseerd op het principe van de Poolse Wz. 35 antitankgeweer-mondingsrem. Dat vereenvoudigde de productie.

Na 1945 en verspreiding

Na 1945 werd de DShK breed verspreid binnen de Oostbloklanden en daarbuiten. De Sovjet-Unie leverde het wapen aan bondgenoten, terwijl meerdere landen eigen productie of licentieproductie opzetten. In 1946 verscheen een verbeterde versie met een aangepast mondingsdeel en een gewijzigde patroonaanvoer. Deze uitvoering werd aangeduid als DShK 38/46 of DShK-M.

Van de DShK-M en verwante uitvoeringen werden in de periode 1946–1980 meer dan een miljoen exemplaren geproduceerd. De verbeteringen waren gericht op betrouwbaarheid en eenvoudiger fabricage. Productie onder licentie of naar eigen voorbeeld vond plaats in onder meer Pakistan, Iran, Joegoslavië, Roemenië, Polen en Tsjecho-Slowakije. China ontwikkelde bovendien een eigen variant onder de aanduiding Type 54.

De Tsjecho-Slowaakse uitvoering had aanpassingen die het laden vanaf links of rechts mogelijk maakten. Deze uitvoering werd onder meer gebruikt in dubbele en viervoudige opstellingen. Een herkenbaar kenmerk was de rechthoekige mondingsrem. De Iraanse MGD-12.7 was verwant aan de Chinese Type 54. Zulke varianten tonen hoe het Sovjetontwerp werd aangepast aan lokale productie, bestaande voertuigen en luchtafweertaken.

Inzet in latere conflicten

Na de Tweede Wereldoorlog werd de DShK vaak gebruikt door communistische strijdkrachten in Azië. Bij de Slag bij Dien Bien Phu in 1954 werd het wapen ingezet in de strijd tegen Franse troepen. Later speelde het een rol in de oorlog in Vietnam. Het was minder krachtig dan luchtafweerkanonnen, maar eenvoudiger te vervoeren door Vietnam, Laos en Cambodja. Daardoor kon het op meer plaatsen worden opgesteld.

In de Vietnamoorlog vormden DShK’s en andere luchtafweerwapens een bedreiging voor Amerikaanse vliegtuigen en helikopters. De Verenigde Staten verloren duizenden helikopters en vastevleugelvliegtuigen tijdens die oorlog, waarbij luchtafweer een groot aandeel had. De DShK was door zijn bereik, kaliber en eenvoudige bediening geschikt voor hinderlagen tegen toestellen die laag vlogen of kwetsbaar waren tijdens landing, start of ondersteuning van grondtroepen.

In juni 1988 werd tijdens The Troubles een Britse Westland Lynx-helikopter getroffen door vuur van twee DShK’s die door de Provisional IRA uit Libië waren verkregen. De helikopter werd vijftien keer geraakt en moest een noodlanding maken bij Cashel Lough Upper in het zuiden van County Armagh. Deze gebeurtenis laat zien dat het wapen ook buiten reguliere legers werd gebruikt.

Ook in de Syrische Burgeroorlog kwam de DShK veel voor. Strijdende groepen plaatsten het wapen regelmatig op pick-ups en andere lichte voertuigen. Zulke voertuigen worden vaak gebruikt wanneer snelheid en eenvoudige verplaatsing belangrijker zijn dan zware bepantsering. In 2012 meldde de Syrische regering dat tientallen voertuigen met DShK-bewapening waren vernietigd bij Aleppo en Dael.

Tijdens de Russische invasie van Oekraïne in 2022 werd de DShK opnieuw gebruikt, onder meer tegen Iraanse Shahed-136-drones. Oekraïense eenheden pasten oudere DShK’s aan voor nachtelijke luchtafweer door ze te combineren met zoeklichten. Het gebruik tegen drones was geen terugkeer naar moderne precisieluchtafweer, maar een praktische inzet van bestaand materieel tegen laagvliegende doelen.

Varianten

De oorspronkelijke DShK-38 was de eerste productieversie van het ontwerp uit 1938. Na de oorlog kwam de DShK 38/46, meestal DShKM genoemd. Deze uitvoering had verbeteringen aan de monding en de voeding. Het doel was niet om een geheel nieuw wapen te bouwen, maar om een bestaand ontwerp betrouwbaarder, eenvoudiger en beter geschikt voor grootschalige productie te maken.

De Vz.38/46 was een Tsjecho-Slowaakse uitvoering van de DShKM. De aanpassing aan de voeding maakte gebruik in verschillende opstellingen mogelijk, waaronder dubbele en viervoudige luchtafweeropstellingen. De Chinese Type 54 was een kopie van de DShKM en werd ook verbonden met productie in Pakistan en Iran. De Iraanse MGD-12.7 werd als een variant van de Type 54 genoemd.

Naast deze uitvoeringen verschenen aanpassingen voor lokale taken. Oekraïne ontwikkelde bijvoorbeeld een uitvoering met bipod, aangepaste mondingsrem en gebruik als grondwapen. Roemenië gebruikte DShK-varianten op TR-85-tanks, terwijl andere landen het wapen plaatsten op T-55’s, URO VAMTAC-voertuigen of geïmproviseerde voertuigen. De basis bleef hetzelfde: een zwaar machinegeweer met groot bereik en eenvoudige inzetbaarheid.

Gebruikers

Tot de gedocumenteerde gebruikers behoren onder meer Afghanistan, Albanië, Algerije, Angola, Armenië, Azerbeidzjan, Bangladesh, Belarus, Bulgarije, Burkina Faso, Burundi, Cambodja, Kameroen, Kaapverdië, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Tsjaad, Chili, China, Congo-Brazzaville, Congo-Kinshasa, Cuba, Cyprus, Tsjechië, Egypte, Equatoriaal-Guinea, Eritrea, Ethiopië, Finland, Georgië, Ghana en Guinee.

Ook Guinee-Bissau, Hongarije, Indonesië, Iran, Irak, de Koerdische Regio, Israël, Ivoorkust, Kazachstan, Kenia, Kirgizië, Laos, Liberia, Libië, Litouwen, Noord-Macedonië, Madagaskar, Mali, Malta, Mongolië, Mozambique, Nicaragua, Nigeria, Noord-Korea, Noord-Vietnam, Pakistan, Peru, Polen, Roemenië, Rusland, Servië, de Seychellen, Sierra Leone, Slowakije, Somalië, de Sahrawi Arabische Democratische Republiek, Zuid-Soedan, Syrië, Tanzania, Togo, Turkije, Turkmenistan, Oeganda, Oekraïne, Vietnam, Jemen, Zambia en Zimbabwe worden genoemd.

Voormalige gebruikers waren onder meer Tsjecho-Slowakije, de Duitse Democratische Republiek, de Sovjet-Unie en Joegoslavië. Daarnaast werd het wapen gebruikt door niet-statelijke groepen, waaronder de National Guard in Suwayda, de Provisional IRA en de Syrian Democratic Forces. Deze brede verspreiding past bij wapens die eenvoudig te onderhouden zijn, in grote aantallen zijn geproduceerd en op veel voertuigen kunnen worden gemonteerd.

Plaats tussen zware machinegeweren

De DShK wordt vaak vergeleken met de Amerikaanse M2 Browning, omdat beide wapens vóór de Tweede Wereldoorlog werden ontwikkeld en lang in gebruik bleven. Beide vallen in de categorie zware machinegeweren en worden ingezet tegen infanterie, lichte voertuigen en doelen in de lucht. Het verschil ligt vooral in kaliber, nationale ontwerpkeuzes en de manier waarop de wapens in legerstructuren werden verspreid.

Binnen Sovjetbewapening werd de DShK later gedeeltelijk vervangen door nieuwere zware machinegeweren. De NSV kwam vanaf 1971 in gebruik en de Kord vanaf 1998. Dat betekende niet dat de DShK direct verdween. Door de grote voorraden, de verspreiding van licentievarianten en de eenvoudige montage op voertuigen bleef het wapen in veel gebieden bruikbaar. De oorspronkelijke Sovjetproductie werd beëindigd, maar afgeleide uitvoeringen bleven aanwezig.

Verwante wapens en ontwerpen in dezelfde technische omgeving zijn onder meer de KPV, de FN BRG-15 en andere zware machinegeweren voor voertuig- of luchtafweergebruik. De DShK neemt daarin een herkenbare plaats in door zijn combinatie van Sovjetontwerp, massaproductie, internationale verspreiding en langdurige inzet. Het wapen is daardoor niet alleen een product van de jaren dertig, maar ook een voorbeeld van technische duurzaamheid in militaire logistiek.

Conclusie

De DShK M1938 was een Sovjet zwaar machinegeweer dat werd ontwikkeld om grote vuurkracht te leveren tegen infanterie, lichte voertuigen en laagvliegende doelen. Het ontwerp van Degtjarjov werd door Sjpagin verbeterd met bandvoeding, waardoor het wapen beter geschikt werd voor langduriger vuur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog diende het vooral als luchtafweer- en voertuigwapen. Na 1945 verspreidden de DShK-M en verwante varianten zich via bondgenoten, licentieproductie en latere conflicten. De combinatie van bereik, kaliber en eenvoudige opstelling verklaart de lange aanwezigheid van het wapen in uiteenlopende strijdkrachten.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: Gerd 72, Public domain, via Wikimedia Commons
  2. Neville, Leigh (2018). Technicals: Non-Standard Tactical Vehicles from the Great Toyota War to Modern Special Forces. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-4728-2251-2.
  3. Fitzsimmons, Scott (2012). Executive Outcomes Defeats UNITA. In Mercenaries in Asymmetric Conflicts. Cambridge: Cambridge University Press. DOI 10.1017/CBO9781139208727.006. ISBN 978-1-107-02691-9.
  4. Small Arms Survey (2005). Small Arms Survey 2005: Weapons at War. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928085-8.
  5. Small Arms Survey (2008). Small Arms Survey 2008: Risk and Resilience. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88040-4.
  6. Harnden, Toby (2000). Bandit Country: The IRA and South Armagh. London: Coronet Books. ISBN 0-340-71737-8.
  7. Jones, Richard D.; Ness, Leland S., red. (2009). Jane’s Infantry Weapons 2009/2010. Coulsdon: Jane’s Information Group. ISBN 978-0-7106-2869-5.
  8. Gander, Terry J.; Hogg, Ian V. (1995). Jane’s Infantry Weapons 1995/1996. Coulsdon: Jane’s Information Group. ISBN 978-0-7106-1241-0.
  9. Miller, David (2001). The Illustrated Directory of 20th Century Guns. London: Salamander Books. ISBN 978-1-84065-245-1.
  10. O’Halloran, Kevin (2012). Rwanda: Unamir 1994/1995. Big Sky Publishing. ISBN 978-1-921941-48-1.
  11. Nash, Ed; Searle, Alaric (2021). Kurdish Armour Against ISIS. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-4728-4758-4.
  12. Koll, Christian (2009). Soviet Cannon: A Comprehensive Study of Soviet Arms and Ammunition in Calibres 12.7mm to 57mm. Austria: Koll. ISBN 978-3-200-01445-9.
  13. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946